Կարուսել

Ոչ վե՛րջ կա, ոչ ըսկի՛զբ այս երգում

Պոստդոկի փնտրտուքներ․ ի՞նչ է ակադեմիան պահանջում մեզնից

Անցյալ տարի Դանիայի կառավարությունը կրճատեց համալսարանների ֆինանսավորումը։ Բազմաթիվ հետևանքներից մեկն էն էր, որ Կոպենհագենի համալսարանը դադարեցրեց միջդիսցիպլինար գիտական ծրագրերի ֆինանսավորումը։ Այսինքն, գործող խմբերը պիտի ստանային իրենց ֆինանսավորումը մինչև կոնկրետ ծրագրի վերջնաժամկետ, իսկ դրանից հետո երկարացման հնարավորություն չէր լինելու։

Բայց դա չխանգարեց, որ համալսարանը միլիոններ ծախսի ու աշխարհի հեղինակավոր համալսարաններից պրոֆեսորներ հրավիրի միջդիսցիպլինար գիտական ծրագրերի աշխատանքը գնահատելու։

Իմ PhD-ն էլ էր նման ծրագրի մի մաս։ Իսկ գնահատման շրջանակներում նախատեսված էր հանդիպում այդ ծրագրերի PhD ուսանողների հետ։ Երևի ծրագրիցս բողոքելու շատ բան ունեի։ Դրա համար ներկայացա հանդիպմանը։

Մեզ նստեցրին մեծ սեղանների շուրջ, ամեն սեղանի մոտ՝ վեց-յոթ PhD-ուսանող և մեկ գնահատող պրոֆեսոր։ Մեր սեղանի պրոֆեսորն Օքսֆորդի համալսարանից էր։ Սկզբում խոսեցինք, թե ինչից ենք դժգոհ ու ինչից ենք գոհ, քննարկեցինք միջդիսցիպլինարության մարտահրավերները և այլն։ Իսկ վերջում հասանք ապագայի մասին պլաններին։ Բոլորս պետք է պատասխանեինք, թե որտեղ ենք տեսնում մեզ տասը տարի անց։ Սեղանի շուրջ նստածները գիտեին ճիշտ պատասխանը, ու անպայման նշում էին որևէ ակադեմիական պաշտոն։ Տարբերությունը միայն նեղ ոլորտների մեջ էր․ ոմանք ուզում էին շարունակել միջդիսցիպլինար աշխատանքը, ոմանք ուզում էին վերադառնալ նեղ ոլորտ։ Իսկ Օքսֆորդի պրոֆեսորը շատ լավ կատարում էր իր դերը՝ մի քիչ շփոթվածներին կոնկրետ խորհուրդներ տալով, թե ոնց ակադեմիական կարիերան դասավորեն, ինչ ֆինանսավորման դիմեն, ում հետ համագործակցեն, ոնց տպագրվեն։

Երբ իմ հերթը հասավ, ընտրեցի սխալ պատասխանը․

-Տասը տարի անց լինելու եմ տնային տնտեսուհի ու հինգ երեխա եմ մեծացնելու։

Պրոֆեսորը խորը շունչ քաշեց։ Օքսֆորդում երևի երբևէ նման պատասխանի չի հանդիպել, ու չգիտեր՝ ինչ խորհուրդ տար։

-Էդպես էլ է պատահում,- ասաց ու անմիջապես անցավ հաջորդին։

Իրականում չգիտեմ՝ տասը տարի անց որտեղ եմ լինելու ու ինչ եմ անելու։ Ուղղակի ուզեցի Օքսֆորդի պրոֆեսորին ցույց տալ, որ տնային տնտեսուհի լինելն ու լիքը երեխա մեծացնելն էլ կարող է բարձրագույն կրթություն ստացած կնոջ նպատակ լինել։ Բայց ակադեմիան ստիպում է միատիպ մտածել։ Մտածել, որ միակ ճիշտը հաջող ակադեմիական կարիերան է։ Իսկ դրա համար պետք է ամեն ինչ զոհաբերել հանուն պրոֆեսոր դառնալու։ Ամեն ինչի մեջ կարող են լինել ընտանիք, երեխաներ, ընկերներ, բնակավայր, առողջություն, հանգիստ, սիրելի զբաղմունք և այլն։

Ընդհանրապես, վաղուցվանից գիտեի, որ սիրում եմ գիտությամբ զբաղվել։ Դեռ դպրոցական տարիներին բժշկականի փոխարեն ուզում էի կենսաբանական ընդունվել հենց գիտնական դառնալու համար։ Բայց դրանից հետո շատ ջրեր են հոսել, ու միտքս հազար անգամ փոխել եմ՝ ակադեմիա անընդհատ մտնելով ու դուրս գալով։ Եվ միայն PhD-իս վերջին կես տարում էր, որ հասկացա, որ գիտությունն իրոք էն է, ինչով ուզում եմ զբաղվել իմ մնացած ամբողջ կյանքում։ Սովորաբար թեզը գրելու վերջին ամիսներին մարդիկ զզվում են ակադեմիայից, ուզում են պաշտպանել ու հեռու փախնել։ Բայց պաշտպանությունից հետո սկսում են պոստդոկ ման գալ։

Իսկ ես պոստդոկի առաջին դիմումս ուղարկել եմ թեզս հանձնելուց կես տարի առաջ։ Թեզս հանձնելուց հետո շաբաթը մի դիմում եմ գրում, ու ոլորտը կապ չունի։

Երեք տարի առաջ, երբ տեղափոխվեցի Կոպենհագեն, համոզված էի, որ էստեղ եմ մնալու։ Կոպենհագենի համալսարանում նոր-նոր ձևավորվում էր նյարդա- և հոգելեզվաբանության գիտական խումբը, ու կարծում էի, որ իմ ներդրումը կունենամ, ու PhD-ից հետո կշարունակեմ մասնակցել խմբի կառուցմանը։ Բայց երկու տարի առաջ Դանիայում աջերն իշխանության եկան ու կրճատեցին գիտության ֆինանսավորումը։ Կոպենհագենում նյարդա- և հոգելեզվաբանության կենտրոնի ձևավորումն օդի մեջ մնաց։

Երկու տարի առաջ, երբ հանդիպեցի դանիացի ընկերոջս, համոզված էի, որ էստեղ եմ մնալու։ Որոշեցի ակադեմիայից դուրս գալ, ու ակտիվ մասնակցում էի PhD-ից հետո ոչ ակադեմիական աշխատանք ճարելու բոլոր տեսակի վորքշոփներին։ Պարզվեց՝ առանց նեթվորքինգի (կարդալ՝ ծանոթի) տարբերակ չկա։ Որոշեցի նեթվորքինգը սկսել թեզս վերջացնելուց մի տարի առաջ։

Մի տարի առաջ, երբ Դանիան իմիգրացիայի օրենքները նորից փոխեց, համոզված էի, որ էստեղ եմ մնալու։ Դանիերենի քննություն հանձնեցի ու փորձեցի հարմարվել նոր պահանջներին։ Բայց Դանիան իմիգրացիայի օրենքները նորից փոխեց։

Հունվարին, երբ պոստդոկի դիմում ուղարկեցի Կոպենհագենի համալսարան, էլի համոզված էի, որ էստեղ եմ մնալու։ Զուգահեռ նաև ոչ ակադեմիական աշխատանքի դիմումներ ուղարկեցի ու մերժվեցի։

Բայց թեզս հանձնելուց մի ամիս անց այլևս այնքան էլ վստահ չեմ, որ էստեղ եմ մնալու։ Դանիայում նյարդա- ու հոգելեզվաբանության միայն մի գիտական խումբ կա, այն էլ Օրհուսում է։ Ուրեմն պիտի կա՛մ ոլորտս փոխեմ, կա՛մ գնամ Դանիայից։ Ուղարկածս պոստդոկի դիմումներից միայն երեքն էին Դանիայում, միայն երկուսը Կոպենհագենում։ Երկուսից արդեն մերժվել եմ։

Ինձ ինչքան էլ ասեն, որ Դանիայում հայտարարված պոստդոկի դիմում ուղարկելն անիմաստ է, որովհետև իրենց ծանոթի համար հայտարարված տեղ է, միևնույն է, դիմում ուղարկում եմ։ Իմ PhD-ի տեղն էլ է էդպիսին եղել, ու իրենց ծանոթը վերջին պահին հրաժարվել է, ստիպված ինձ են ընդունել։

Աշխարհով մեկ պոստդոկի հայտարարություններում սովորաբար խելագար պահանջներ են լինում։ Ոչ միշտ եմ բոլորին բավարարում, բայց, միևնույն է, դիմում եմ։ Ամեն անգամ դիմելիս ինձ վատ եմ զգում, որ չեմ հասցրել իքս քանակով հոդված տպագրել, որ Դանիայում PhD-ի բուն գիտական մասը երկու տարի է, իսկ ուրիշ երկրներում՝ երեք-չորս կամ ավելի, հետևաբար ավելի լուրջ սպասելիքներ ունեն, որ ղեկավարս ծանոթությունների մեծ ցանց չունի, հետևաբար չի կարող ինձ համար բարեխոսել։ Ամեն անգամ խելագարվում եմ մրցակցությունից․ իմ գիտական խմբի պոստդոկները, որոնք երեք տարի առաջ ավագ գործընկերներ էին, հիմա դարձել են ինձ մրցակից։ Ինձ մրցակից են նաև ուսանողական ընկերներս։

Ու ամեն անգամ մի նոր դիմում ուղարկելիս մտածում եմ․ բայց ես ուզում եմ գիտությամբ զբաղվել։ Ինչու՞ պիտի էսքան բարդ լինի ցանկությունս իրականացնելը։ Ինչու՞ պիտի մրցեմ ինձ մտերիմ մարդկանց հետ, երբ ուղղակի կարող էինք համագործակցել ու լավ արդյունքների հասնել։ Ինչու՞ պիտի ապացուցեմ, որ սենց ու նենցն եմ, որ սենց ու նենց նվաճումներ ունեմ։ Ուղղակի ուզում եմ գիտությամբ զբաղվել ու աշխատել նույն գործընկերներիս հետ։ Կատարյալ աշխարհում մրցակցություն չէր լինի։ Կատարյալ աշխարհում կախված չէինք լինի ֆինանսավորողներից։

Տասը տարի անց չգիտեմ՝ որտեղ կլինեմ ու ինչով կզբաղվեմ։

 

Leave a comment »

Կինն ակադեմիայում․ Հայաստան ու Դանիա

Մի քանի ամիս առաջ, երբ ղեկավարիս հետ ճաշում ու զրուցում էի, ինձ ասաց, որ եթե ուզում եմ ակադեմիայում հաջողության հասնել, պիտի երեխա չունենամ։ Հետո թվարկեց ամբիոնի մի քանի պրոֆեսոր կամ դրա ճանապարհին գտնվող կանանց, որոնցից ոչ մեկը երեխա չուներ։ Ղեկավարս ինքը տղամարդ է ու երեք երեխա ունի։ Այդ նույն ղեկավարս սրանից մեկ-երկու տարի առաջ միջանցքում տեսել էր ֆիններենի կին պրոֆեսորին ու հարցրել, թե ոնց է հասցրել երեք երեխա ունենալ ու պրոֆեսոր լինել։ Ֆիններենի պրոֆեսորը հակադարձել էր․ «Իսկ դու ո՞նց ես հասցրել»։

