Featured

«Դժվար հիշվող անուն» պատմվածքների ժողովածուն

Քանի որ բլոգիս բազմաթիվ ընթերցողներ գրում են ու բազմաթիվ հարցեր տալիս գրքիս մասին, որոշեցի այս գրառմամբ պատասխանել հաճախակի տրվող հարցերին. մարդ ես, գուցե ոմանք չեն համարձակվում հարցնել։

1. Որտեղի՞ց կարելի է գիրքը ձեռք բերել։
Եթե Երևանում եք, կարող եք ձեռք բերել Իլիկից, Նոյյան տապանից, Զանգակից ու Բուկինիստից (պիտի որ բոլոր մասնաճյուղերում լինի, բայց վստահ չեմ)։

ByurMap.png
Եթե արտերկրում եք, կարող եք առցանք պատվիրել իմ կայքից։

2. Լինելու՞ է արդյոք էլեկտրոնային տարբերակ։
Հավանաբար այո։ Առայժմ թիմիս հետ քննարկում ենք ֆորմատը, հարթակը և այլն։

3. Արդյոք գիրքը բլոգի բովանդակության արտատպու՞մն է։
Ո՛չ։ Թեև որոշ պատմվածքների նախնական տարբերակներ կարելի է գտնել բլոգումս, «Թագուհի Լուիզայի կամուրջի» ու «Ջազ կաֆեի» վերջնական տարբերակներն էլ Ինքնագրում, գրքի պատմվածքների մեծ մասը նախկինում առցանց հարթակներում չհրապարակված գործեր են։

4. Ինչի՞ մասին են պատմվածքները։
Այս հարցին ընթերցողները երևի ավելի լավ կպատասխանեն, բայց մի երկու բառով ասեմ. պատմվածքների իրադարձությունները տեղի են ունենում տարբեր քաղաքներում, ու բոլոր կերպարներին մի բան է միավորում. սեր ու մտերիմ հարաբերություններ են փնտրում այլ մարդկանց հետ։ Ոմանց մոտ ստացվում է, ոմանց մոտ՝ ոչ, ոմանց մոտ էլ ոչ այնպես, ինչպես իրենք էին ուզում։

5. Քո՞ անունն է դժվար հիշվող անունը։
Չէ։ Հարցի ավելի մանրամասն պատասխանը ստանալու համար կարդացեք այստեղ։

6. Ինչու՞ գիրքը գուդրիդսում չկա։
Կա, ուղղակի անունս լատինատառ է, գիրքը՝ հայատառ, դրա համար շփոթություն է առաջացնում։

Թերեզա Ամրյանի «Այն եզդի կնոջ ճամպրուկը»

Թերեզա Ամրյանի «Այն եզդի կնոջ ճանպրուկը» կարդալիս շարունակ մի հարց էի տալիս ինքս ինձ. ինչու՞ մենք եզդիների մասին այսքան քիչ բան գիտենք։ Ամեն դեպքում, այս գրքով Թերեզա Ամրյանը բացը լրացրել է ինչ-որ չափով. իր ընտանիքի պատմությունը համադրելով եզդիների մասին ակադեմիական գիտելիքներով՝ Թերեզա Ամրյանն ընթերցողին է ներկայացնում եզդիների մշակութային առանձահատկություններն ու պատմության կարևոր կետերը։ Ու դա անում է սիրով ու հպարտությամբ, գրքի էջերից զգացվում է սեփական ժողովրդի նկատմամբ անմնացորդ սերը։ Հեղինակը, խորությամբ հասկանալով իր ժողովրդի ավանդույթները, նաև մատնացույց է անում, թե որտեղ դրանք պետք է փոխվեն (օրինակ՝ կանանց կրթություն ստանալու հարցը)։

Եզդի կինը, որի ճամպրուկի մասին խոսվում է գրքում, հեղինակի նախատատն է՝ ընեն։ Ու այս ճամպրուկի մեջ Թերեզա Ամրյանը հավաքում է իր համար թանկ հիշողությունները, պատմությունները, զգացողություններն ու իրերը։

Գիրքն ընդհանուր առմամբ գրված է բարի, միամիտ տոնով։ Որպես ընթերցող հեղինակի սերը սեփական ժողովրդի նկատմամբ փոխանցվում է նաև քեզ։ Ավելի լավ ես հասկանում եզդիներին, ավելի շատ գնահատում Հայաստանի գոյության փաստը, որովհետև այս պետությունը ոչ միայն հայ, այլև եզդի ժողովրդի անվտանգության երաշխիքն է. եզդիներին էլ մեզ նման անընդհատ հալածել ու ցեղասպանել են, ու Հայաստանը մի պետություն է, որտեղ եզդի ժողովուրդն անվտանգ է։

Հեղինակն անդրադառնում է նաև արևմուտքի կեղծավորությանը, ու թե ինչպես քսանմեկերորդ դարում եզդի ժողովրդի ցեղասպանություն թույլ տվեցին բոլորի աչքի առաջ. մի բան, որ հազվադեպ էր արևմտյան լրատվամիջոցներ մտնում։ Տողերի արանքից տեսնում ես առաջադիմության ու առաջադեմ արևմուտքի նկատմամբ քննադատական վերաբերմունքի հազվագյուտ համադրություն։

Ընդհանրապես, ես ու ամուսինս հաճախ ենք քննարկում պետությունները ոչ թե որպես ազգերի տարածքային միավոր, այլ որպես կոնցեպտ։ Էդ կոնտեքստում Դանիան օրինակ դիտարկում ենք որպես քաղաքացու ու իշխանությունների, ինչպես նաև քաղաքացիների՝ միմյանց միջև փոխադարձ վստահության համակարգ, որտեղ եթե ընկնես, պետությունը քեզ ոտքի կկանգնացնի, որտեղ պետությունը քո մասին հոգ կտանի նեղ իրավիճակներում։ Իհարկե, դրա դիմաց «վարձն» էլ բարձր հարկերն են։ Եթե այս արժեհամակարգի հետ մարդ համաձայն չէ, կարող է գնալ, ապրել մի տեղ, որտեղ հարկերն ավելի քիչ են, իսկ սեփական բարօրրությունը կախված է միայն ու միայն իրենից։

Պետություն-կոնցեպտների կոնտեքստում շատ դժվար է Հայաստանը ձևակերպել։ Պատերազմից հետո հայ ընկերներիս հետ հաճախ եմ քննարկում այս հարցը. ի՞նչ է Հայաստանը որպես կոնցեպտ, ի՞նչ է ուզում լինել։ Անկախության երեսուն տարիներին մենք էդպես էլ չենք ունեցել այդ կոնցեպտը։ Գուցե Արցախի ազատագրումն ու ինքնորոշումը, հայերի՝ իրենց պատմական հայրենիքում ապրելու իրավունքը լիներ այդ կոնցեպտը, բայց պատերազմը, դրա հետևանքները ու այդ հետևանքների նկատմամբ մարդկանց վերաբերմունքը ցույց տվեց, որ ամեն դեպքում այդքան ուժեղ չէր կոնցեպտը կամ գուցե այնքան էլ աշխատող չէր։

Իսկ Թերեզա Ամրյանի «Այն եզդի կնոջ ճամպրուկը» կարդալուց հետո հասկացա, թե ինչ կոնցեպտ պիտի լիներ Հայաստանը, որ էդպես էլ չեղավ. Հայաստանը պիտի լիներ այն պետությունը, որտեղ կպատսպարվեին թուրք-իսլամական ագրեսիայից տուժած ժողովուրդները՝ առաջին հերթին հայերն ու եզդիները, որովհետև Հայաստան (ու այստեղ Հայաստան ասելով նկատի ունեմ նաև Արցախ) պետության գոյության իմաստը հենց դա է. մեզ պետություն պետք է ոչ թե նրա համար, որ դե ազգ ենք, լավ կլինի ազգային պետություն ունենանք (ու ի դեպ, արևմուտքում էլ շատերը հատկապես Արցախի հարցը այդ ուղղությամբ շուռ տալով՝ պնդում են, թե տարբեր ժողովուրդներ կարող են ապրել մի պետությունում), այլ նրա համար, որ պաշտպանվենք հարևանների ցեղասպանական գործողություններից, իսկ այդ հարցը ոչ միայն հայերին, այլև եզդիներին, ասորիներին ու այլ ազգերի է վերաբերում։

Գրքի լեզուն մի քիչ կաշկանդված էր, ու լավ խմբագրումից հաստատ կշահեր։ Ամեն դեպքում, եթե ուզում եք մեզ հարազատ եզդի ժողովրդի մասին ավելին իմանալ, անպայման կարդացեք այս գիրքը. սա անձնականի ու գիտականի հրաշալի համադրություն է։

Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի հետևանքները Հոդա Բարաքաթի «Կորածների ձայներում»

Լիբանանցի գրող Հոդա Բարաքաթի «Կորածների ձայները» ձեռքս ընկավ Արք գրախանութում, որտեղ կորոնավիրուսի՝ գրեթե կես տարի տևած լոքդաունից հետո առաջին անգամ էի հայտնվում։ Եթե ուզում ես ստանդարտ բեսթսելերներից դուրս, թարգմանված գրականություն կարդալ, գնա Արք գրախանութ, ու աշխարհի գրեթե ցանկացած անկյունից մի բան կգտնես։