Image result for female academics cartoon

Թեև Հայաստանի համեմատ Դանիայում տղամարդիկ անհամեմատ ավելի շատ են երեխայի խնամքը կնոջ հետ կիսում (հենց թեկուզ երկու ծնողների միջև կիսովի ֆիզիոլոգիական արձակուրդի տեսքով), գենդերային անհավասարության խնդիրն առնվազն ակադեմիայում շարունակվում է․ PhD ուսանողների 55%-ը կանայք են, բայց պրոֆեսորների միայն 19%-ն են կանայք կազմում։ Պատճառներն առայժմ լիովին բացահայտված չեն, բայց դրանց թվում կարող են լինել կանանց՝ սեփական ցանկությամբ ակադեմիայից հեռանալը կամ այն, որ տղամարդիկ տղամարդկանց են աշխատանքի ընդունում։

Բայց որևէ տեղ չի խոսվում, թե այդ 19% կանանցից քանիսը կենսաբանական երեխա ունի։ Իսկ իրականությունն այն է, որ կյանքն ակադեմիայում շարունակող յուրաքանչյուր կին մի օր կանգնում է երեխա կամ գիտություն ընտրության առաջ։ Դանիայում պոստդոկ չորս տարուց երկար չի թույլատրվում անել։ Իսկ ֆիզիոլոգիական արձակուրդ գնալիս պոստդոկի պայմանագիրը չի երկարում: Արդյունքում՝ երբ պոստդոկի ընթացքում երեխա ունեցած կինը տարիներ անց դիմում է մշտական ակադեմիական աշխատատեղի համար, նրան մրցակից տղամարդիկ կարողանում են ավելի լավ տվյալներով ներկայանալ (ավելի շատ տպագրություններ, ավելի շատ կոնֆերանսներ, ավելի շատ միջազգային համագործակցություն և այլն)։ Այսպիսով, այսօր գիտնականը դարձել է արտադրող, ու չափվում է թվերով․ եթե չես հասցրել այսինչ ժամանակահատվածում այսինչ թվով միջազգային տպագրություններ գեներացնել, ուրեմն արժանի չես գիտական դաշտում մնալուն։

Գենդերային հավասարության խնդիրը լուծելու համար տարբեր համալսարաններ կա՛մ քվոտաներ են ներմուծում, կա՛մ մրցույթն անցկացնելուց առաջ սպասում են այնքան, մինչև այդ աշխատատեղի համար կին էլ դիմի։ Քվոտաները խնդիր չեն լուծում։ Իմ մտերիմ ակադեմիական ընկեր Սիլվիան աշխարհով մեկ արդեն երեք-չորս պոստդոկ է արել ու ամեն տեղ ներկայանալիս ասում, որ ինքը երեխաներ չի սիրում ու չի ունենալու։ Իսկ քվոտաների մասին ասում է․ «Ես չեմ ուզում, որ ինձ գործի ընդունեն մենակ նրա համար, որ ծիծիկ ունեմ»։ Քվոտաներն ինչ-որ տեղ նաև վիրավորական են դառնում էսպիսի ենթատեքստով․ «Դե մենք գիտենք, որ դուք՝ կանայքդ, ավելի թույլ եք։ Դրա համար ձեր ներկայությունն ապահովելու համար քվոտաներ ենք մտցնում, որ դուք ձեր մեջ մրցեք»։

Հայկական ակադեմիայի գենդերային հավասարության մասին տվյալներ չունեմ։ Միայն գիտեմ, որ Հայաստանում գիտությունն առաջնահերթություն չէ, ու համալսարաններում ակադեմիական մշտական տեղեր զբաղեցնող դոցենտներից ու պրոֆեսորներից շատերը լուրջ գիտությամբ չեն էլ զբաղվում։ Իսկ պոստդոկի ինստիտուտի բացակայության շնորհիվ գոնե բժշկական համալսարանում մշտական աշխատանք ճարելը միաժամանակ թե՛ ավելի հեշտ է (ասենք, ավարտելուց անմիջապես հետո ամբիոնում աշխատանքի ընդունվելով), թե՛ ավելի դժվար է (շատ քչերին են «ամբիոնում պահում»)։ Ու թեև իմ հասկանալով Հայաստանում կին գիտնականը չի կանգնում «երեխա՞, թե՞ գիտություն» ընտրության առջև, այնտեղ մի ուրիշ խնդիր կա․ հասարակական ճնշումը։

Հայ հասարակության մեջ կինը մեծանում է որպես «ապագա մայր»։ Դեռ ուսանողական տարիներից իմ ընկերուհիներից շատերի հիմնական նպատակը հարմար ամուսին գտնելն ու երեխաներ ունենալն էր, ինչն ինքնին դատապարտելի չէ․ իրոք կան կանայք, որոնք նախընտրում են տանը մնալ ու երեխա մեծացնել՝ ընդհանրապես չաշխատելով կամ ունենալով քիչ վարձատրվող աշխատանք։ Բայց այն կանայք, որոնք այլ կյանք են նախընտրում, հաճախ քննադատվում են ու համարվում ոչ լիարժեք։ Բժշկականում ունեինք կին պրոֆեսորներ ու դոցենտներ, որոնք երեխաներ չունեին։ Ու թեև կարծես երեխա ունենալ-չունենալը չէր ազդում նրանց մասնագիտական որակների վրա, բայց համակուրսեցիներս հաճախ էին երեխա չունեցողներին մատով ցույց տալով, թե՝ տես, էսինչն ամուսնացած չի, երեխա չունի, էսինչի սիրուհին է եղել և այլն։

Երբ դեռ Հայաստանում էի ապրում, այդ ճնշմանը հանդիպում էի ամեն քայլափոխի թե՛ հասակակից, թե՛ տարիքն առած կանանցից ու տղամարդկանցից։ Մասնավորապես, ինձ անընդհատ քննադատում էին «խելքս գիտությանը տալու» համար ու պնդում, որ առանց ամուսնանալու երջանիկ չեմ կարող լինել կամ լիարժեք կյանք չեմ կարող ունենալ։ Հիմա էլ, երբ գնում եմ Հայաստան, մեկումեջ հանդիպում են էդպիսի մարդիկ, որոնք սպասում են «նորությունների», որովհետև սուբյեկտիվորեն երջանիկ լինելս հաշիվ չի։ Անպայման պետք է պաշտոնական ամուսնական կարգավիճակ, պետք են երեխաներ, որ համարվեմ հաջողված պրոդուկտ։

Այսօր Հայաստանում ֆեմինիզմի մի տեսակ նսեմացնում է տան աշխատանքը՝ տնային տնտեսուհիներին կոչ անելով, որ գործադուլ անեն։ Իսկ հասարակությունը նսեմացնում է տան աշխատանք չնախընտրող կանանց՝ վարկաբեկելով ու անուններ կպցնելով։ Կուզեի Հայաստանում տեսնել մի այնպիսի ֆեմինիզմ, որը կանանց ով լինելու հարց կբարձրացներ․ որ կինը՝ լինի տնային տնտեսուհի, գիտնական, թե քաղաքական գործիչ, լիարժեք մարդ է և պետք է ունենա հավասար իրավունքներ ու հնարավորություններ, ինչ տղամարդը։ Կուզեի, որ հասարակությունն էլ առավոտից երեկո լաբորատորիայում չլվող գիտնական կնոջը նույնքան լիարժեք համարեր, որքան մի քանի երեխա ունեցած, տունը մաքուր պահող ու համով ճաշեր եփող կնոջը։

Դանիայում ընտանիք չունեցող գիտնական կամ քաղաքական գործիչ կինը վաղուց արդեն չի քննադատվում «ոչ լիարժեք լինելու» համար։ Այստեղ ամենազզվելի նախարարներից մեկը, որը մի քանի ամիսը մեկ մի խելքից դուրս հակաիմիգրացիոն օրինագիծ է առաջարկում ու աչքի է ընկնում էմպաթիայի ի սպառ բացակայությամբ, չամուսնացած ու երեխա չունեցող կին է։ Նա հաճախ է լրատվամիջոցների ուշադրության կենտրոնում, ու նրա առաջարկած օրինագծերի անհեթեթությունը բուռն քննարկվում է սոցիալական ցանցերում։ Նույնիսկ նրա հոգեկան առողջությունն է հարցականի տակ առնվում, բայց երբևէ որևէ մեկը չի կպնում նրա կին լինելու, որևէ մեկի սիրուհի չեն սարքում նրան, ընտանիք չունենալը չեն կապում էմպաթիայի բացակայության հետ։

Դանիայում ֆեմինիզմն այլ անելիքներ ունի։ Ակադեմիայում գենդերային հավասարության խնդիրը լուծելու համար առաջարկվում է դպրոցականների շրջանում գովազդել գիտությունը։ Բայց դա խնդիրը չի լուծում, որովհետև PhD ուսանողների շրջանում կանանց մեծամասնությունը ցույց է տալիս, որ կանանց գիտությամբ հետաքրքրելու խնդիր չկա։ Ֆեմինիստները նաև առաջարկում են ավելի թափանցիկ մրցույթներ անցկացնել, ինչն էլի խնդիրը լիովին չի լուծի․ պոստդոկի ժամանակ երեխա ունեցած կանանց «օբյեկտիվ» ցուցանիշները նորից կզիջեն տղամարդկանցը։

Ես առաջարկում էի ուղղակի երկարացնել պոստդոկի պայմանագիրը ֆիզիոլոգիական արձակուրդին համապատասխան ամիսներով, ինչը հնարավորություն կտա կնոջը նույն կարգի աշխատանք կատարել, ինչ տղամարդը։ Ինձ հակադարձեցին, որ ոչ մի ակադեմիական կառույցի ֆինանսապես ձեռք չի տա այդ տարբերակը։ Բայց ինչու՞ պետք է կառույցի ֆինանսական վիճակն ավելի կարևոր լինի, քան ակադեմիայում երկու սեռերի ներկայացվածությունը։ Ինձ եթե թողնեին, ընդհանրապես կվերացնեի բիբլիոմետրիկ չափանիշներն ու մրցութային ընդունելությունը։ Էս բոլորն ակադեմիան դարձնում են առևտրային կառույց, ու գիտնականը դիտարկվում է որպես եկամտի աղբյուր․ ինչքա՞ն կկարողանա տպագրվել, լավ ամսագրերում կտպագրվի՞, կկարողանա՞ գրանտներ բերել։ Ու մոռացվում են ավելի կարևոր հարցեր, ինչպիսիք են՝ ինչո՞վ կարող է տվյալ գիտնականն օգնել, որ գիտական խումբն աճի։ Իսկ գիտական խումբն ինչո՞վ կարող է օգնել գիտնականին։

Ու մինչ շարունակվում են բանավեճերն ու հետազոտությունները, թե ինչու կանայք դանիական ակադեմիայում բավարար չափով ներկայացված չեն, պոստդոկի հերթական դիմումն եմ գրում՝ սիվիս հնարավորինս փայլփլուն սարքելով ու մտածելով, որ մի օր ակադեմիական այս կատաղի մրցակցությունը կվերանա, իսկ Հայաստանում գիտնական կնոջ մասին չեն ասի՝ խելքը տվել ա գիտությանը։

3 Comments »

Բա հետո՞․ երբ կամաց-կամաց ուշքի ես գալիս թեզից հետո

Կիրակի օրը թեզս հանձնեցի։ Կիրակի օրը աշխատանքային պայմանագիրս վերջացավ, ու չգիտեմ՝ ինչ եմ անելու։ Մի քանի տեղ գործի էի դիմել։ Մի երկուսից մերժում ստացա, մի երկուսից կիսադրական պատասխան, ու դեռ սպասում եմ։ Մի երկուսին էլ դեռ դիմելու եմ։ Չնայած վերջին ամիսներին առանձնապես սթրեսված չէի, բայց էս քանի օրը նոր զգում եմ, որ կամաց-կամաց ուշքի եմ գալիս։ PhD-իս վերջերին շարունակում էի գրեթե նորմալ կյանք՝ էլի մեկումեջ շփվելով ընկերներիս հետ, համերգներ գնալով, կինո նայելով, ուրբաթ իրիկունները գարեջուր խմելով, յոգայի հաճախելով։

Image result for phd comics handing in thesis

Բայց նաև լիքը բան չէի անում․ գիրքս կիսատ էի թողել, ուկուլելե էլ չէի նվագում, ճաշ համարյա չէի եփում, բլոգս չէի թարմացնում, նամակներին կա՛մ չէի պատասխանում, կա՛մ պատասխանում էի կարճ ու կոնկրետ։ Իսկ ամենակարևորը՝ ոչինչ չէի պլանավորում։ Մենակ աղոտ որոշումներ էի կայացնում․ հենց թեզս վերջացնեմ, անգլերեն բլոգ եմ սկսելու, պատմվածքներիս ժողովածուի վրա եմ աշխատելու, Python եմ սովորելու, արձակուրդ եմ գնալու (ե՞րբ, որտե՞ղ, ինչքա՞ն ժամանակով): Բայց, միևնույն է, մայիսը ոնց որ դատարկ դաշտ լիներ, որի մասին ոչինչ չգիտեի։ Ու հիմա էդ դատարկ դաշտում եմ ապրում՝ կամաց-կամաց ուշքի գալով, վերադառնալով իրական աշխարհ։

Մի քիչ գլուխ գովամ․ ոչ ոք չէր սպասում, որ թեզս ժամանակին եմ հանձնելու։ Վերջին էքսպերիմենտս փետրվարի սկզբին էի վերջացրել։ Անգամ ղեկավարս էր զարմացել։ Նույնիսկ ես էի զարմացել, որ հասցրի, չնայած ինչ-ինչ, բայց դեդլայնին հասցնելուց ահագին լավ եմ։

Ի՞նչ պիտի անեմ հիմա։ Ասենք, առաջիկա երկու ամիսներին դեռ պիտի շարունակեմ էքսպերիմենտս։ Դեռ պիտի հոդվածներս ուղարկեմ գիտական ամսագրերի։ Դեռ պիտի պատրաստվեմ պաշտպանության։ Ու անընդհատ մտածում եմ «բա-որների մասին»։ Բա որ թեզս չհաստատեն, բա որ պաշտպանությանս ժամանակ խայտառակ լինեմ, բա որ էդպես էլ գործ չճարեմ։ Քնիցս քանի անգամ վեր եմ թռնում ու մտածում՝ թեզիս մեջ տառասխալ կա։ Քանի անգամ բացում եմ ֆայլը, ստուգում, նշված տեղում ամեն ինչ կարգին է։

Էս դատարկությունն ինչ-որ իմաստով ավելի սթրեսային է, քան թեզ գրելը։ Գրելիս ունեի շատ կոնկրետ ռուտին․ առավոտյան գնում էի օֆիս, միացնում Լիզա Հանիգանի At Swim ալբոմը, սուրճ սարքում, սկսում կենտրոնանալ։ Մի կես ժամից արդեն կոլեգաներս պիտի ականջիս տակ գոռային կամ ուսիս խփեին, որ նկատեի՝ սենյակում մարդ կա։ Էդպես յոթ-ութ ժամ աշխատում էի, գնում յոգայի կամ ուղիղ տուն գալիս։ Ամբողջ երեկոս ազատ էր, շատ էլ որ ոչ մի բանով չէի զբաղվում։ Բազմոցին կամ կոմպի դիմաց վեր էի ընկնում, մինչև քնելու ժամը գար։ Ասենք, շաբաթ-կիրակի էլ էի աշխատում, բայց գոնե անքուն գիշերներ չեմ ունեցել։ Անքուն գիշերները թեզս հանձնելուց հետո են սկսվել։

Հիմա նստած եմ էս դատարկության մեջ ու մտածում եմ՝ լավ, բա հետո՞։ Կուզեի շարունակել կյանքս Դանիայում կառուցել։ Ի վերջո, երեք տարի ապրել եմ էստեղ ու սովորել եմ մինչև մայիսի վերջ ձմեռային վերարկու հագնելուն, տարին առնվազն մի անգամ տեղափոխվելուն, ուրբաթ իրիկունները գարեջուր խնելուն։ Սովորել եմ նաև լեզուն ու տեղի վարքուբարքը։ Ի վերջո, կա նաև դանիացի ընկերս, որը նախընտրում է մնալ Կոպենհագենում։ Բայց մյուս կողմից, օգոստոսին լրանում է տան պայմանագիրը, ու նորից տան փնտրտուքի թոհուբոհի մեջ ենք։

Էսօր բլոկնոտս բացել եմ, նոր էքսպերիմենտ եմ խզբզում։ Մտածում եմ՝ վարքային հետազոտություններ անեմ, ձեռի հետ կողքից տպագրվեմ, մինչև մի քչից-շատից կայուն բան ճարեմ։ Python սովորելու զանազան օնլայն կուրսեր ճարեցի (շնորհակալություն Սերինեին ու Մորթենին)։ Վաղվանից կսկսեմ փորփրել։ Ամենաբարդ բաներից ա, երբ մի բան կիսատ-պռատ գիտես։ Սկզբից սկսելը ձանձրալի ա, իսկ մեջտեղներից սկսելը՝ դժվար ու անհասկանալի։

Էսօր էլ թեզս հանձնելուց հետո առաջին անգամ համալսարան էի գնացել։ Էքսպերիմենտս շարունակելու համար մի քանի պլանավորման հարցեր պիտի լուծեի, հետն էլ ղեկավարիս հետ հանդիպեի։ Էնքան անսովոր էր։ Հազիվ կարողացա մի ժամանոց գործի վրա կենտրոնանալ։ Հետն էլ գրասենյակս դասավորեցի․ կիրակի օրը թեզս հանձնելուց հետո էդպես գրքերով, հոդվածներով ու նշումներով թափթփված թողել, գնացել էի։ Գրքերը հավաքեցի, որ տանեմ հանձնելու։ Մեր ադմինիստրացիայի հարկում մի սենյակ կա, որտեղից վերցնում ու հանձնում ենք գրադարանից պատվիրված գրքերը։ Մեկ էլ տեսնեմ՝ ինչ-որ մեկը կոգնիտիվ նեյրոհոգեբանության, մեկ էլ լեզվի արտաբերման գրքեր է պատվիրել։ Ամբողջ ամբիոնում մենակ ես եմ զբաղվում էդ թեմաներով։ Զարմացա, ասեցի՝ ստուգեմ, թե ում անունով է։ Մեկ էլ տեսնեմ՝ իմ անունն է վրան։ Պատվիրելս հեչ չեմ հիշում։ Ահագին բան չեմ հիշում էս վերջին մի քանի շաբաթից։

Ուզում եմ ամռանը Հայաստան գալ, բայց տոմսերն աններելիորեն թանկ են։ Անցյալ ձմեռ Հայաստան գալու մի տոմսի գնով գնացինք Փարիզ, հյուրանոցում մնացինք ու ռեստորաններով ֆռֆռացինք։ Ու տոմսերը գնալով ավելի ու ավելի են թանկանում։ Ախր ինչու՞ էլի։ Արդյունքում տարին երկու անգամ գալը դառնում է տարին մի անգամ, հետո ավելի ու ավելի հազվադեպ։

Մի խոսքով, լրիվ անորոշ ապագա․ անորոշ աշխատանքային վիճակ, անորոշ բնակարան, անորոշ ամառ, անգամ անորոշ բնակավայր, իսկ ես իմ կյանքում ամենաշատը անորոշությունից եմ վախենում։ Հայաստան վերադառնա՞լ։ Ոչ մի դեպքում։ Մի անգամ արդեն խերվել եմ։

2 Comments »

Հելլե Հելլեի «Ռոդբյու-Փութգարդեն» վիպակը

Image result for rødby puttgardenՄի անգամ գործիս տեղը նվնվում էի, թե լավ դանիական գրականություն չկա, որ կարդամ։ Որպես պատասխան գրասեղանիս հայտնվեց Ծննդյան տոների փաթեթավորմամբ մի նվեր։ Դանիացի գրող Հելլե Հելլեի «Ռոդբյու-Փութգարդեն» վիպակն էր, որն էդպես մի կողմ թողեցի մինչև էն օրը, երբ այլևս դանիերենի դասերի չէի գնում, ու լեզուն կենդանի պահելու համար որոշեցի կարդալ։

«Ռոդբյու-Փութգարդենը» Դանիան և Գերմանիան կապող լաստանավի երթուղի է։ Վիպակի հերոսների համար կենտրոնական դեր է կատարում այս երթուղին, որովհետև աշխատում են նավի օծանելիքի բաժնում ու բնակվում են Ռոդբյու բնակավայրում։

Վիպակի կենտրոնական դեմքը քսանամյա Ջեյնն է, որը բնակվում է իր քրոջ՝ Թինեի և քրոջ դստեր՝ Դիթեի հետ։ Ջեյնն ու Թինեն տարբեր հայրերից են։ Մեծացել են առանց հոր։ Նույն կերպ էլ պատահական սեռական կապից ծնված Դիթեն էլ է առանց հոր մեծանում։

Ջեյնը դեռ շատ ջահել է, չգիտի՝ կյանքից ինչ է ուզում։ Թինեն հույս ուներ, որ  Ջեյնը գոնե բարձրագույն կրթություն կստանա, բայց Ջեյնն ուսումը կիսատ է թողնում, վերադառնում Ռոդբյու՝ կառչելով մանկության հիշողություններից։