Voices of the Lost - Hoda Barakat

«Կորածների ձայները» շղթայական նամակների հավաքածու է. ամեն հաջորդ նամակի հեղինակի ձեռքը պատահաբար ընկնում է նախորդի նամակը։ Էդպիսով, նամակներից ոչ մեկը (բացի գուցե վերջինից) հասցեատիրոջը չի հասնում։ Նամակների հեղինակները խիստ տարբեր պատմություններով մարդիկ են, հասցեատերերը նույնպես։ Առաջին երկուսը մտերմիկ նամակներ են նախկին սիրուհու ու սիրեկանի ուղղված։ Երրորդը պատերազմի հանցագործ ու ապօրինի միգրանտ է, որ մորն է գրում՝ խոստովանելով, որ իրեն իր տուն վերցրած կնոջը սպանել է։ Չորրորդը նախկին մարմնավաճառ է, որ բանտում նստած եղբորն է գրում։ Իսկ վերջինն իր սիրեցյալին ՁԻԱՀ-ին կորցրած նույնասեռական է, որ հորն է գրում ու ինքնաթիռի տոմս խնդրում վերադառնալու համար։

Այս բոլոր հեղինակները գտնվում են օտար երկրում, գրում են արաբերեն ու հավանաբար Լիբանանից են։ Բոլորը փախչում են իրենց հայրենիքում տեղի ունեցող ահավոր բաներից, ու տեղ-տեղ հիշատակվում է քաղաքացիական պատերազմը։ Բոլորը գաղտնիքներ ունեն, որոնց մասին գրում են հենց նամակներում։ Բոլորը դժբախտ ու միայնակ են։ Նամակներն ընթերցողին փոխանցում են օտար երկրում գտնվողների հուսահատությունը, երբ հայրենիքում պատերազմ է։ Նրանք հարց են տալիս, թե որն է իրենց հայրենի երկիրը և արդյոք կարելի է հայրենի երկիր համարել այն մեկը, որն ավերակների է վերածվել։ Ու ամեն հաջորդ հեղինակ ապրումակցում է նախորդին. անծանոթ մարդ, որը պարզապես կարդացել է ոչ իրեն հասցեագրված նամակը։

Գրքի երկրորդ հատվածում կարդում ենք հասցեատերերի տեսանկյունը, որը ոչ միշտ է հակասում նամակների հեղինակի ասածներին, պարզապես տեսանկյունն է ուրիշ։ Առաջին երկուսը ակնհայտորեն սպիտակ արևմուտքցիներ են, ու կարծես իրենց սիրեցյալների տառապանքն ու ցավը նրանց հասու չէ։ Նրանցից մեկը նույնիսկ մտորում է այդ մասին. «Որքա՞ն լավ մենք կարող ենք ճանաչել մարդկանց, որոնք քաղաքացիական պատերազմի միջով են անցել։ Ի՞նչ չափով կարող ենք երբևէ իմանալ բռնության ու ավերածության, կորուստների, ամայացման մասին։ Անհաղթահարելի ցավի մասին, որ պետք է որ զգան ամեն օր։ Կարո՞ղ ենք իսկապես հասկանալ, թե ինչպես են նրանք փոխակերպվում, ինչն է փոխվում նրանց ներսում, և ինչն է կարծրանում»։

Միայն երրորդի դեպքում պատմությանը ծանոթանում ենք ոչ թե հասցեատիրոջ, այլ նամակի հեղինակի ալբանացի անտուն ընկերոջ տեսանկյունից։ Այստեղ իմանում ենք, որ չնայած նամակի հեղինակ հանցագործը գրել էր, թե ուղղակի սպանել էր իրեն տուն վերցրած ծեր կնոջը, պարզվում է՝ նաև մարմինն էր մասնատել, սիրտն էլ չէին կարողանում գտնել։ Հետաքրքիր է, որ մինչ այդ իր մորն ուղղված նամակում հեղինակը հիշում է «Մոր սիրտը» ավանդապատումը (Իսահակյանն էլ ունի իր մեկնաբանությունը) ու սկսում ծաղրել այն։ Արդյոք ծեր կնոջը, որի հետ սեռական հարաբերություն էր ունենում, ընկալում էր որպես իր մո՞ր։

Դեպքերի իրենց տեսանկյունը ներկայացնողներին էլ է մի բան միավորում. անկախ նրանից, թե որտեղից են, ապրումակցումն ի սպառ բացակայում է, բոլորն ատելությամբ կամ առնվազն անտարբերությամբ են լցված։ Բայց ընթերցողը մնում է նամակների հեղինակների կողմից, ընթերցողը հաղորդակից է դառնում այն ամենին, ինչը հասցեատերերն էդպես էլ չեն իմանում։

Վեպը եզրափակվում է փոստատարի նամակով։ Փոստատարն ինքը կարծես ամփոփում է պատերազմի ողջ դաժանությունը ու դրա հետևանքները, պատմելով, որ նամակներն այլևս չեն կարող հասնել հասցեատերերին, որովհետև չկան հասցեատերերը, չկան հասցեները։ Այստեղից հասկանում ենք, որ նույնիսկ հինգերորդ նամակը, լինելով միակը, որ դրոշմանիշվել ու ուղարկվել է, միևնույն է, չի հասնում հասցեատիրոջը։ Բայց փոստատարը խնամքով հավաքում, պահում է հասցեատերերին չհասած նամակները. գուցե մի օր մի ուրիշ փոստատար գա, հասցեները վերականգնվեն, հասցեատերերը՝ վերադառնան, ու նամակները տեղ հասնեն։

Դասակարգային անհանդուրժողականությունը Զապէլ Եսայեանի «Սպասման սրահին մէջ» վեպում

Զապէլ Եսայեանին երիտասարդ հայ ֆեմինիստներն աստվածացնում են։ Բայց ի վերջո հասկանալու համար, թե ինչն է այդքան գրավիչ, պետք է ծանոթանալ նրա գեղարվեստական ստեղծագործություններին։ Այսպիսով, սկսեցի հենց առաջին վեպից՝ «Սպասման սրահին մէջ»։

Սպասման սրահին մէջ: In the Waiting Room: A Novel in Western Armenian: Zabel  Yesayan, Zabel Yessayan, Զապէլ Եսայեան, Krikor Beledian: Amazon.com: Books

Վեպի գլխավոր իրադարձությունները տեղի են ունենում Փարիզի մի ծննդատան սպասասրահում։ Այստեղ աղքատ կանայք, որոնք ինչ-ինչ պատճառներով չեն կարող իրենց երեխաներին կրծքով կերակրել, հավաքվում են կաթ ստանալու։ Նրանցից է նաև Էվան՝ հրեա մի կին, որ ամուսնացել է ֆրանսիացի Անտրէի հետ ու տեղափոխվել Ֆրանսիա։

Սպասման սրահն այն վայրն է, որտեղ աղքատները հանդիպում են նախկին աղքատներին. հիվանդապահուհիները, թեև նույն ստորին դասակարգից են, աշխատանքի են տեղավորվել ծննդատանը, հետևաբար իրենց ապրուստի հարցը լուծել են, մինչ կաթ ստացող կանայք ծայրահեղ աղքատ են, բացարձակապես ոչ մի կոպեկ չունեն գպանում։ Հիվանդապահուհիների մեջ սաստիկ չարություն կա այցելու կանանց նկատմամբ։ Նրանց ստորացնում են, ծաղրում, ըստ իրենց քմահաճույքի անգամ զրկում կաթից։

Էդպես կաթից զրկում են նաև Էվային։ Էվան ու Անտրէն այնքան աղքատ են, որ ամիսներով պարտքեր ունեն կուտակած, իրենք էլ օրերով ոչինչ չեն ուտում, բայց երեխային կերակրելը հրատապ է։ Սակայն մի վեճի ժամանակ հիվանդապահուհին Էվային էլ է զրկում կաթից, ու ընտանիքով հայտնվում են լրիվ անելանելի դրության մեջ։ Ընտանիքի բարեկամ Սատարօֆը միջնորդում է, բժիշկ Բրացը հիվանդապահուհիների վրա ճնշում գործադրի, ու Էվային կաթ տան։

Ու Էվան սպասման սրահում երկարուձիգ ժամեր է անցկացնում՝ սպասելով Բրացին։ Էվան նաև թեթևակի սիրահարվել է նրան, փրկության է սպասում։ Բայց Բրացը, թեև սիրալիր է Էվայի նկատմամբ, լինելով այլ դասակարգից, վերևից է նայում աղքատներին. «Ա՜Հ անանկ տգիտութիւն մը, յամառութիւն մը կայ այդ ստորին դասակարգին մէջ որ հակառակ բոլոր բարի կամեցողութեան բան մը ընել կարելի չէ»։

Այսպիսի վերաբերմունքն աղքատների նկատմամբ շատ ծանոթ է ժամանակակից Հայաստանի միջին խավի կողմից, երբ լինի կորոնավիրուսի համաճարակ ու պատվաստումներ, թե սոցիալական խնդիրներ, անընդհատ մեղադրանքները լցվում են աղքատների վրա, թե իրենք են մեղավոր իրենց աղքատության համար։ Ու միջին խավն ապրում է իր համար՝ իրականությունից կտրված, վայելում կյանքը, մեկումեջ հայհոյում աղքատներին՝ մեղադրելով ծուլության կամ տգիտության մեջ։

Սպասման սրահը նաև այն վայրն է, որտեղ աղքատների ժամանակը չի գնահատվում, ու կարելի է նրանց սպասեցնել այնքան, որքան ուզենան։ Վերջում, երբ Անտրէն հիվանդանոց է ընկնում, Էվան ու Սատարօֆը գնում են տեսակցության ու ժամերով սպասում են սպասասրահում, մինչ բժիշկները կճաշեն, կհանգստանան ու կբարեհաճեն իրենցով զբաղվել։