Վիպակի դեպքերի մեծ մասը տեղի են ունենում դանիական այդ աննշան քաղաքում իր աննշան հերոսներով։ Միայն մի դրվագ կա, որտեղ Ջեյնը սիրեկանի հետ մեկնում է Համբուրգ, բայց հետո մեծ հաճույքով վերադառնում է Ռոդբյու։ Մեծ հաճույքով, որովհետև ջահել Ջեյնը չգիտի տղամարդկանցից ինչ է ուզում, բայց հանկարծ Համբուրգում հայտնաբերում է, որ սիրեկանի՝ ամուսնացած լինելն իրեն անհանգստացնում է։

«Ռոդբյու-Փութգարդենի» ուժեղ կողմերից էր նաև Դիթեի կերպարը։ Մի քանի ամսական պստլիկ աղջիկն ի՞նչ կերպար պիտի ունենա որ։ Բայց հեղինակը հմտորեն մտցրել էր նրան պատմության մեջ՝ անձնավորելով ու դարձնելով վիպակի անբաժան մասը։ Դիթեն խաղում էր, Դիթեն լացում էր, Դիթեն ուշադիր նայում էր մարդկանց, Դիթեն որոշ բաներ սիրում էր, որոշ բաներ՝ չէ։

Հելլե Հելլեին անվանում են դանիական Հեմինգուեյ։ Հեղինակն ինքն էլ է խոստովանում, որ Հեմինգուեյից ահագին ազդված է։ Իսկ վիպակում տեսնում ես պարզ, կարճ նախադասություններ, կենդանի երկխոսություններ, որտեղ ամեն ինչ չէ, որ ասվում է։ Ու կերպարներին ճանաչում ես հենց իրենց ասածների ենթատեքստերից։ Ու հենց այդ պարզ, հասկանալի լեզուն անասելի սիրուն է թվում։ Այս գրեթե երեք տարիների ընթացքում դանիերենի սիրունությունն առաջին անգամ հենց այս գիրքը կարդալիս զգացի։

Հեղինակն աննշան քաղաքում ապրող աննշան մարդկանց պատմությունը նշանավոր ու հետաքրքիր է դարձրել՝ այդպիսով ցույց տալով, որ նրանք էլ ունեն հետաքրքրություններ, անհանգստություններ ու երազանքներ, կարևորելով այն կյանքերը, որոնց մեծ քաղաքների սնոբերը անվանում են հիմարներ ու կյանքից բան չհասկացողներ։

Իսկ այս ընթացքում Դանիայում լաստանավերի երթուղիները մեկը մյուսի հետևից փակվում են՝ փոխարինվելով կամուրջներով։ Մեկը մյուսի հետևից այդ աննշան բնակավայրերի բնակիչները զրկվում են աշխատանքից։ Ռոդբյու-Փութգարդեն երթուղին դեռ կա. Գերմանիան ու Դանիան կապող կամուրջ դեռ չի կառուցվել։ Հուսամ՝ չի էլ կառուցվի, որ Ջեյնն ու Թինեն չկորցնեն իրենց աշխատանքը։

Leave a comment »

Ի՞նչ խնդիր է լուծում թարգմանիչը

Գիտաբժշկական ոլորտում հետազոտական նյութերի կամ հարցաթերթիկների թարգմանությունները մի քանի փուլ են անցնում։ Սկզբում բնագրից (ասենք, արաբերենից) թարգմանվում է, ասենք, ճապոներեն։ Հետո մի երկրորդ թարգմանիչ, որը բնագրին ծանոթ չէ, բայց արաբերենի լեզվակիր է, թարգմանում է հետ դեպի բնագրի լեզուն (արաբերեն)։ Երրորդ փուլում բնագիրը և թարգմանված լեզվից (ճապոներենից) դեպի բնագիր թարգմանությունը դնում են կողք կողքի, համեմատում, տարբերությունները գտնում ու քննարկում։ Անհրաժեշտության դեպքում թարգմանության մեջ (ճապոներեն տարբերակում) փոփոխություններ են կատարում, որ համապատասխանի բնագրին, կամ հիմնավորում են, թե ինչու էդ փոփոխությունները չպետք է կատարվեն (մշակութային, քաղաքական, լեզվաբանական և այլ պատճառներ):

Նույնը գեղարվեստական գրականությունից սպասելը բնականաբար ծիծաղելի է։ Նախ, գեղարվեստական գրականությունն ավելի մեծ ծավալ ունի, հետևաբար դեպի բնագիր հետադարձ թարգմանությունն ուղղակի անտեղի ժամանակատար ու ծախսատար գործ է։ Երկրորդ, ինչպես գեղարվեստական գրականությունը, էնպես էլ դրա թարգմանությունը ստեղծագործականություն են պահանջում, հետևաբար չոր թարգմանությամբ հարցը չի լուծվում։

Բայց գեղարվեստական տեքստի թարգմանությունը նաև իր ստեղծագործական սահմաններն ունի, իսկ այդ սահմանները դնում է բնագիրը։ Ինչի՞ համար են գեղարվեստական տեքստերը թարգմանվում ընդհանրապես։

Ինձ համար՝ որպես ընթերցող, թարգմանությունը միջոց է կարդալու ու ընկալելու որևէ գեղարվեստական գործ, որը բնագրով չէի կարող կարդալ։ Ուրեմն թարգմանությունը հաջողված է միայն այն դեպքում, երբ փոխանցում է այն ինֆորմացիան ու զգացողությունները, ինչ կստանայի, եթե բնագիրը կարդայի։ Բայց չկա որևէ թարգմանություն, որ չանցնի թարգմանչի ձեռագրով, որ թարգմանված լեզվով չդառնա թարգմանչի ձեռագիրը։ Որոշ թարգմանիչների դեպքում ավելի շատ, մյուսների դեպքում՝ ավելի քիչ, բայց թարգմանչի կնիքը միշտ մնում է (օրինակ, Հեմինգուեյի ճապոներեն թարգմանությունները Մուրակամին լրիվ Մուրակամի է դարձրել)։ Այստեղ ես՝ որպես ընթերցող, տուժում եմ, որովհետև բնագիրը դառնում է անհասանելի։ Բայց պարզվում է՝ թարգմանիչ կա, ստեղծագործական խնդիր է լուծում, ու նրա համար կարևոր չէ բնագրի հասանելիությունը, այլ կարևոր է «ստեղծագործական խնդրի լուծումը», ամբողջ լեզվի գործածումը։ Ու սա չէի իմանա, եթե ֆեյսբուքի մի ստատուսի տակ հսկայական քննարկում չծավալվեր։

Մայրս (Ռուզաննա Խաչատրյանը) վերջերս մի էսպիսի ստատուս էր գրել. «Հայերեն թարգմանված հերթական գիրքը պարզապես չեմ կարողանում կարդալ. միայն մի քանի մեջբերում անեմ, հասկացողներն ինձ շատ լավ կհասկանան. «…Զայրույթս արդարացի չէր կարող սեպվել, այդ պատճառով ինձ հիմար զգացի», «…Համբույրը զետեղելուց առաջ ասված բժշկի բառերն էին», «Նրա կենտրոնացած լինելու դյուրությունը, խնայողական շարժումները վրաս կայծերի և սարսուռի հերթագայություն էին շարում»… Սրանք մեկ գրքի թարգմանական բազում «գոհարներից» ընդամենը մի քանիսն էին»։ Տակը բազմաթիվ մեկնաբանություններ էին՝ թարգմանությունը որակելով որպես «գուգըլ թրանսլեյթ», «ոչ հայերեն», «անգրագետ» և այլն։ Ով հայերենի հետ կապված ինչ դարդ ուներ, արտահայտեց այդ ստատուսի տակ։ Ու երևի կշարունակվեր էսպես, եթե թարգմանչի անունը հայտնի չդառնար (Աննա Դավթյան, թարգմանված գործը՝ Ալիս Մունրոյի «Ամուդսեն» պատմվածքը), ինքը չգար, չասեր, որ թարգմանությունը չենք հասկանում, որովհետև իր տեսությունը չենք կարդացել։

Մաքրամոլությունը լեզվի զարգացման ամենամեծ թշնամին է։ Բայց երբ թարգմանիչը մաքրամոլ չէ, դեռ չի նշանակում, որ հրաշալի թարգմանություն է արել, իսկ «հայերեն չէ» չի նշանակում միայն, որ հանձնարարողականների սիրելի ոսկեղենիկ հայերենը չէ։ Բայց կարող նշանակել, օրինակ անգլերենից բառացի թարգմանություն է՝ ընդհանրապես հաշվի չառնելով հայերենի կառուցվածքը ու ստանալով նախադասություններ, որոնք խճճված են ու դժվարըմբռնելի։

Խոսվեց նաև, որ արդար չէ առանց թարգմանչի անունը նշելու քննարկում անել։ Մի կողմից, համաձայն եմ, որովհետև կարևոր է, որ յուրաքանչյուր հետաքրքրվող կարողանա ճարել ամբողջական գործն ու կարդալ։ Բայց մյուս կողմից, հենց այդ անանունությունն էր, որ թույլ տվեց, որ քննարկումն այսքան ծավալվի։ Եթե հենց սկզբից թարգմանչի անունը ստատուսում նշված լիներ, դժվար՝ էդքան մարդ ռիսկ աներ, արտահայտվեր։

Պարզելու համար, թե այդ ինչ ստեղծագործական խնդիր է թարգմանիչը լուծում, որ հայերեն ստացվում է անհասկանալի բառակույտ, գտա «Ամուդսենի» բնագիրը, կարդացի այն ամբողջությամբ։ Պարզվեց՝ «սեպվել» թարգմանվել է անգլերեն “turned out” արտահայտությունը. սովորական, տարածված, ծեծված արտահայտություն, որը հայերենում դարձել է արևմտահայերենից բերված, «համարվել» իմաստով ինձ անծանոթ գործածությամբ «սեպվել» բառը։ Ախր ինչու՞, երբ Մունրոյի լեզուն պարզ է, հասկանալի, առանց հազվադեպ հանդիպող բառերի։ Ի՞նչ է անում «սեպվել» բառն այստեղ, բացի տպավորություն ստեղծելուց, որ հեղինակը բարդ ու խուճուճ բառ է գործածել։

«Սեպվել» բառի գործածությունն արդարացնող Վիոլետն ասում է, որ ամբողջ լեզուն, այդ թվում՝ արևմտահայերենն է գործածվում, որ թարգմանիչը ստեղծագործական խնդիր է լուծում, որ այսպիսի թարգմանություններով է լեզուն զարգանում: Այս տեսակետի հետ համաձայն չեմ, որովհետև էսպիսի բառեր ներմուծելով՝ թարգմանիչն ընթերցողին հեռացնում է բնագրից։ Լեզուն կարելի է զարգացնել, կարելի է «սեպվել» բառն օգտագործել «համարվել» իմաստով, բայց ինչու՞ չանել սեփական ստեղծագործություններում կամ երբ բնագրում հեղինակը գործածել է ոչ թե ծեծված, տարածված “turned out” արտահայտությունը, այլ կորած-մոլորած ինչ-որ հոմանիշ։ Ի դեպ, դեռ կարող եմ այնքան հեռու գնալ ու ասել, որ այս կոնտեքստում “turned out” նշանակում է ոչ թե «համարվել», այլ «պարզվել»։