Ընդհանուր առմամբ, «Սպասման սրահին մէջ» վեպով Զապէլ Եսայեանը ցույց է տալիս, թե աղքատները որքան մենակ են իրենց խնդիրներով, ու դրանց որքան անհաղորդ են մնացածները՝ լինեն նրանք նախկին աղքատներ, թե առավել բարեկեցիկ կյանք ունեցողներ։

Մարդ-կենդանիներ հակադրությունը Օլգա Տոկարչուկի «Քո գութանը մեռյալների ոսկրերի վրայով տար» վեպում

Լեհ գրող Օլգա Տոկարչուկի մասին գիտեի դեռ մինչև Նոբելյան մրցանակ ստանալը. 2016-ին Լուիզիանայի գրական փառատոնի ծրագրում կարդացել էի նրա անունը, նկարագիրը չէր ձգել։ Բայց Նոբելյան ստանալուց հետո հետաքրքրությունս աճեց, «Քո գութանը մեռյալների ոսկրերի վրայով տար» վեպը ձեռքս ընկավ, որոշեցի կարդալ։

Tokarczuk, Olga | forfatterweb

Վեպի իրադարձությունները տեղի են ունենում Լեհաստանի՝ Չեխիայի հետ սահմանամերձ մի կորած-մոլորած բնակավայրում։ Ամբողջ պատմությունը պատմում է Յանինա անունով տարիքն առած մի կին, որ Բլեյք է թարգմանում, աստղագուշակությամբ է զբաղվում ու ոստիկաններին զզվացնում է իր այցերով ու նամակներով՝ բողոքելով ապօրինի որսորդությունից։ Յանինան ստերեոտիպային «ցնդած պառավ» է, որի այցելություններից քթի տակ ծիծաղում են ոստիկանները, փողոցում անցորդները նրան նույնիսկ չեն նկատում, նրա խոսքերին կարևորություն չեն տալիս։

Բայց Յանինայի ձանձրալի կյանքի նկարագրությունները տեղ-տեղ ընդհատվում են տեղաբնակների մահերով։ Մահացողներից բոլորը որսորդության հետ ինչ-որ կապ ունեն։ Յանինան տեսություն ունի. կենդանիները վրեժ են լուծում մարդկանցից իրենց դաժանությունների համար։

Տոկարչուկին հաջողվել է հրաշալի կերպար ստանալ՝ պատմությունն այնպես պատմելով այդ կերպարի տեսանկյունից, որ ընթերցողին մնում է միայն նրա կողմը բռնել։ Ու միայն օրեր անց հասկանում ես, թե գիրքն իրականում ինչի մասին է։

Այստեղ հակադրվում են կենդանասիրությունն ու կենդանատյացությունը։ Տոկարչուկը երկուսի ծայրահեղ դրսևորումներն անհամատեղելի է համարում. ծայրահեղ կենդանասերը մարդու կյանքը ստորադասում է կենդանիներին, իսկ ծայրահեղ կենդանատյացը՝ կենդանիների կյանքը մարդու կյանքին։ Սրանք միասին չեն կարող գոյություն ունենալ, որովհետև ծայրահեղ կենդանասերն ի վերջո կստորադասի կենդանատյացի կյանքը կենդանիներին կյանքին։ Իսկ կենդանատյացն էլ իր հերթին աջ ու ձախ վերացնում է կենդանիներին՝ առանց հաշիվ տալու ինչի համար է անում, խախտում է էկոհամակարգերի հավասարակշռությունը, որոշ տեսակների դնում վերացման եզրին։

Այս երևույթը հեշտությամբ տեղափոխվում է հայկական իրականություն, որտեղ կան ծայրահեղ կենդանասեր մարդիկ, որ վեգան են, որ ամեն փողոցային շան ու կատվի կյանքի համար կռիվ են տվել, բայց Հայաստանի գլխին եկած մեծ աղետը դժվարանում են լիովին ընկալել. կարծես կորսված ու վտանգված մարդկային կյանքերը նրանցից շատերի համար նույն կարևորությունը չունեն, ինչ կենդանիների։

Ու աշխարհում համատարած վեգան շարժումների համատեքստում Տոկարչուկը կարևոր զրույց է սկսում. որտե՞ղ է սահմանը, որից այն կողմ կենդանու կյանքը չպետք է ստորադասվի մարդու կյանքին, որտե՞ղ կարող է մարդու կյանքը ստորադասվել կենդանու կյանքին և կարո՞ղ է արդյոք։ Կարո՞ղ են մարդն ու կենդանիներն առանց միմյանց ոչնչացնելու գոյություն ունենալ։

«Ոչ մի տեղ. արտաքսման մի պատմություն». Աննա Աստվածատուրյան Թերքոթի հուշագրությունը Բաքվի փախստականների մասին

Ամերիկաբնակ Աննա Աստվածատուրյան Թերքոթի «Ոչ մի տեղ. արտաքսման մի պատմությանը» հանդիպեցի պատերազմի ժամանակ։ Այն ժամանակ էր, երբ դանիացի ընկերներիս հետ Արցախի հարցից էի խոսում, ու նրանք ամենագետի տոնով փորձում էին ինձ բան սովորեցնել, էդ թվում՝ մեջտեղ բերելով հարյուր հազարավոր ադրբեջանցի փախստականների ու չհավատալով, որ նույնքան էլ հայ փախստականներ կան, լսած չլինելով Բաքվի ու Սումգայիթի ջարդերի մասին, ընդհանրապես տեղյակ չլինելով, որ հայի համար Ադրբեջան ոտք դնելը խիստ վտանգավոր է։

Բայց հայ փախստականների մասին ինքս էլ շատ բան չգիտեի։ Տեսել էի հորս հոդվածները, մանկությունիցս հիշում էի «բաքվեցի» աբստրակտ տերմինը, որ գործածվում էր հանրակացարաններում ապրող ռուսախոս հայերի մասին խոսելիս։ Բայց էս ամենը հեռու էր թվում, զուգահեռ մի իրականությունից, որի հետ կարծես ոչ մի կապ չունեի։

Nowhere, a Story of Exile: Amazon.co.uk: Astvatsaturian Turcotte, Ms. Anna,  Sonentz-Papazian, Mr. Tatul: 9780985786410: Books

«Ոչ մի տեղ. արտաքսման մի պատմությունը» հենց ինձ նման մարդկանց համար է, որ հայ փախստականների մասին շատ քիչ գիտեն, ու նաև դանիացի ընկերներիս համար է, որ հայերի ու ադրբեջանցիների միջև հավասարության նշան դնելուց առաջ մի լավ մտածեն։

Հուշագրությունը Աննա Աստվածատուրյան Թերքոթի մանկությունն է նկարագրում, սկզբում Բաքվում, հետո՝ Երևանում։ Հեղինակն օգտվել է սեփական օրագրերից ու ԱՄՆ մեկնելուց հետո դեռ տասնչորս տարեկանում թարգմանել անգլերեն։ Դրա համար գիրքը դեռահասի ձայնով է պատմված, առանց չափահասին հատուկ գրաքննության, ընթերցողի առաջ դնում Ադրբեջանում հայ, իսկ հետո Հայաստանում փախստական լինելու բոլոր դժվարությունները։

Դեռ գրքի սկզբերում Աննան բացատրում է, որ իրենց ազգանունն Աստվածատուրով/Աստվածատուրովա է. պապիկը շատ տարիներ առաջ էր փոխել՝ վախենալով ադրբեջանցիների թշնամանքից։ Ադրբեջանցիները չեն խորանում, որ «աստվածատուրը» հայերեն բառ է, կարևորը վերջավորությունն է, որ «-յան» չլինի։ Բայց 80-ականների վերջին կարծես դա էլ չի փրկում, ու հայերի նկատմամբ թշնամանքը գնալով աճում է, էդ թվում՝ ադրբեջանցի երեխաները հայ երեխաների նկատմամբ։ Հայերի համար գնալով ավելի վտանգավոր է դառնում Բաքվում ազատ ման գալը։ Օրինակ, ամռանն այլևս չեն կարողանում ծովափ գնալ, որովհետև հայերին խեղդում են ծովում։ «Այս պատմությունը լսելուց հետո շաբաթներ շարունակ խեղդված հայերի պատկերը մտքիցս դուրս չէր գալիս։ Սիրտս վախով էր լցվել։ Դա մթում հրեշներից կամ վայրի կենդանիներից վախ չէր։ Դա անմեղ, մանկական վախ չէր։ Դա ես լինելու, հայ լինելու անհաղթահարելի վախն էր»։

Ես երկար եմ մտածել, թե ինչպես է սահմանվում հայը. քաղաքացիությա՞մբ, ազգանվան «յան» վերջավորությա՞մբ, հայերեն խոսելու ունակությա՞մբ։ Բայց Աննա Աստվածատուրյան Թերքոթը Բաքվում ապրելիս չուներ Հայաստանի քաղաքացիություն, չուներ «յանով» վերջացող ազգանուն ու հայերեն չգիտեր, մինչդեռ իր և ընտանիքի կյանքը վտանգի տակ էր։ Ուրեմն հայ լինելը կապ չունի քաղաքացիության, ազգանվան ու լեզվի հետ։ Հայ լինելը մեր կյանքին սպառնացող վտանգն է հենց հայ լինելու համար։