«Խնայողական շարժումները» “economical movements”-ի թարգմանությունն էր, ու երբ մի քանի հոգով առաջարկում էինք, որ «զուսպ» ու «ժլատ» տարբերակներն ավելի ճիշտ են, նորից նույն հիմնավորումն առաջ քաշվեց, ինչ «սեպվել» բառի դեպքում։ Բայց հենց էստեղի “economical” բառի համար պիտի թարգմանիչը ստեղծագործեր, որովհետև բառարանը “economical” բառի համար միայն երկու տարբերակ է տալիս՝ «տնտեսական» և «խնայողական»։ Հեշտ է դրանցից մեկն ընտրել ու դնել տեքստի մեջ։ Ավելի դժվար է մտածելը, թե ինչ խելքին մոտ ու նույնքան հաճախ հանդիպող հայերեն համարժեք կա։

Ինչ վերաբերում է «զետեղված համբույրին», հեղինակն օգտագործել է “administered” բառը, որը տվյալ կոնտեքստում գործածվում է դեղ դուրս գրելու, նշանակելու իմաստով։ Հետաքրքիր է, որ մեկնաբանողներից մեկն առաջարկել էր «դրոշմել» բառը, իսկ թարգմանիչն ընդվզել էր, բայց նույն թարգմանության մեջ մեկ այլ տեղում նույն կերպարի «տեղադրած» (“placed”) համբույրի համար հենց «դրոշմել» բայն էր գործածվել։

Հետո նաև անցա ամբողջ թարգմանությունը կարդալուն։ Աշխատում էի էսպիսի մեթոդով. կարդում էի հայերեն տարբերակը, հենց որևէ նախադասություն չէի հասկանում, բացում էի բնագիրը ու փորձում հասկանալ, թե ինչն է էդպես թարգմանվել։ Մի քանի անգամ էնպես ստացվեց, որ համապատասխան նախադասությունը չկար բնագրում, բայց էստեղ չեմ ուզում թարգմանչին վերագրել նոր նախադասություններ ավելացնելը, քանի որ հնարավոր է՝ պատմվածքի գրքային տարբերակը որոշակի փոփոխություններով է տպագրվել։

Ընդհանուր տպավորությունս՝ երկխոսություններն ուղղակի հրաշալի էին թարգմանված։ Էստեղ հանգիստ կարելի է ասել, որ Աննա Դավթյանն իսկապես գործածում է հայերենի բոլոր հնարավորությունները՝ Ամուդսենի բարբառային անգլերենը փոխարինելով հայերեն համապատասխան բարբառային խոսակցության։ Տեղ-տեղ անգամ բառախաղերն էին շատ հաջող։ Օրինակ, երբ գլխավոր հերոսուհին ներկայանում է. «- Օրիորդ Հայդ», ստանում է էսպիսի պատասխան. «- Դե-դե, հայդե»։

Մնացած տեղերում շատ էին անհարթությունները։ Որպես օրինակ կարող եմ նշել “bushes” բառի «մացառներ» թարգմանությունը։ Էլի կարելի է պնդել, որ թարգմանիչը ողջ լեզվի հետ է աշխատում։ Բայց «մացառներ» բառն իմ ամբողջ կյանքի ընթացքում հանդիպել եմ միայն Սովետի ժամանակ հայերեն թարգմանված գրականության մեջ։ Ուրիշ տեղ չեմ հիշում՝ տեսած լինեմ, մինչդեռ Մունրոն գործածել է ոչ թե “shrubs”, այլ երեք անգամ ավելի հաճախ հանդիպող “bushes”-ը։ Ուրեմն ինչու՞ չընտրել հայերեն «թփեր» տարբերակը։ Խոսում ենք ամբողջ լեզուն գործածելուց։ Մի՞թե ամբողջ լեզուն գործածել նշանակում է բոլոր հաճախ հանդիպող, ծեծված բառերից հրաժարվել ու ընտրել ավելի քիչ գործածվող համարժեքներ։ Չէ՞ որ ծեծված բառերը նույնքան են լեզվի մաս կազմում, որքան մոռացվածները, հատկապես երբ բնագրում էլ հազվադեպ հանդիպող բառ չի կիրառվել։

Հետո գալիս են արտահայտություններ, ինչպիսիք են «այդ հաշվով սխալվում էի հայտնապես», «առօրյա կարգավորումների համար անվարան էր ծառայում», «որոնց ընտանի եմ դարձել արդեն» և այլն։ Էդպես էլ չհասկացա՝ «հայտնապես» ինչ է նշանակում, որովհետև անգլերեն տեքստում ոչ մի տեղ չգտա։ Պարզեցի, որ «ընտանին» մեկ այլ ծեծված անգլերեն բառ է (“familiar”, նշանակում է «ծանոթ»): Ու էլի չհասկացա, թե ինչ ստեղծագործական ընտրություն էր այստեղ։

Արդյոք այս թարգմանությունն առաջացնու՞մ էր բնագրի զգացողությունները։ Ոչ։ Ի՞նչ ստեղծագործական խնդիր էր լուծում թարգմանիչը, այդպես էլ չհասկացա։ Կհասկանայի, եթե Մունրոն գործածեր ինչ-որ յուրօրինակ անգլերեն, իսկ թարգմանիչը նույնությամբ դրա հայերեն համարժեքը ստանար (դա արել է միայն երկխոսություններում): Բայց ստանալ անգլերեն կառուցվածքով հայերեն նախադասություննե՞ր, հեշտ թարգմանելի բառերը փոխարինել հազվագյուտ հանդիպող արտահայտություններո՞վ։ Ինչու՞։ Կհասկանամ երևի, եթե կարդամ թարգմանության տեսություն։ Բայց ես հասարակ ընթերցող եմ և ուզում եմ թարգմանված գրականություն կարդալ բնագրին հասանելի լինելու համար։

Ոչինչ, շուտով գուգլ թրանսլեյթը բոլոր հարցերը կլուծի ընթերցողի համար, իսկ գրական էլիտայի համար նախատեսված թարգմանությունները կտպագրվեն հատուկ նշումով, որ հանկարծ մեկը չսխալվի, գիրքը բացի առանց թարգմանության տեսություն կարդալու։

2 Comments »

Մի քիչ 2016-ից ու դեպի 2017

2016թ. որո՞նք էին իմ ամենասիրած պահերը
– 
Նոր տարվա գիշերը Երևանում։ Երևի կյանքիս ամենալավ Նոր տարին էր
– Վերադարձս Կոպենհագեն ու Մորթենի՝ ինձ դիմավորելն օդանավակայանում
– Խրոնինգենում փետրվարյան երեկոն հին ընկերների հետ
– Զատիկի ընթրիքը, երբ ավանդական հայկական ձուկ սարքեցինք, որը երկու համար չափից դուրս շատ էր
– Հռոմի ճամփորդությունը սկզբից մինչև վերջ
– Սիլվիայի հետ սուրճը Պալուդանում
– Օրհուսում Մորթենի հետ անցկացրած ուղիղ մեկ օրը, էնտեղի սուշին, կանալի բադիկներն ու ծովը
– Դամիեն Ռայսի համերգը
– Հայաստան կատարած ճամփորդությունը, հատկապես գիշերը Կալյումեում ընկերներիս ու Մորթենի հետ, մեկ էլ Մանուի ու Ռուֆի հետ մեր գարեջրախմությունը
– Հետվիրահատական մի շաբաթը, որը թեև էդ պահին անտանելի էր, բայց հետ նայելով ուղղակիի հրաշք մի բան էր, որն է՛լ ավելի մոտեցրեց ինձ ու Մորթենին
– Հայդելբերգում թափառելս
– Մի շաբաթ տանը մնալն ու ստեղծագործական աշխատանքով զբաղվելը
– Մայայի հետ վերջին հանդիպումը
– Պատի Սմիթի համերգը
– Հելսինկիում Մորթենի հետ թափառելն ու պուլլա կրծելը
– Համբուրգի ճամփորդությունն ու Զեմֆիրայի համերգը
– 30-ամյակիս իսկական օրը, երբ առավոտյան Մորթենը բլինչիկ էր սարքել ինձ համար
– 30-ամյակիս փարթին։ Գժանոց բան էր
– Էն նոյեմբերյան երեկոն, երբ ես ու Մորթենը քենսըլեցինք կինո գնալը, փոխարենը գնացինք սուշի ուտելու
– Լիզա Հանիգանի համերգն ու դրանից հետո նրա հետ զրույցը
– Garbage-ի համերգը
– Մորթենի ծննդյան օրն ու իռլանդական երաժշտության տակ տժժալը
– Ծննդյան տոների երեկոն, երբ միայն երկուսով էինք
– Փարիզում չորս օր թափառելը
2016թ. սիրածս գրքերը

– Պատի Սմիթ – “M Train”
– Ջենիֆեր Իգան – “A Visit from the Good Squad”
Դե մեկ էլ Լորի Մուրի պատմվածքները, որոնք փոքր-փոքր դոզաներով եմ կարդում

2016թ. սիրածս ֆիլմերը
Լոբստեր

2016թ. սիրածս հոդվածները
Վահան Իշխանյանի «Ռուսաֆոբիայի վտանգները» հոդվածաշարը

2016թ. սիրածս համերգները
Էնքան լավ ա, որ էնքան շատ համերգների եմ էղել, որ ընտրություն անելու ճոխությունն ունեմ։ Դամիեն Ռայս, Պատի Սմիթ, Լիզա Հանիգան, Զեմֆիրա, Garbage

2016թ. սիրածս երգերը/կատարողները
– Lisa Hannigan – At Swim ալբոմը
– Regina Spektor
– Julia Stone-ն իր երկու ալբոմներով
– Gregory Alan Isakov

2016թ. սիրածս հեռուստահաղորդումները
Չկա

Ինչո՞վ եմ ամենաշատը հպարտացել 2016թ.
Ուզածիս հասնելու համար կռիվներով

Ինչի՞ համար եմ ինձ ներում
Որ ուզածիս հասնելու կռիվներն ավելի շուտ չէի սկսել

Ո՞րն է 2015 և 2016թթ. դեկտեմբերների ամենամեծ տարբերությունը
Հիմա ընկերոջս հետ եմ ապրում Կոպենհագենի մեջ, անցյալ տարի աշխարհի ծերին էի ապրում։