Մի դրվագում էլ ազերի հարևանի երեխաները դադարում են շփվել Աննայի հետ ու սկսում են նրա ու ընդհանրապես հայերի հետևից ահավոր բաներ ասել, մասնավորապես, որ բոլոր հայերն արժանի են խփվելու։ Հետո նաև 1988-ի երկրաշարժն է տեղի ունենում, ու ազերիները սկսում են միմյանց շնորհավորական բացիկներ ուղարկել։ Իսկ հետո արդեն ատելությունը գնալով ավելի է աճում՝ վերածվելով բռնության ու հասնելով Բաքվի ջարդերին։

Աննան նաև մտորում է, թե ազերիների անբացատրելի ատելությունը հայերի նկատմամբ որտեղից է գալիս։ Գտնում է պատասխաններ կրոնից սկսած, վերջացրած նրանով, որ պարզապես հայերն ավելի լավ էին ապրում Բաքվում, ավելի լավ բնակարաններ ունեին, ավելի սիրուն ամանեղեն ունեին Չեխոսլովակիայից բերված։

Երբ Բաքվում կյանքն այլևս անտանելի է դառնում, Աստվածատուրյանների ընտանիքը տեղափոխվում է Երևան՝ ապրելու Քանաքեռում մի շենքի նկուղում։ Սակայն այստեղ նոր մարտահրավերների են հանդիպում. Հայաստանը պատրաստ չէ փախստականներ ընդունելու, իսկ հայաստանցիներն անհանդուրժող են փախստականների հանդեպ։ Նրանց վերևից են նայում, հաճախ հալածում, «թուրք» անվանում, ծաղրում ու նեղում հայերեն խոսել չկարողանալու համար։ Ընդ որում, էդպիսի վերաբերմունքի են արժանանում թե‘ դպրոցում ուսուցիչների ու աշակերտների, թե‘ անծանոթների, թե‘ նույնիսկ ազգականների կողմից (մի քանի բացառությունները չհաշված)։ Հետաքրքիր է, որ Բաքվից փախել են հենց հայ լինելու համար, մինչդեռ Հայաստանում նրանց հայ չէին համարում։

Այս բոլոր զգացողությունների արդյունքում Աննան բանաստեղծություն է գրում, կիսվում իր միակ ընկերուհու՝ Լիզայի հետ, որը նույնպես Բաքվից եկած փախստական է, ընտանիքի հետ թատրոնի հանդերձարանում է ապրում։ Լիզայի աչքերը լցվում են։ Իսկ Աննան բացատրում է. «Այդ տողերն այն ցավոտ իրականությունն էին պարունակում, թե ինչպես մեր տունը մեզ դավաճանեց։ Մեր հայրենիքը մեզ դավաճանեց։ Եվ մեր պետությունը մեզ չպաշտպանեց»։ Չդիմանալով Հայաստանի պայմաններին՝ ընտանիքը փախստականի կարգավիճակ է ստանում ու մեկնում ԱՄՆ։

Փաստորեն, հայերի՝ միմյանց նկատմամբ անհանդուրժողականությունը դեռ վաղուցվանից է գալիս։ Իսկ հիմա, երբ արցախցիների, սյունեցիների, սփյուռքի ու հայերի այլ խմբերի նկատմամբ ատելությունը պետական մակարդակով է խրախուսվում, այլևս անհնար է քննարկել, թե ինչ անել այս անհանդուրժողականության դեմ։

Գրքում թեթևակի խոսվում է նաև Հայաստանը լքած ազերիների մասին, թե ինչպես էին իրենց տները վաճառում Ադրբեջանից գաղթած հայերին ու հեռանում. «Ազերիների մեծ մասը վաճառում են իրենց հողերն ու տները ու դրա դիմաց մեծ գումար ստանում հուսահատ հայերից, որոնք Բաքվից պետք է հնարավորինս շուտ հեռանան։ Ազերիները, հակառակը, չեն շտապում ու լավ գործարքներ են անում»։ Ահա ևս մեկ հսկայական տարբերություն հայ ու ազերի փախստականների մասին, մինչդեռ առաջինների մասին Հայաստանը լրիվ մոռացել է, իսկ երկրորդների մասին Ադրբեջանն այնքան է ամեն տեղ թմբկահարում, որ հասնում է նույնիսկ դանիացի ընկերներիս, ու հայ լինելով հանդերձ որևէ բան բացատրել չեմ կարողանում։

«Ոչ մի տեղ. արտաքսման մի պատմությունն» կարևոր վավերագրություն է, ու իր կարևորությամբ Աննա Ֆրանկի օրագիրն է հիշեցնում։ Այս գիրքը պետք է հայ դպրոցականները կարդան, որ ուղեղների մեջ մեխվի խաղաղ համակեցության անհնարինությունը, պետք է կարդան խաղաղություն քարոզողները ու ի վերջո պետք է կարդան Արցախի հարցով հետաքրքրվողները, հատկապես նրանք, ովքեր ջանք չեն խնայում հայերի ու ադրբեջանցիների միջև հավասարության նշան դնելու։

Իսկ 44-օրյա պատերազմից հետո նոր փախստականներ կան։ Պետությունը նորից ոչինչ չի ձեռնարկում։ Նորից հայաստանցիներից շատերն ատելությամբ են լցված փախստականների նկատմամբ։ Բայց Աննա Աստվածատուրյան Թերքոթը ձեռքերը ծալած չի նստում. «Աստվածատուրյան հիմնադրամի» միջոցով մարդասիրական օգնություն է տրամադրում փախստականներին և վավերագրում արցախցիների ֆինանսական, անձնական և անշարժ գույքի կորուստները։ Հիմնադրամին կարող եք նվիրատվություն անել այստեղ։

Զեյդի Սմիթի «Սվինգի ժամանակը»

Էնջըլը գիրքը տվեց, ասաց՝ կարդա, դուրդ կգա, «Քուինիի» ավելի լավ տարբերակն է։ Ես էլ Էնջըլին «Սիրեցյալը» տվեցի ու անցա «Սվինգի ժամանակը» կարդալուն։

Զեյդի Սմիթն ինձ համար նոր գրող չէ այն իմաստով, որ անունն առաջին անգամ չէի լսում։ Գրական փառատոններին եղել է, գրքերը գրախանութներում տեսել եմ, կարդացածս այլ գրքերի վրա նրա կարծիքն էլ է եղել։ Բայց իր գործերից առաջին անգամ էի կարդում։

«Սվինգի ժամանակը» Լոնդոնում մեծացող աշխատավոր խավի երկու շագակագույն աղջիկների մասին է։ Կամ, ավելի ճիշտ, էդպես է սկսվում։ Երկու հերոսուհիների մի ծնողը սև է, մյուսը՝ սպիտակ։ Երկուսն էլ պարի են գնում, բայց միայն նրանցից մեկը՝ Թրեյսին է շարունակում պարը որպես մասնագիտություն, իսկ մյուսը, որը նաև առաջին դեմքից պատմողն է, լրիվ ուրիշ ուղղությամբ է կյանքը շարունակում։

Book review – Swing Time by Zadie Smith | Just Retiring

Մոտավորապես առաջին հարյուր էջից հետո, որտեղ երկու ընկերուհիների մանկությունն էր նկարագրվում, գիրքը սկսում է չհիմնավորված ժամանակային թռիչքներ կատարել։ Իմանում ենք, որ քսաներկու տարեկանից հետո ընկերուհիներն այլևս իրար հետ չեն շփվում։ Անանուն ընկերուհին դառնում է աշխարհահռչակ փոփ աստղ Էյմիի անձնական ասիստենտը։

Գրքի իրադարձությունները Լոնդոնից տեղափոխվում են նաև Նյու Յորք և արևմտյան Աֆրիկա։ Այստեղ հանդիպում ենք Էյմիի ինքնասիրահարված, արտոնյալ կերպարին, որ ուզում է աշխարհում որևէ բան փոխել, բայց ահագին միամիտ է ու բնավ չի պատկերացնում, թե Աֆրիկայի աղքատ բնակչությունն ինչ մարտահրավերների առաջ է կանգնած ու ինչ առաջնահերթ կարիքներ ունի։

Վեպի հետաքրքիր կերպարներից է պատմողի մայրը՝ Ճամայկայից ձախ ֆեմինիստ ակտիվիստ, որը հետագայում նաև բրիտանական պառլամենտում է հայտնվում։ Մոր կերպարը հակադրվում է երբևէ որևէ զրկանք չկրած, ճոխությունների մեջ ապրող Էյմիի հետ։ Ինչ-որ պահից նաև թշնամիներ են դառնում, որովհետև մայրը արևելյան Աֆրիկայի բռնապետների դեմ ելույթներ է ունենում ու հարցականի տակ դնում Էյմիի՝ նրանց հետ համագործակցելը։

Թեև Զեյդի Սմիթը վարպետորեն է գրում, վեպը շատ լուրջ կառուցվածքային թերություններ ուներ։ Նախ, ժամանակային թռիչքները ոչ մի հիմնավորում չունեին։ Կարծես Սմիթը մի տեխնիկա էր փորձարկում, որին լիովին չէր տիրապետում։ Երկրորդական պատմություններից ու կերպարներից շատերը կարծես ոչ մի դեր չունենային հիմնական պատմության հետ։ Իրականում նույնիսկ դժվար է ասել, թե որն էր հիմնական պատմությունը, ու ինչի մասին էր գիրքը։ Երկու ընկերուհիների ընկերության պատմությու՞նն էր։ Այդ դեպքում ինչու՞ ենք այդքան շատ ժամանակ անցկացնում արևելյան Աֆրիկայում։ Արդյոք այն հայտնի լինելու ու դրա՝ մարդկանց վրա թողած ազդեցության մասին էր, թե՞ մայր-դուստր հարաբերությունների։

Մի քանի տեղերում վեպում մի նոր գիծ է առաջ քաշվում ու մի կողմ թողնվում։ Ինչու՞ են գլխավոր հերոսուհու քույրն ու եղբայրը ներկայացվում, եթե նրանց հետ ոչինչ չի արվելու, անհետանալու են էդպես էլ։ Ինչու՞ է մի տեղ ցույց տրվում, որ գլխավոր հերոսուհին շատ լավ երգում է, եթե դրան անդրադարձ այլևս չի լինելու։ Ե՞րբ, ինչու՞ ու ինչպե՞ս հայրը մահացավ։ Ինչու՞ էր Թրեյսիի նամակն այդքան ազդեցիկ, որ երկու ընկերուհիները տարիներ շարունակ չխոսեցին իրար հետ։ Ավելին՝ շատ վաղ նշվում է, որ Թրեյսին ու ընկերուհին այլևս չեն խոսում, որովհետև Թրեյսին «ինչ-որ վատ բան էր արել», ու ընթերցողի մոտ մեծ սպասում է առաջանում, թե ինչ էր այդ վատ բանը։

«Սվինգի ժամանակում» Զեյդի Սմիթը խիստ մակերեսորեն տարբեր թեմաներ է շոշափում՝ մաշկի գույն, ինքնություն, ընկերություն, դասակարգ, մայր-դուստր հարաբերություններ, հայտնիություն, պար, «աղքատության զբոսաշրջություն» (երևույթ, երբ միջին խավի արևմուտքցիներն այցելում են աղքատ պետություններ և ուսումնասիրում տեղի բնակչությանը), բայց երբեք թեմաներից ոչ մեկի մեջ այդպես էլ չի խորանում, էդպես էլ համը մնում է բերանումդ։ Ու նաև այս մակերեսայնության արդյունքում է, որ գիրքը տեղ-տեղ չափազանց ձանձրալի է դառնում։

Իսկ ամենահետաքրքիրն այն է, որ հեղինակն ինքը լինելով ոչ սպիտակ անգլիացի (նրա մայրն էլ է Ճամայկայից)՝ գրքում մի կոպիտ սխալ է թույլ տալիս։ Սկզբում ներկայացնում է «անհեթեթ պարսիկ» կերպարին, իսկ մեկ այլ տեսարանում, որտեղ մի արաբ թենիսիստի են դիտում, այդ նույն կերպարն ասում է. «Արաբական միտքը բարդ մեքենա է, նուրբ։ Մենք հայտնագործել ենք մաթեմատիկան։ Մենք հայտնագործել ենք աստղագիտությունը»։

Մի խոսքով, Զեյդի Սմիթի «Սվինգի ժամանակը» բավական միջակ գիրք է, իսկ էնտեղ շոշափվող թեմաները շատ ավելի խորը շոշափվել են շատ ավելի լավ գրքերում։

Արտոնյալ լինելու մասին

Զեյդի Սմիթի «Սվինգի ժամանակն» եմ կարդում։ Դեռ հազիվ մեկ երրորդին եմ հասել, ու գրքին առանձին կանդրադառնամ։ Բայց հիմա ուզում եմ վեպի կոնկրետ մի կերպարի՝ Էյմիի մասին խոսել։

Էյմին ավստրալացի փոփ աստղ է (շատ բաներով Քայլի Մինոգին է հիշեցնում, հավանաբար հենց նա էլ նախատիպն է, բայց դա էական չէ էստեղ)։ Բնականաբար, ապրում է փոփ աստղի արտոնյալ կյանքով ու աջուձախ բոլորին խրատում է, թե ինչպես ապրել, ինչպես հաջողության հասնել և այլն։ Մի դրվագում էլ իր օգնականին՝ վեպի գլխավոր հերոսուհուն է «կյանքի դասեր տալիս», թե դուրս գա իր կոմֆորտ զոնայից ու ուրիշ ինչ-որ գործով զբաղվի, չնայած, որ օգնականը կարծես դժգոհ չէր իր կյանքից։ «Ես մի քանի անգամ գլխով արեցի, չնայած չգիտեի՝ ինչի մասին է խոսում, բացի այն ուժեղ զգացողությունից, որ ունեի, որ Էյմին իր պատմությունը հանընդհանուր կիրառելի էր համարում, հատկապես երբ խմած էր, ու այդ պահերին մենք բոլորս Բենդիգոյից էինք, բոլորիս հայրերը մահացել էին, երբ փոքր էինք, և բոլորս հարստություն էինք պատկերացնում ու հասնում դրան»։

Երբ փորձում եք աջ ու ձախ խրատել, թե ոնց ապրել կամ որն է ճիշտ կամ որն է օգտակար, մի պահ կանգ առեք ու խորը շունչ քաշեք ու գնահատեք ձեր սեփական արտոնյան դիրքը։ Շատ քչերն են, որ ձեր չափ ժամանակ, ֆինանսներ կամ ցանկություն ունեն անելու էն, ինչ դուք եք անում, լինեք դուք փոփ աստղ, սոցիալական ցանցերում ինֆլուենսեր, Երևանում տժժացող ջահել, թե ուղղակի տնային տնտեսուհի։ Ուղղակի շնորհակալ եղեք, որ ձեր բախտն էդքան բերել է, որ ստիպված չեք սոված մնալ ուսման վարձ վճարելու համար, ստիպված չեք աշխատանքից աշխատանք չլվել, որ տան վարձ տաք, ստիպված չեք տուն-տեղը թողնել-հեռանալ, ամեն ինչ զրոյից սկսել, ստիպված չեք մի քանի ամիսը մեկ նոր աշխատանք փնտրել։ Ու եթե ձեր կյանքն էդքան լավ ու սիրուն դասավորվել ա, շնորհակալ եղեք ու հանգիստ ձեր կյանքն ապրեք՝ առանց փորձելու դա համընդհանուր դարձնել, որովհետև ամեն մարդ իր պատմությունն ունի, իր խնդիրներն ունի ու իր պատճառներն ունի այս կամ այն բանով զբաղվելու կամ չզբաղվելու համար։

Թոնի Մորիսոնի «Սիրեցյալը»

Black Lives Matter շարժման ժամանակ իրենց առաջադեմ համարող բազմաթիվ սպիտակներ իրենց նետեցին գրախանութները ու սկսեցին ռասիզմի մասին գրքեր փնտրել։ Հրատարակչություններն իրենց չկորցրեցին ու արագ-արագ սկսեցին ցուցակներ կազմել՝ խորհուրդ տալով զանազան գեղարվեստական և ոչ գեղարվեստական գրքեր։ Այդ բոլոր ցուցակներում կային կարդացածս գրքերից ու կար նաև Թոնի Մորիսոնի «Սիրեցյալը»։ Բայց եթե աշխարհում կա մի գիրք, որը պետք է կարդալ սևերի տառապանքն ու ամերիկյան ռասիզմը հասկանալու համար, դրա ամբողջ ահավորությունը տեսնելու ու ի վերջո սևերին ապրումակցելու համար, ապա դա հենց Թոնի Մորիսոնի «Սիրեցյալն» է, ոչ թե Չիմամանդա Նգոզի Ադիչիեի «Ամերիկանան» կամ Քենդիս Քարթի-Ուիլյամսի «Քուինին», որ այսօր մեծ պոպուլյարություն են վայելում։

Beloved

Համեմված մոգական ռեալիզմի ու սարսափի տարրերով՝ Թոնի Մորիսոնը հրաշալի ձևով պատմում է ստրկատիրության, ազատության, ստրկությունից փախած սևերի ապրումների, վախերի ու սիրո մասին։ Եթե կա մի գիրք, որ ամեն սպիտակ ամերիկացի պարտադիր պետք է կարդա, հենց Թոնի Մորիսոնի «Սիրեցյալն» է․ այն տանում է դեպի ռասիզմի ակունքներ, դեպի այնտեղ, որտեղից ամեն ինչ սկսվել է։ Ոչ մի գիրք Ամերիկայի պատմությունն այնքան լավ չի պատմում, ինչքան «Սիրեցյալը»։ Ամերիկյան գրականության ոչ մի գիրք այնքան քննարկելու նյութ չունի, ինչքան «Սիրեցյալը»։ Իզուր չէ ուրեմն, որ Թոնի Մորիսոնը Նոբելյան մրցանակի է արժանացել։

Մորիսոնի «Սիրեցյալի» դեպքերը տեղի են ունենում Ամերիկայի քաղաքացիական պատերազմից հետո․ ստրկությունից փախած Սեթն իր դստեր՝ Դենվերի հետ ապրում է Օհայո նահանգի Սինսինաթի քաղաքում։ Բայց Սեթի ու այլ կերպարների հիշողություններով հեղինակը մեզ տանում է դեպի ստրկություն՝ դրա բոլոր սարսափներով, ֆիզիկական ու հոգեկան տանջանքներով, որոնց ենթարկվում էին սևերը։ Սեթի մեջքին բալենի է աճել՝ փոխաբերություն մտրակի հարվածների թողած սպիերի համար։ Սեթի սկեսրոջ ութ երեխաները տարբեր տղամարդկանցից էին, որոնցից յոթին իրենից վերցրել, ուրիշի են վաճառել։ Իսկ Փոլ Դին՝ մի տղամարդ, որ Սեթի հետ նույն տանն է ստրուկ եղել, հետո եկել Սինսինաթիում գտել է Սեթին, նրա տանը սկսել բնակվել, եղել է շղթայված բանտարկյալ ու որպես բանտարկյալ սարսափելի կտտանքների է ենթարկվել։