Բավականաչափ զվարճացե՞լ եմ
Չափից շատ

Արդյոք բավականաչափ հաճա՞խ եմ ասել «այո»
Երբեմն երևի չափից դուրս շատ

Արդյոք բավականաչափ հաճա՞խ եմ ասել «ոչ»
Ցավոք, պահանջվածից քիչ

2017-ի մասին.
Ի՞նչն է ինձ ամենից շատ ոգևորում
PhD-ս վերջապես ավարտելու հեռանկարը

Ի՞նչ նոր բաներ եմ փորձելու, որ մինչ այդ չեմ արել
Հըմ, սա թող գաղտնիք մնա

Ի՞նչ նոր բաներ կուզենայի անել ու ավարտել, որ 2016-ի դեկտեմբերին ուրախությամբ արձանագրեմ դրա մասին
– Դիսերտացիաս պաշտպանել
– Կայուն աշխատանք ունենալ

Ի՞նչն է ինձ վախեցնում, և ես գիտեմ, որ պետք է անեմ
Դիսերտացիաս ժամանակին վերջացնելը։ Փաստացիորեն պիտի հաջորդ չորս ամիսներին դիսերտացիայիցս բացի ուրիշ ոչնչով չզբաղվեմ։

Նոր ընկերնե՞ր, մտերիմնե՞ր, միջավայրե՞ր
Դժվար։ Մաքսիմում նոր աշխատատեղ, որին պետք ա հարմարվել։ Կոշմար։

Ինչ-որ բան, որ չէի ուզենա այլևս անել
Ֆեյսբուք մտնել։ Բայց ուզում եմ ոչ թե դա ռադիկալ մեթոդներով անել, այլ ուղղակի շատ ավելի քիչ մտնել։ Չգիտեմ՝ ոնց ա հնարավոր դա անել։

2012-ը մենակության տարի էր, 2013-ը՝ մարդկանց, 2014-ը՝ էմոցիաների, 2015-ը՝ սիրո, 2016-ը՝ վստահության։

Leave a comment »

2016-ի ամփոփում

Սկսեմ մի քիչ մզմզալ 2016-ից։ Երևի էնքան մանրամասն գրել չստացվի, ինչպես նախորդ տարիներին, որովհետև էս անգամ տարվա վերջին շաբաթն անցնող տարվա մասին մտածելու փոխարեն Փարիզում զվռնում էի ընկերոջս հետ, իսկ տարվա առաջին շաբաթն անցնելու է աշխատանքի մեջ թաղված։ Բայց ինչ հասցնեմ, կգրեմ։

1. Ի՞նչ ես արել 2016-ին, որ նախկինում չես արել:
Նորվեգերեն գիրք եմ կարդացել։ Մեկ էլ վիրահատվել եմ։

2. Նոր տարվա որոշումներիդ հավատարի՞մ ես մնացել և արդյոք ավելի շատ որոշումներ կկայացնես հաջորդ տարի:

Ուզում եմ առողջությունովս զբաղվել ու վստահ լինել, որ մարմինս պատրաստ է երեխա ունենալուն:

Զբաղվել եմ առողջությունովս։ Կարայի ավելի լավ զբաղվեի, բայց դժգոհ չեմ։

Ուզում եմ նաև 2016-ին դանիերեն 3 քննությունը հանձնել:

Հանձնել եմ։

Իսկ մասնագիտական ոլորտում ուզում եմ առնվազն երեք հոդված ամսագրի ուղարկած լինել:

Մենակ մեկն ա առայժմ, երկրորդն ու երրորդը կիսատ գրված են։ Բայց պիտի որ տարվա առաջին ամիսներին զբաղվեմ դրանցով։

Ուզում եմ սովորել շատ աշխատել և աշխատանքը կարևորել:

Ոնց որ ստացվել ա։ Թեև ոչ էնքան, ինչքան հույս ունեի։ Համենայնդեպս, մենակ վերջին մեկ-երկու ամսում էի աշխատում էնպես, ինչպես կուզեի, բայց ամեն դեպքում առաջընթացն արձանագրում եմ։

3. Քո մտերիմներից մեկը երեխա ունեցե՞լ է:

Հա 🙂 Հորաքրոջս աղջիկը։ Ու ահավոր ուրախացել եմ։

4. Քո մտերիմներից որևէ մեկը մահացե՞լ է:
Փառք Աստծո, չէ:

5. Ո՞ր երկրներն ես այցելել:
Հայաստան, Նիդեռլանդներ, Իտալիա, Գերմանիա (երկու անգամ), Ավստրիա, Ֆինլանդիա, Ֆրանսիա, դե Դանիայում էլ ապրում եմ, առաջին անգամ Օրհուս քաղաք եմ գնացել

6. Ի՞նչ կուզենայիր ունենալ 2016-ին, որ պակասում էր 2015-ին:
Կայունություն։ Չորս ամսից պայմանագիրս վերջանում ա, ու ես գաղափար չունեմ՝ ինչ ա լինելու դրանից հետո։ Կուզենայի կայուն աշխատանք ունենալ։

7. 2016-ի ի՞նչ ամսաթիվ միշտ կմնա քո հիշողության մեջ և ինչու՞:
Հուլիսի 11։ Էդ օրը վիրահատվեցի։

8. Ո՞րն էր քո ամենամեծ ձեռքբերումը 2016-ին:
Մորթենի հետ հարաբերության ամրապնդումն ու ի վերջո միասին ապրելը։ Ոնց որ թե առայժմ լավ ա ստացվում։

9. Ո՞րն էր քո ամենամեծ անհաջողությունը:
Էնքան չաշխատելը, ինչքան ուզում էի։

10. Ի՞նչ հիվանդություն ես ունեցել:
Նույնը՝ լեղաքարային։ Բայց էլ չունեմ, ու դա էնքան լավ ա։

11. Ո՞րն էր քո գնած ամենալավ բանը:
Ձմեռային վերարկուս

12. Ու՞մ վարքը կուզեիր գովել:
Մորթենի։ Ուղղակի հրաշք ա ինքը։

13. Ու՞մ վարքը քեզ դեպրեսեց:
Ղեկավարիս։ Բայց արդեն սովորել եմ։

14. Ի՞նչ ես արել փողերիդ մեծ մասը:
Համերգների ու ուտելիքի վրա եմ ծախսել։

15. Ի՞նչն ամենաշատը քեզ ոգևորեց:
Երբ էքսպերիմենտս վերջապես սկսեց աշխատել։

16. Ո՞ր երգը քեզ միշտ 2016-ը կհիշեցնի:
Lisa Hannigan – “We the Drowned”

17. Անցյալ տարվա այս ժամանակի համեմատ դու ավելի.

i. երջանի՞կ ես, թե՞ տխուր – երջանիկ
ii.չա՞ղ, թե՞ նիհար – նիհար
iii. հարու՞ստ, թե՞ աղքատ – հարուստ

18. Ի՞նչ կուզեիր ավելի շատ անել:
Աշխատել։ Բայց արդեն ոչ թե կուզեի, այլ ստիպված եմ, թե չէ վերջս լավ չի լինի։

19. Ի՞նչ կուզեիր ավելի քիչ անել:
Հիվանդանոցից տուն քշելիս ալարել ու ճամփի կեսից գնացք նստել։

20. Ինչպե՞ս ես անցկացնելու տոները:
Քրիսմըսի արձակուրդը Մորթենի հետ Փարիզում անցկացրի։ Իսկ Նոր տարին մեր ընկերներից մեկի՝ Ապրիլի տանն ենք դիմավորելու։ Առաջին անգամ դանիական Նոր տարի եմ տեսնելու։

22. Սիրահարվե՞լ ես 2016-ին:
Հա։ Մորթենին։ Նորից։ Անընդհատ։

23. Քանի՞ մի գիշերվա սեր ես ունեցել:
Ոչ մի, հասկանալի պատճառներով։

24. Ո՞րն էր քո սիրելի հեռուստահաղորդումը:
Չեմ նայում ոչ մի բան:

25. Ատու՞մ ես որևէ մեկի, որին չէիր ատում անցյալ տարի այս ժամանակ:
Չէ, ես մարդկանց չեմ ատում:

26. Ո՞րն էր քո կարդացած ամենալավ գիրքը:
Ջենիֆեր Իգանի “A Visit from the Goon Squad”-ը

27. Ո՞րն էր քո ամենամեծ երաժշտական հայտնագործությունը:
Էս անգամ ոնց որ տենց հայտնագործություններ չկային։ Բայց Լիզա Հանիգանի նոր ալբոմը շատ լավն էր։

28. Ի՞նչ էիր ուզում և ստացար:
Կայուն բնակավայր։ Առաջիկայում եթե էլի հասցե փոխեմ, ապա դա կլինի մենակ էն դեպքում, երբ ավելի լավ տարբերակի հանդիպեմ։

29. Ի՞նչ էիր ուզում և չստացար:
Մի քիչ կայունության հեռանկար

30. Ո՞րն էր քո սիրելի ֆիլմն այս տարի:
Լոբստեր

31. Ի՞նչ արեցիր ծննդյանդ օրը և քանի՞ տարեկան դարձար:
Բուն ծննդյանս օրն աշխատանքի էի, հետո դանիերենի։ Իսկ ավելի ուշ մեծ քեֆ արեցինք մոտ 25 հոգով։ Դարձա 30 տարեկան։

32. Ի՞նչն էր պակասում, որ տարիդ ավելի շատ բավարարեր քեզ:
Աշխատանքային անկախությունը։ Շատ հարցերում ուրիշներից կախված էի։ Դրա համար գործս առաջ չէր գնում։ Դրանից ահագին տառապեցի։

33. Ինչպե՞ս կբնութագրես քո անձնական նորաձևությունը:
Բան չի փոխվել։

34. Ի՞նչը քեզ ողջամիտ պահեց:
Մորթենն իր ներկայությամբ ու աջակցությամբ, թե չէ կխելագարվեի։

35. Ո՞ր հայտնի մարդուն ամենաշատը հավանեցիր:
Պատի Սմիթին

36. Ո՞ր քաղաքական հարցը քեզ ամենաշատն անհանգստացրեց:
Սիրիայի պատերազմն իր բոլոր նյուանսներով

37. Ու՞մ կարոտեցիր:
Չգիտեմ ինչու, բայց ընկերուհուս՝ Թերեզային եմ ամենաշատը կարոտում։

38. Ո՞վ էր ամենալավ մարդը, որի հետ ծանոթացար:
Ապրիլը

39. Պատմիր 2016-ի ամենաարժեքավոր դասդ:
Երբ քեզ մի բան պետք ա, գնա, դռներ թակի, զզվացրու մարդկանց, մինչև ստանաս ուզածդ։ Ուրիշ տարբերակ չկա։

40. Գրիր որևէ երգի բառեր, որոնք ամփոփում են քո 2016-ը:
Հիմա որևէ բան չեմ կարողանում մտաբերել։ Եթե գտնեմ որևէ երգ, կխմբագրեմ էս գրառումը։

Leave a comment »

Նեթվորքինգ կամ օրինականացված կոռուպցիա

networkingՀինգ ամսից գործազուրկ եմ։ Ավելի ճիշտ, պիտի նոր աշխատանք ճարեմ։ Ակադեմիայում մնալու ցանկություն էնքան էլ չունեմ. հոգնել եմ մի քանի տարին մեկ գործազրկության վտանգի առաջ կանգնելուց։ Դրա համար կարիերայի ոչ մի վորքշոփ բաց չեմ թողնում։ Փորձում եմ պարզել՝ PhD անելուց հետո դանիական աշխատաշուկայում ինչ հնարավորություններ կան։

Սիվին սիրուն սարքելուց ու LinkedIn-ի գրավիչ պրոֆիլ ունենալուց բացի բոլորը միաձայն մի խորհուրդ են տալիս. նեթվորքինգ։ Շատ վորքշոփների ժամանակ նույնիսկ խորհուրդներ են տալիս, թե ինչպես պետք է կատարել նեթվորքինգը։

Սկզբում ընտրում ես այն ընկերությունը, որտեղ ուզում ես աշխատել։ Հետո քո ծանոթների շրջապատում գտնում ես մեկի, ով ճանաչում է այդ ընկերությունում աշխատող որևէ մեկի։ Խնդրում ես ծանոթացնել։ Հանդիպում ես նոր ծանոթիդ, հարցեր տալիս ընկերության մասին։ Երբ նրանց մոտ թափուր աշխատատեղ է հայտնվում, դիմում ես ու անպայման նշում նոր ծանոթիդ անունը։ Շանսերդ մի քանի անգամ մեծանում են։

Նեթվորքինգով գործ ճարելու ուրիշ հազար ու մի տարբերակ էլ կա։ Ամենահարմար տարբերակն այն է, երբ ծանոթներիցդ որևէ մեկի աշխատավայրում թափուր աշխատատեղ կա, զանգում է քեզ, ասում՝ էսինչ աշխատատեղն ունենք, կուզե՞ս։

Ոչ հարմար, բայց արդյունավետ տարբերակ է որևէ կոնֆերանսի կամ այլ կարևոր իրադարձության ժամանակ որևէ կարևոր մարդու հետ ծանոթանալը։ Հետո նրան նամակ ես գրում, մի գլուխ գովերգում։ Կարող ես անգամ դուռը ծեծել, ասել՝ ինձ գործ տվեք։ Երբ ասում է՝ գործ չկա, գալիս ես մի քանի ամիս հետո, նույնն ասում։ Էնքան, մինչև լինի։

Առաջին հայացքից էնքան էլ վատ չի թվում, բայց պարզվում է՝ Դանիայի աշխատատեղերի 80%-ը չեն էլ հայտարարվում ու հենց նեթվորքինգով են լցվում։ Իսկ հայտարարվելիս էլ հիմնականում արդեն նախապես իմանում են, թե ում են վերցնելու։ Անգամ իմ PhD-ի աշխատատեղն էլ է էդպիսին եղել։ Ուղղակի երջանիկ պատահականությամբ այն անձը, որի համար նախատեսված էր այդ տեղը, հանկարծ որոշել էր չդիմել, տեղը թափուր էր մնացել։ Ստիպված նորմալ մրցույթ էին անցկացրել։

Հենց նեթվորքինգի արդյունքում հաճախ աշխատանքի են անցնում պակաս կոմպետենտ մարդիկ, իսկ ավելի կոմպետենտները մնում են ստվերում մինչև էն պահը, երբ հասկանում են, որ իրենք էլ պետք է մտնեն նեթվորքինգի խաղի մեջ։

Բայց եթե խորանանք, էսքան անմեղ ու ոմանց կարծիքով պրոֆեսիոնալ հնչող «նեթվորքինգ» տերմինը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ բոլորիս քաջ հայտնի «ծանոթով գործի ընդունվելը», որը Հայաստանում ու մի շարք արևելաեվրոպական երկրներում համարում են կոռուպցիա։ Դանիայում դա դիտվում է որպես աշխատանք գտնելու նորմալ բաղադրիչ, ու շատ հազվադեպ է քննադատության արժանանում (վերջերս մի երիտասարդ նեթվորքինգը համեմատել էր մարմնավաճառության հետ, բայց հոդվածն առանձնապես մեծ արձագանք չստացավ):

Նեթվորքինգը միայն դանիական երևույթ չէ։ Ողջ արևմտյան աշխարհում միջազգային կոնֆերանսներ, վորքշոփներ ու այլ միջոցառումներ կազմակերպում են հենց նեթվորքինգի նպատակով (ասել կուզի՝ որ մի օր գործ պետք լինի, ծանոթն արդեն ճարված լինի):

Ամիսներ շարունակ մտածում եմ՝ որն է նեթվորքինգի ու ծանոթով գործի ընդունվելու տարբերությունը։ Վերջը գտա. եթե արևմուտքում է, ուրեմն պուպուշ է, կարելի է, կոչվում է նեթվորքինգ։ Եթե նախկին սովետական պետություն է, ուրեմն քըխ է, կոռուպցիա է, կոչվում է ծանոթով գործի ընդունվել, պետք է դրա դեմ պայքարել։

Leave a comment »

Ինչն է դուրս գալիս Դանիայում. մաս 3. աշխատանք-կյանք բալանս

Մաս 1
Մաս 2

Մեր ֆակուլտետում PhD անելու ողջ ընթացքում երեք անգամ ղեկավարի հետ հարցազրույց է տեղի ունենում։ Էդ ընթացքում քննարկում ենք զանազան հարցեր. ո՞նց է պրոյեկտն ընթանում, ի՞նչ դժվարություններ ունեմ, ի՞նչը կարելի է բարելավել և այլն։ Էս բոլորի հետ մեկտեղ կա մի շատ կարևոր հարց. «Ինչպե՞ս է աշխատանք-կյանք բալանսդ»։

phdcomics-thesis

Ամերիկյան ակադեմիայի օրինակներից, երբ գիտական աշխատանքից կարևոր բան չկա

Անցյալ շաբաթ իմ վերջին նման հարցազրույցն էր։ Աշխատանք-կյանք բալանս հարցին հասնելիս ղեկավարս ուզեց ճշտել, թե արդյոք հասցնում եմ հանգստանալ։ Ասացի, որ կես տարի է մնացել, ու հիմա ամենակարևորը թեզս ժամանակին հանձնելն է, մնացածը երկրորդական է։ Հարցրեց, թե արդյոք ընկերս հասկանում է, որ առաջիկա կես տարում զբաղված եմ լինելու։

Եթե նայենք ԱՄՆ-ի, ՄԹ-ի ու այլ պետությունների PhD ուսանողներին, կտեսնենք, որ մի այլ կարգի են ճռռում. առավոտից մինչև ուշ երեկո լաբերում են, շաբաթ-կիրակի կամ արձակուրդ չունեն։ Արդյունքում՝ չնայած հասցնում են ավելի շատ գիտական հոդվածներ տպագրել, քան դանիացի PhD-ները, շատերը հոգեկան խնդիրներ են ձեռք բերում։

Իսկ Դանիայում PhD ուսանողից պահանջվում է աշխատել շաբաթը 37 ժամ, կատարել գիտական, աշխատանքային և կրթական պարտականությունները, տարին 6 շաբաթ արձակուրդ գնալ ու բնագավառից կախված մի քանի հոդված տպագրել։ Ճիշտ է՝ իրականում ի վերջո որոշ PhD ուսանողներ ավելի շատ են աշխատում կամ աշխատավայրում հայտնվում են նաև վիքենդին, բայց դա ոչ մի կերպ չի համեմատվի ԱՄՆ-ի 10-12 ժամյա աշխատանքային օրերի հետ։

Նաև թույլատրվում է աշխատել մեր ընտրած ժամերին։ Եթե ես առավոտյան ժամերին լրիվ անջատված եմ, չի նշանակում, որ պիտի տառապելով 8։30 հասնեմ աշխատանքի ու մի երկու ժամ կռիվ տամ, մինչև ուղեղս միանա։ Կարող եմ աշխատանքի գալ 10։00-ին և մնալ մի քիչ ավելի երկար։ Արդյունքում՝ ոչ թե իմ ռիթմն եմ հարմարացնում աշխատանքիս, այլ աշխատանքս՝ ռիթմիս։

Բայց դանիացի PhD ուսանողից ամենակարևոր պահանջն աշխատանքից հաճույք ստանալն է։ Չնայած ղեկավարիս հետ բազմաթիվ տարաձայնություններին ու վեճերին, չնայած մեր՝ տարբեր հետաքրքրություններին ու լավ հետազոտության պատկերացումներին, ղեկավարս անընդհատ փորձում է ճշտել, թե արդյոք որևէ բան որ անում եմ, հաճույք ստանում եմ դրանից։

Ու սա միայն ակադեմիայում չէ։ Դանիական բազմաթիվ աշխատավայրերում պայմաններն անպայման էնպիսին են, որ աշխատակիցները կարողանան տուն գնալ ու ընտանիքի-երեխաների հետ ժամանակ անցկացնել։ Ղեկավարները տարին մեկ անգամ իրենց ենթակաների հետ հարցազրույց անցկացնելով բոլոր մնացած հարցերի հետ փորձում են պարզել, թե արդյոք աշխատանքից հաճույք ստանում են կամ կան արդյոք ինչ-որ բաներ, որ անհանգստացնում են կամ հո չափից շատ չե՞ն աշխատում։

Իհարկե, աշխատանքն այսքան շատ կյանքին հարմարացնելն իր բացասական կողմերն էլ ունի։ Շատ աշխատողներ ուղղակի ծուլանում են ու լավագույն արդյունքը չեն ցուցաբերում։ Բայց էստեղ հարց է առաջանում. ո՞րն է ավելի կարևոր։ Ունենալ գերազանց արդյունք ու սթրեսված-անքուն աշխատո՞ղ, որը սկի երեխաներին տեսնել չի հասցնում, թե՞ միջինից մի քիչ բարձր արդյունք, բայց առողջ ու երջանիկ աշխատող, որն աշխատանքից հաճույք է ստանում։ Ու 37 ժամյա աշխատանքային շաբաթվա աշխատավարձերն էլ, ի դեպ, բնավ ցածր չեն։

Աշխատանք-կյանք բալանսը չեմ ուզում Հայաստանի հետ համեմատել, որովհետև էնտեղ ուղղակի ոչինչ չի կարգավորվում, ու հաճախ ուղղակի ապրելու համար անհրաժեշտ փող վաստակելու համար օրը 12 ժամ պիտի աշխատես։ Բայց համեմատելի է այլ զարգացած պետությունների հետ, նույն ԱՄՆ-ի, որտեղ մարդիկ անընդհատ առաջընթացի, արդյունքի, արտադրանքի ճնշման տակ են, ու մարդու ինքնազգացողությունն ու երջանկությունը երկրորդ պլան է մղվում։

Leave a comment »