Սևերի կյանքը շատ էր տարբերվում սպիտակներից։ Կային բաներ, որ նրանց թույլատրված չէին, ընդ որում՝ ոչ միայն էսպես կոչված օրենքով նախատեսված բաները։ Օրինակ, Փոլ Դին մտորում է Սեթի՝ իր երեխաներին սիրելու մասին․ «Նախկին ստրուկ կնոջ համար որևէ բան այդքան սիրելը վտանգավոր էր, հատկապես երբ իր երեխաներին էր որոշել սիրել։ Նա գիտեր, որ ամենալավ բանը միայն մի քիչ սիրելն էր, որ երբ մեջքը կոտրեին կամ պարկի մեջ շաղ տային, քեզ երևի մի քիչ սեր կմնար հաջորդի համար»։

Ու հենց այդ սերն էր, որ տարիներ առաջ Սեթին մղել էր սպանել իր դստերը։ Ստրկությունից փախած, սկեսրոջ տանն իր չորս երեխաների հետ հաստատված Սեթը մի օր տեսնում է իր հետևից եկած ստրկատիրոջը։ Չուզենալով, որ երեխաներն արժանանան նույն բախտին, ինչ ինքը՝ փորձում է չորս երեխաներին սպանել, սակայն միայն մեկին՝ ավագ դստերն է հաջողացնում։ Նրա գերեզմանաքարին հետագայում փորագրել է տալիս «Սիրեցյալ» (Beloved), որովհետև գումարը չի հերիքում ավելի մեծ տեքստ դնելու համար։

Գրքում կենտրոնական է Սիրեցյալի կերպարը։ Նա սկզբում մանուկ ուրվական է, որ թխվածքի վրա մատնահետքեր է թողնում, իսկ հետո հայտնվում է երիտասարդ կնոջ կերպարանքով՝ այն տարիքին, որ կլիներ, եթե չմեռներ։ Ու այստեղ առաջ են գալիս Սեթի բոլոր ապրումները՝ մեղքի զգացումը, միաժամանակ իր գործողությունը սիրով արդարացնելը, որ շատ սիրելուց է դստերը սպանել։ Ի վերջո, հենց այս սպանության շնորհիվ է, որ մյուսները՝ Սեթն ու կենդանի մնացած երեք երեխաները, ստրկատիրոջ հետ վերադառնալու փոխարեն շարունակում են ազատության մեջ ապրել (Սեթի՝ կարճատև բանտարկությունից հետո)։ Նաև այս սպանությունն է, որ ստրկատիրությունը վերացնելու քննարկումներն ավելի լուրջ է դարձնում։

Բայց Սինսինաթիի սև համայնքը Սեթի գործողությունը դատապարտում է ու Սեթի հետ չի շփվում։ Նրանց համար սեփական երեխային սպանելը խիստ ծայրահեղ քայլ է, որը չի կարող ներվել։ Սակայն Սեթի այս գործողությունը հիշեցնում է Ցեղասպանության ժամանակ հայ մայրերին, որ իրենց երեխաներին գետն են նետել, մի գործողություն, որ մենք՝ Ցեղասպանությունից փրկվածների սերունդներս, երբևէ մտքներովս չենք անցկացրել, որ դատապարտենք՝ շատ լավ հասկանալով, թե դրա այլընտրանքը որն էր։ Թեև սևերի ստրկացումն ու հայերի Ցեղասպանությունն արտաքնապես իրարից խիստ տարբեր բաներ են (սպիտակներին սևերը կենդանի էին պետք, իսկ թուրքերին հայերը՝ մեռած կամ թրքացած), երկուսի հիմքում էլ նույն գաղափարն է ընկած․ մարդկանց մի խմբի կողմից մյուսի ապամարդկայնացումը։

Հարյուրամյակների ընթացքում ճնշողներն ու ճնշվողները չեն փոխվել, միայն մեթոդն է փոխվել։ Սպիտակ ստրկատերը փոխարինվել է սպիտակ ոստիկանով, յաթաղանը՝ բայրաքթարով։ Ու թեև 21-րդ դարում Սեթը դժվար դստերը սպաներ, հայ մայրերը դժվար իրենց երեխաներին գետը նետեին, որովհետև մեթոդները փոխվել են, այնուամենայնիվ, վտանգը շարունակում է մնալ, քանի դեռ ճնշող կողմը դեռ պատշաճ կերպով ներողություն չի խնդրել ու չի հատուցել իր ապամարդկային արարքների համար։ Ու երևի ճնշողներից ազատվելու միակ ելքն աշխարհի բոլոր ճնշվողների միավորումն է, որքան էլ որ մեր խնդիրներն արտաքնապես միմյանցից խիստ տարբեր թվան։

Թովե Դիթլևսենն ու նրա մանկության փողոցը

Թովե Դիթլևսենը

Մեր դիմացի մայթին մի մանկապարտեզ կա, որ կոչվում է «Մանկության փողոց»։ Մոտակա փողոցներից մեկի մայթին սալիկներ կան՝ բանաստեղծական տողերով։ Դրա դիմացի հրապարակում նստարաններ են տեղադրված, նույնպես բանաստեղծությունից տողերով։ Իսկ ընդհանրապես Կոպենհագենի Վեստերբրո թաղամասի մեր հատվածում կա Թովե Դիթլևսենի անվան հրապարակ, դպրոց և այգի։ Տուն-թանգարան չկա։

Ditlevsen, Tove Irma Margit - Nordic Women's Literature

Թովե Դիթլևսենը Դանիայի՝ 20-րդ դարի ամենակարկառուն գրողներից է, գրել է թե՛ չափածո, թե՛ արձակ։ Մեծացել է աշխատավոր դասի ընտանիքում՝ Կոպենհագենի Վեստերբրո թաղամասի Հեդեբյուգեյդ 30Ա հասցեում։ Դա հենց մեր կողքի փողոցն է՝ մանկության փողոցը, «Մանկության փողոցը» վեպի փողոցը։ Բայց այդ հասցեն սովորական մի բնակարան է, տուն թանգարան չի դարձել։

Չնայած հեղինակի հայտնիությանը, գրականագետները Դիթլևսենին միանշանակ գնահատականի չեն արժանացրել։ Վերջին տարիներին անգամ, երբ Դանիայի աջ իշխանությունների հրահանգով դանիական գրականության կանոնն էր ստեղծվում, ըստ որի նաև պետք է դպրոցներում գրականություն դասավանդվեր, Թովե Դիթլևսենի անունը վերջին վայրկյանին պարտադիր ցանկից դուրս մնաց, հայտնվեց ընտրովի ցանկում։ Աշխատավոր դասից լինե՞լն էր պատճառը, կին լինե՞լը, թե՞ ինքնասպանություն գործելը։ Չգիտեմ։ Միայն կարող եմ ասել, որ Թովե Դիթլևսենը դանիական գրականությունից կարդացածս լավագույն հեղինակներից է, որը նաև հայտնի է դառնում անգլախոս աշխարհում․ «Կոպենհագենի եռագրությունը» վերջերս անգլերեն է թարգմանվել ու մեծ հաջողության հասել։ Անգամ Պատի Սմիթն է անդրադարձել Թովե Դիթլևսենին՝ նրան անվանելով մոնումենտալ գրող։

Կարծես Թովե Դիթլևսենն արժանանում է հին ու նոր դանիացի հեղինակների բախտին (Հանս Քրիստիան Անդերսեն, Կարեն Բլիքսեն, Դորթե Նորս և այլն)՝ Դանիայից դուրս գնահատվելով ավելի շատ, քան Դանիայի ներսում։

Մանկության փողոց

«Մանկության փողոցը» Դիթլևսենի երկրորդ վեպն է, լույս է տեսել 1943 թվականին։ Գլխավոր հերոսուհին՝ տասներկուամյա Էսթերը, բնակվում է Կոպենհագենի Վեստերբրո թաղամասի Հեդեբյուգեյդի հետնատանը եղբոր ու աշխատավոր խավի ծնողների հետ։ 20-րդ դարի 30-ականներին փողոցի այդ հատվածում փողոցին նայող շենքում բնակվում էին հարուստները, իսկ բակի ներսի շենքում՝ աշխատավոր խավը։

Վեպի գլխավոր հերոսուհին Էսթերն է, որ բնակվում է 30Ա հասցեում։ Գիրքը պատկերում է նրա մանկությունն ու պատանեկությունը, անցում դեպի հասունություն։ Աղքատների նիստուկացը հակադրվում է նաև փողոցի վրա ապրող հարուստներինով։ Էդպիսի մի ընտանիքի երեխա է Էլենը։ Էլենի կողքին Էսթերի «եղունգները կրկնակի սեւ են դառնում, գուլպաները՝ կրկնակի ծակ»։

Մանկության փողոցը․ Հեդեբյուգեյդ, 30Ա հասցեն ձախ կողմում է

Էսթերն իր ընկերուհի Լիզայի հետ Վեստերբրոյի փողոցներն է չափչփում, միասին նաև շոկոլադ են գողանում։ Վեստերբրոյի ամբողջ անցուդարձին ծանոթանում ես Էսթերի մանկական աչքերով։ Թովե Դիթլևսենը վարպետությամբ է գրում երեխայի տեսանկյունից։ Երևի իզուր չէ, որ ավելի ուշ գրել է «Իմ ներսում մի փոքրիկ աղջիկ է ապրում, որ մեռնել չի ուզում» բանաստեղծությունը։

Ծանոթանում ես նաև ժամանակի դանիական ավանդույթներին։ Օրինակ, մի դրվագում Էսթերին կշռում են դպրոցում։ Պարզվում է՝ քաշը թեթև է։ Դպրոցում որոշում են ամռանն ուղարկել «արձակուրդի երեխա» դառնալու, ինչը նշանակում է, որ ամառային արձակուրդին Էսթերը մեկնելու է քաղաքից դուրս, ապրի մի հարուստ ընտանիքում, որտեղ նրան լավ կսնեն, կվերադառնա։

Էսթերն իր տեղը չի գտնում, անընդհատ միայնակ է զգում իրեն։ Նա մի «անտուն սեր» ունի իր ներսում, որ չգիտի՝ ում տա։ Սիրահարվում է իր երիտասարդ ուսուցչուհուն։ Հետո դպրոցն ավարտում է, բայց ժամանակ առ ժամանակ հիշում է նրան։ Դեռ 40-ականներին Դիթլևսենը համարձակվում է նույնասեռական սիրո մասին գրել։

30-ականների Կոպենհագենում նաև սոցիալ-դեմոկրատական շարժումն է մեծ թափ առած լինում։ Աշխատավոր խավը հավաքվում է «Ժողովրդի տուն» կոչվող վայրում, որտեղ ոչ միայն կուսակցական հանդիպումներն են տեղի ունենում, այլև ջահելների ժամանցն է կազմակերպվում։ «Ժողովրդի տունը» մինչև հիմա կանգուն է, բայց վերափոխվել է «Վեգա» համերգասրահի, որտեղ գոնե մինչև համավարակը հաճախ էինք համերգների գնում։

«Վեգա» համերգասրահ դարձած «Ժողովրդի տունը»

Էսթերը և հասակակիցները նաև քաղաքականացված են։ Տասնվեց տարեկան աղջիկը, որին ծնողներն արդեն ուղարկել են աշխատելու, ընդմիջումներին կապիտալիզմը վերացնելուց ու գործադուլ անելուց է խոսում։ Երևի դրանից է, որ Դանիայում սոցիալ-դեմոկրատիան ամուր հիմքեր ունի, ու դասակարգային տարբերություններն այդքան նկատելի չեն։

Մի հետաքրքիր առանձնահատկություն է նաև, որ չնայած լինելով աղքատ ընտանիքից, Էսթերն էլ, իր եղբայր Կառլն էլ շուտով հեռանում են ծնողների տնից ու վարձով ապրում։ Էսթերի վարձած սենյակը խայտառակ փոքր է․ հազիվ մի մահճակալ է էնտեղ տեղավորվում։ Ամսվա վերջին էլ հաճախ կիսասոված է մնում։ Ծնողներին հյուր գնալիս ընթրիքի համար վճարում են կամ հրաժարվում են ընթրիքից։ Այստեղ հասկանում ես, որ հայրական տնից գնալ-չգնալը ոչ թե ֆինանսատնտեսական հարց է, այլ մշակութային, ու մեր օրերում պետության ստեղծած հնարավորություններն ու ծնողների՝ բարեկեցիկ լինելը պարզապես ավելի է հեշտացնում այդ գործընթացը։

Վեպի հետաքրքիր առանձնահատկություններից է, որ ամբողջությամբ ներկա ժամանակով է գրված, հնարք, որ ժամանակակից դանիացի գրողները շատ են գործածում, բայց 40-ականներին հեղափոխական էր։ Դիթլևսենը տեքստի միջոցով նաև փորձում է փոխանցել ժամանակի ողջ լեզվական կոլորիտը՝ երկխոսությունները գրելով այնպես, ինչպես դրանք արտասանվում են (իսկ դանիերեն իմացողը կիմանա, որ գրավոր լեզուն ահագին հեռու է բանավորից), նույնն անելով նաև հարավ-յուլանդական բարբառի հետ, որն ինչպես բանավոր, այնպես էլ գրավոր գրեթե անհասկանալի է Կոպենհագենի դանիերենով խոսողի համար։

Համավարակի ժամանակ, երբ ամիսներով տներում փակված ենք ու չենք կարող ճամփորդել, գրքերն են հենց, որ մեզ տարբեր տեղեր են տանում։ Դրա համար տարօրինակ էր կարդալ մի գիրք, որի գլխավոր իրադարձությունները տեղի էին ունենում մեր տնից 200 մետր հեռավորության վրա։ Բայց հենց «Մանկության փողոցն» էր, որ ինձ հաշտեցրեց Վեստերբրոյի հետ, որ այսօր ջենտրիֆիկացիայի էի ենթարկվել, ու որտեղ ինձ օտար եմ զգում բոլոր դանիական միջին խավի անհոգ ապրող ընտանիքների կողքին։ «Մանկության փողոցն» էր, որ ինձ կապեց Վեստերբրոյի հետ էնպես, ինչպես ոչինչ մինչև հիմա չի կարողացել։ Թաղամասի ամեն մի փողոցով անցնելիս գրքից մի դրվագ եմ հիշում, ու դա ահագին հարազատ է։

«Մանկության փողոցի» անգլերեն թարգմանություն չկա, բայց լրջորեն մտածում եմ հայերեն թարգմանելու մասին։

Լեզու սովորելն առանց քերականության

Վերջերս Ֆեյսբուքի «Մայրենի լեզվի դասեր» խմբում մի հարց բարձրացվեց․ «Հնարավո՞ր է արդյոք լեզուն առանց քերականության սովորել»։ Բազմաթիվ, հաճախ սիրողական ու իրականությանը չհամապատասխանող պատասխաններ հնչեցին։ Ու քանի որ հետաքրքրվածություն կար հարցի գիտական կողմի մասին լսելու, կփորձեմ այստեղ հանրամատչելի ձևով ներկայացնել հարցի պատասխանը։

Ի՞նչ է քերականությունը։ Այս հարցի շուրջ ժամանակակից լեզվաբաններն անընդհատ վիճում են՝ առաջ քաշելով տարբեր սահմանումներ, տեսություններ, հիպոթեզներ, որոնք ստուգվում են գիտափորձերով, առաջ բերում նոր տեսություններ։ Բայց ընդհանուր առմամբ կարելի է ասել, որ քերականությունն այն կանոններն են, որոնցով լեզվի բառերը փոփոխվում են կամ կապվում միմյանց հետ նախադասության ներսում։ Եթե մենք որևէ լեզվով վարժ խոսում ենք, ուրեմն տիրապետում ենք դրա քերականությանը՝ անկախ նրանից այդ մասին գիտենք, թե ոչ։ Հետևաբար, մեր ուղեղը տիրապետում է որոշակի կանոնների։ Ու հենց այստեղ լեզվաբանները բաժանվում են երկու մեծ խմբի՝ հանձնարարողների և նկարագրողների։ Հանձնարարողները սահմանում են տվյալ լեզվի քերականական կանոնները և պահանջում «ճիշտ խոսել» (օրինակ՝ չօգտագործել «ա» օժանդակ բայ, օգտագործել «է»)։ Նկարագրողներն ուսումնասիրում են տվյալ լեզուն և քերականական կանոնները նկարագրում ըստ խոսքի (օրինակ՝ «ա» օժանդակ բայ գոյություն ունի, որովհետև հայերենի լեզվակիրների մեծ մասն այն գործածում են խոսելիս)։ Փորձը ցույց է տալիս, որ հանձնարարողներն ինչքան էլ հանձնարարեն, լեզվակիրն իր ուղեղում տեղ գտած կանոններն առանձնապես չի փոխելու (քանի՞ «ա» օժանդակ բայ ունեցող բարբառով խոսող հայ է «է-ի» անցել բանավոր խոսքում)։

MIT Scientists prove adults learn language to fluency nearly as well as  children | by Scott Chacon | Medium

Իսկ ինչու՞ է այդպես։ Բանն այն է, որ առնվազն մեր մայրենի լեզվի քերականական կանոնների մասին մենք գիտակցական գիտելիք չունենք։ Իհարկե, կարող եք վիճել, որ դպրոցում կամ համալսարանում այսուայն եք անցել, բայց մինչև դպրոց գնալը խոսում էիք, չէ՞։ Որտեղի՞ց այդ քերականությունը։ Որտեղի՞ց գիտեիք, որ օրինակ երկրորդ դեմք եզակի թվի ներկա ժամանակի օժանդակ բայը «ես» է, ոչ թե «եմ» (օրինակ՝ «դու գրում ես», ոչ թե «դու գրում եմ»)։ Համաձայնեք, էսպիսի տարրական բանը դպրոց չգնացող երեխան էլ գիտի, չնայած նրան ոչ ոք հատուկ չի սովորեցրել, թե ինչ է օժանդակ բայը, ինչ է դեմքը ու ինչ է ժամանակը։

Բանն այն է, որ ըստ Ուլլմանի (2001a), քերականությունը մեր ուղեղում պահվում է որպես պրոցեդուրալ հիշողություն։ Հասկանալու համար, թե ինչ է պրոցեդուրալ հիշողությունը փորձեք առանց ստեղնաշարին նայելու պատասխանել այս հարցին․ «Ո՞ր տառերն են գտնվում ստեղնաշարի G ստեղնի անմիջական հարևանությամբ»։ Դժվար հարց է, չէ՞։ Իսկ եթե ասեմ առանց ստեղնաշարին նայելու տպեք «գահ» բա՞ռը։ Կանեք՝ առանց գիտակցելու, որ G տառի հենց աջ կողմում H-ն է (եթե, իհարկե, ձեր կյանքի ինչ-որ հատվածում հատուկ չեք նստել ու ստեղնաշարն անգիր արել)։ Ստեղնաշարով արագ տպելու գիտելիքը հենց պրոցեդուրալ գիտելիք է՝ քերականության պես, որ շատերդ գուցե չեք էլ հիշում ինչպես եք սովորել, բայց հմտությունը գերավտոմատցված է։ Իսկ ստեղնաշարն անգիր անելը դեկլարատիվ գիտելիք է․ այն ձեռք բերելու համար անընդհատ գիտակցաբար կրկնում եք տառերի հերթականությունը։

Ինչպե՞ս է երեխան ձեռք բերում այդ պրոցեդուրալ գիտելիքը։ Մայրենի լեզվի յուրացման շատ տեսություններ կան, բայց ներկայիս գերիշխող ու գիտափորձերի արդյունքներով հիմնավորված տեսությունը վիճակագրական ուսուցումն է, ըստ որի՝ երեխաները բանավոր խոսքում օրինաչափություններ են նկատում ու յուրացնում այդ օրինաչափությունները (օրինակ՝ Ռոմբերգ և Սաֆրան, 2010)։ Իհարկե, էսպես առաջին հերթին սովորում են բառերն իրարից անջատել (օրինակ՝ եթե «կա» և «տու» վանկերը հաճախ միմյանց հաջորդում են, ուրեմն առանձնացված բառը կլինի «կատու», մինչդեռ հակառակ հերթականությունը՝ «տուկա» գրեթե գոյություն չունի, ուրեմն հավանաբար առանձին բառ չէ), բայց նույն կերպ նաև յուրացնում են քերականական կանոնները։

Երեխաների համար մայրենի լեզուն յուրացնելու շատ կարևոր բաղադրիչ է նաև լեզվի գործածությունը։ Ավելին՝ կարելի է նույնիսկ պնդել, որ լեզուն գործածմամբ է յուրացվում (օրինակ՝ ՄաքՔոլի և գործընկերներ, 2019)։ Այսինքն, եթե երեխայի հետ չհաղորդակցվեք, եթե երեխան լեզու չլսի, խոսելու հնարավորություն չունենա, չի յուրացնի իր մայրենի լեզուն։ Նման ծայրահեղ դեպքերն ուսումնասիրվում են «վայրի երեխաների» օրինակներով, երբ երեխան բռնության արդյունքում կամ այլ պատճառներով շատ վաղ տարիքից ընդհանրապես զրկված է լինում մարդկանց հետ որևէ հաղորդակցության հնարավորությունից, ու հետագայում մեծ դժվարություններ է ունենում լեզու յուրացնելիս։

Հիմա դառնանք հոդվածի սկզբի հարցին․ «Հնարավո՞ր է լեզու սովորել առանց քերականության»։ Այստեղ պատասխանը կլինի «այո, բայց․․․»։ Իհարկե, նախ կարևոր է հասկանալ ինչ ենք հասկանում «առանց քերականության» ասելով։ Որևէ լեզվով վարժ խոսել հնարավոր չէ առանց քերականությանը տիրապետելու, այլապես կդառնա բառակույտ։ Բայց քերականությանը կարելի է տիրապետել գիտակցաբար դասավանդմամբ (դեկլարատիվ ձևով) կամ վիճակագրական ուսուցմամբ («պրոցեդուրալ ձևով)։

Նույն Ուլլմանը (2001b) պրոցեդուրալ/դեկլարատիվ մոդելն առաջարկում է նաև մայրենի և օտար լեզվի մասով՝ պնդելով, որ մայրենին պրոցեդուրալ է, օտարը՝ դեկլարատիվ։ Կարծես խելքին մոտ է․ մայրենին սովորում ենք անգիտակցաբար, մանկուց, առանց լուրջ ուշադրություն դարձնելու սովորելու պրոցեսին, իսկ օտար լեզուն դանդաղ, տառապալից պրոցես է՝ անընդհատ բառեր ենք կրկնում, քերականական վարժություններ ենք անում և այլն։ Սակայն այդ քերականական կանոններն անգիր անել ու վարժությունները գրելը մի բան է, լեզվին տիրապետելը՝ լրիվ ուրիշ։ Այսինքն՝ դասավանդված քերականական կանոնները յուրացնելն անպայման չէ, որ բերեն լեզվով վարժ խոսելուն։ Ու ի դեպ, նաև հակառակը․ պարտադիր չէ, որ չափահաս մարդը լսարանային ուսուցմամբ օտար լեզու սովորի, որպեսզի տիրապետի դրան։ Ավելին՝ գնալով ավելի ու ավելի շատ փաստեր են կուտակվում, որ լեզվակիրը և օտար լեզվի վարժ տիրապետողը քերականության համար միևնույն՝ պրոցեդուրալ համակարգն են օգտագործում (օրինակ՝ Համրիք և գործընկերներ, 2018)։

Իսկ ինչպե՞ս է սա փոխանցվում կիրառական լեզվաբանության (լեզվի ուսուցման) ոլորտ։ Արևմուտքում գնալով ավելի ու ավելի լայն տարածում է գտնում լեզվի ուսուցման հաղորդակցական մեթոդը, ու սա արդեն մաշկիս վրա զգացել եմ որպես լեզու սովորող։ Այս մեթոդը կարևորում է լեզվի՝ հաղորդակցության միջոց լինելը, շեշտը դնում հենց դրա վրա ու կենտրոնանում նրա բնական գործածության վրա։ Այսինքն, լեզուն գործածելով, հաղորդակցվելով ես հենց սովորում նրանով խոսել։ Լեզվի տարբեր դպրոցներ տարբեր աստիճանի են մեթոդը կիրառում ու տարբեր աստիճանի «մերժում» քերականությունը (համենայնդեպս, դրա բացահայտ ուսուցումը), ինչը հաճախ է սովորողի մոտ դժգոհություն առաջացնում։ Այս մեթոդի ողջ ծանրությունը սեփական մաշկիս վրա զգացել եմ դանիերեն սովորելիս։ Հենց առաջին օրվանից որպես տնային աշխատանք էինք ստանում երկու դանիացու բնական զրույցը, ու պիտի փորձեինք վերծանել, թե ինչ է ասվում՝ առանց նույնիսկ մեկ քերականական կանոն իմանալու (առավել ավանդական մեթոդների դեպքում այս բոլոր ժամերը կացնկացվեին քերականական վարժություններ անելով)։ Դասի ընթացքում էլ միայն խոսում էինք, ու միայն աղաչել-պաղատելուց հետո էր ուսուցիչը որևէ քերականական կանոն բացատրում։ Դասընթացի վերջում քննության բաղադրիչ էր զրույցը դասընկերոջ հետ, որն ուսուցիչը ձայնագրել էր։ Ի զարմանս ինձ, այնտեղ ես քերականական կառուցվածքներ էի գործածել, որ չգիտեի, որ գիտեմ, ուսուցիչը դասի ժամանակ չէր բացատրել։ Սա էլ ձեզ քերականական գիտելիք՝ առանց քերականության ուսուցման։

Վերջին ժամանակներս լեզու սովորողների շրջանում հանրածանոթ է Duolingo հավելվածն իր ջղային բվով, որ ժամանակ առ ժամանակ քեզ հիշեցնում է լեզվին ժամանակ տրամադրելը։ Duolingo-ն, չնայած բազմաթիվ թերություններին, քերականությունը հենց այդ նույն պրոցեդուրալ ձևով է սովորեցնում՝ էնպես անելով, որ սովորողն առանց գիտակցելու օրինաչափություններ յուրացնի։ Սակայն հավելվածը լեզվի հիմնական՝ հաղորդակցական գործառույթի բաղադրիչ չունի, այսինքն՝ նախ էնտեղի լեզուն բնական վիճակում չէ, հետո կարող է հասցնել մի մակարդակի, որ տիրապետես որոշակի բառապաշարի ու քերականական կանոնների, բայց չկարողանաս պարզունակ նախադասություններ արտաբերել։

Այսպիսով, նորից պատասխանելով հարցին՝ կասեմ, որ այո, լեզու կարելի է, նույնիսկ ցանկալի է սովորել առանց քերականության բացահայտ, գիտակցական ուսուցման, սակայն դա պետք է անել հաղորդակցական կոնտեքստում։ Ի վերջո, լեզուն հաղորդակցության գործիք է, այն սովորելու գլխավոր նպատակը հենց հաղորդակցությունն է, ու այն սովորում են գործածելով՝ լսելով, խոսելով, կարդալով ու գրելով, ոչ թե (միայն) քերականական վարժություններ լուծելով։

Գրականություն

Hamrick, P., Lum, J. A., & Ullman, M. T. (2018). Child first language and adult second language are both tied to general-purpose learning systems. Proceedings of the National Academy of Sciences115(7), 1487-1492.

McCauley, S. M., & Christiansen, M. H. (2019). Language learning as language use: A cross-linguistic model of child language development. Psychological Review, 126(1), 1–51.

Romberg, A. R., & Saffran, J. R. (2010). Statistical learning and language acquisition. Wiley Interdisciplinary Reviews: Cognitive Science1(6), 906-914.

Ullman, M. T. (2001a). The declarative/procedural model of lexicon and grammar. Journal of psycholinguistic research30(1), 37-69.

Ullman, M. T. (2001b). The neural basis of lexicon and grammar in first and second language: The declarative/procedural model. Bilingualism4(2), 105.