Ինչն է դուրս գալիս Դանիայում. մաս 2. ինտրովերտ հասարակություն

Առաջին մասն այստեղ

introvertsՎերջերս Կոպենհագենում բնակվող ընկերներիցս մեկը ֆեյսբուքում ստատուս էր գրել։ Ասում էր, որ երբեմն հարևանների կամ որդու դպրոցի երեխաների ծնողների հետ զրուցում է։ Հաճելի ու ընկերական են։ Բայց երբ նորից ինչ-որ տեղ տեսնում են իրար, չեն բարևում, ասես հեչ էլ ծանոթ չեն։ Այդ ընկերս չէր հասկանում, թե ինչու է այդպես, իսկ նրա դանիացի կինը մշակույթին էր վերագրում։ Հետևեցին բազմաթիվ այլ էքսպատների մեկնաբանություններ այն մասին, թե դանիացիներն ընդհանրապես կարճ խոսակցություն (small talk) անել չգիտեն, թե սոցիալական հմտություններ չունեն։ Մի քանիսն էլ կիսվեցին իրենց նմանատիպ փորձով։

Կիսածանոթ մարդուն չբարևելը Դանիայում մշակութային է։ Դա չի արվում որևէ մեկին արհամարհելու կամ չճանաչելու տալու համար, այլ մի քիչ դիմացինին հարգելու արդյունք է, մի քիչ էլ ուղղակի պարտադրված շփումից խուսափելու միջոց։ Դիմացինին հարգել նշանակում է, որ գուցե այդ մարդը խոսելու հավես չունի, ասելիք չունի, ուզում է իր մտքերի հետ մնալ։ Ինչու՞ անկապ սկսել եղանակից խոսել մենակ խոսելու համար։ Ու նաև հենց դանիացին հաճախ ուզում է շփումներից, կարճ խոսակցություններից զերծ մնալ։ Ինչու՞ բարևել ու խոսել, եթե դրա ցանկությունը չունես։ Եթե դիմացինը կարևոր ասելիք ունենա, ինքը կմոտենա։

Հայաստանում բոլոր տեսակի սոցիալական պարտականություններն ինձ խեղդում էին։ Զանազան հավաքույթներ, երբ գալիս, ձեռքերիցս քաշում, համոզում էին, որ տանեն պարելու։ Կամ երբ ուղղակի որևէ քեֆի ժամանակ առանձնանում էի, հազար հոգի կարող էր թափվել գլխիս ու հարցներ՝ ինչ է պատահել։ Չէ, բան չի եղել, ուղղակի չեմ կարողանում շփվել մարդկանց հետ, ուզում եմ մի քիչ մենակ մնալ։ Սրճարանում մենակ նստելն ամենատարօրինակ բանն էր (բայց էս մեկը ոնց որ վերջին տարիներին փոխվում է)։ Իսկ երբ այգիներում վեր էի ընկնում ու գիրք կարդում, պարտադիր մեկը մոտենում էր ու սկսում խոսել։

Իմ անձնական տարածքն ավելի մեծ էր, քան մեր մշակույթով սահմանվածը, ու երբ անծանոթ մեկը մոտենում, սկսում էր խոսել, շունչս կտրվում էր։ Դանիայում ահագին մեծ են անձնական տարածքները։ Ներխուժում առանձնապես չեմ նկատել։ Բայց այ հերիք է, որ գնամ Գերմանիա ու գնացքի տոմսի հերթ կանգնեմ, որ նույն «օդի պակասի» զգացողությունն առաջանա։

Ու միայն ֆիզիկական տարածքս չէր, որ ոտնահարվում էր։ Հայաստանում պետք է բոլորը բոլորի մասին ամեն ինչ իմանային։ Ուսանողական տարիներին գնահատականներն էին կամ ավարտելուց հետոյի պլանները։ Մինչև ծայրից ծայր չքրքրեին, հանգիստ չէին թողնի։ Հետո արդեն հասնում էին անձնականին, ամուսնանալուն ու նախատում, որ ուշացնել չի կարելի։ Իմ փոխարեն որոշում էին, թե որն է ճիշտ կյանքը ու ինչն է լավ ինձ համար։ Մինչև հիմա էլ անում են։ Մինչև հիմա էլ շատերը նախատում են ինձ Հայաստանից գնալու համար, ինչքան էլ փորձում եմ բացատրել, որ իմ կյանքն է, ու որոշումներ ընդունողը ես եմ։

Իհարկե, Դանիայում էլ են նման խոսակցություններ տեղի ունենում, բայց շատ զգույշ։ Ու երբ շատ ուղիղ ասում եմ, որ չեմ ուզում որևէ թեմայով խոսել, զրուցակիցն անմիջապես փոխում է թեման, ոչ թե նեղանում կամ շարունակում քրքրելը՝ մինչև իր ուզած ինֆորմացիան կորզի։ Հիշում եմ՝ մի անգամ նոր ամուսնալուծված գործընկերներիցս մեկի մասին մեկ այլ գործընկեր ասաց. «Փաստորեն, դու նորից սինգլ ես»։ Պատասխան. «Ես պիտակներ չեմ սիրում։ Եկեք փոխենք թեման»։ Ու զրույցը միանգամից ուրիշ ուղղություն ստացավ։

Այստեղ ապրելով նաև լիցքավորվելու ժամանակ եմ ունենում։ Ինձ համար կարևոր է շաբաթը մի քանի ժամ բազմոցին վեր ընկնելը, ոչ մեկի հետ չշփվելն ու ոչինչ չանելը (ոչինչ չանելու տակ հասկանանք բլոգ գրել, ֆեյսբուք բզբզալ, գիրք կարդալ ու այլ ժամանցային բաներ)։ Դա ծուլություն չէ, ֆիզիկական հոգնածություն չէ, հիվանդություն չէ։ Ուղղակի հոգեբանորեն դրա կարիքն ունեմ։ Եթե չեմ անում, հաջորդ ամբողջ շաբաթս վարի է գնում. հոգնածություն, ուշադրության կենտրոնացման դժվարություն, ոչ էնքան պրոդուկտիվ աշխատանք։ Երևանում ընդհանրապես անհնար էր էդպես վեր ընկնելը։ Հեռախոսս չէր լռում։ Եթե անջատում էի, որևէ ուրիշ բան էր մեջտեղ ընկնում։ Ու հնարավոր չէր լինում որևէ ծակ գտնել ու շունչ քաշել։ Միակ տեղը, որ դա հնարավոր էր, տատիկիս տանն էր, բայց բջջային հեռախոսների ի հայտ գալու հետ տատիկիս տանն էլ ուղղակի վեր ընկնելն անհնար դարձավ։ Դանիայում իրար զանգել հազվադեպ, միայն խիստ անհրաժեշտության դեպքում է լինում։ Մնացած դեպքերում մարդիկ շփվում են սմս-ներով ու ֆեյսբուքով։ Ու դա նույնպես թույլ է տալիս շնչել։

Ընդհանրապես, մենակ մնալու ցանկությունը կամ նույնիսկ պահանջը դանիացիների համար շատ կարևոր է, ու երբեք դիմացինը չի վիրավորվում, երբ մեկն այդ մասին բարձրաձայնում է։ Անցյալ տարի դանիական պատվիրակությամբ մեկնել էինք Անգլիա կոնֆերանսի։ Ամբողջ շաբաթ միասին էինք, լիքը մարդկանց հետ էինք շփվում, ասում-խոսում։ Բայց երբ եկավ վերջին օրը, բոլորս ուժասպառ էինք եղել։ Ու նախաճաշից հետո պայմանավորվեցինք, որ ցրվում ենք տարբեր կողմերով, զբաղվում ինչով ուզում ենք, հետո հանդիպում, միասին գնում օդանավակայան։ Հիմա պատկերացրեք էս նույն բանը հայկական պատվիրակության հետ։ Մի քանի երկուսը նեղանում են, մի երկուսը կպչում, հետդ գալիս են։ Իսկ եթե մեկն էլ ուզում է առանձնանալ, թաքուն անհետանում է, որ ոչ ոք չնեղանա ու ոչ ոք հետը չգա։

Մեկ էլ Հայաստանում գժվում էի վերջին վայրկյանին պլանների փոխվելուց։ Չգիտեմ՝ զբաղվածությունիցս էր, թե բնույթիցս, բայց ինձ ավելի հարմար էր լինում, երբ մի երկու շաբաթ առաջ նախապես պլանավորած էի լինում, թե երեկոներն ինչով եմ զբաղվելու։ Շատ ընկերներ նեղանում էին, երբ զանգում էին, առաջարկում հանդիպել, իսկ ես օրացույցս էի քրքրում ու հարմար օր փնտրում հաջորդ երկու շաբաթների ընթացքում։ Շատ ընկերներից էլ ես էի նեղանում, երբ վերջապես օրը գալիս էր, զանգում, ասում էին, որ չեն կարող գալ։

Դանիայում մարդիկ ամեն ինչ նախապես են պլանավորում, ու ճիշտ ինձ նման նեղվում են, երբ պլանները փոխվում են։ Իհարկե, մի երկու արտասահմանցի ընկեր ունեմ, որոնց հետ հանդիպելը գլխացավանք է դառնում, որովհետև միշտ առաջարկում են հանդիպել վերջին վայրկյանին, իսկ ես հազվադեպ եմ սպոնտան լինում (չնայած փորձում եմ, աշխատում եմ դրա վրա, բայց սպոնտանությունը ևս մի բան է, որ շատ արագ էներգիաս սպառում է)։ Ու մի երկուսն էլ զարմանում են դանիացիների՝ ամեն ինչ շատ շուտ պլանավորելու վրա։ Օրինակ, վերջերս ֆեյսբուքում ծննդյանս օրվա իվենթի էի բացել, հրավիրել  ընկերներիս։ Իվենթին գրեթե երկու ամիս կար։ Հրավիրելուս հաջորդ օրն ամերիկացի ընկերներիցս մեկին եմ տեսնում, ասում է՝ հո չե՞ս գժվել, երկու ամիս առաջ իվենթ ես բացել։ Ասում եմ՝ բայց մենք Դանիայում ենք։ Շառը գցում եմ Դանիայի վրա, բայց թաքուն ուրախ եմ, որ էստեղ էդպես է, որ երկու ամիս, ոչ թե երկու օր առաջ եմ իմանում ովքեր են գալու ու ինչ եմ եփելու։

Իրականում ինտրովերտ ու էքստրավերտ հասարակությունները լավ ու վատ հասարակություններ չեն, այլ տարբեր են։ Բայց ինտրովերտի համար դժվար է էքստրավերտների մեջ լինելը, էքստրավերտների համար՝ ինտրովերտների։ Դանիայում բազմաթիվ ամերիկացիներ, իսպանացիներ ու գուցե նաև հայեր նեղվում են, որ հասարակությունը «փակ» է, դանիացիները «սառն» են։ Բայց ես, որպես մասամբ ինտրովերտ, գտել եմ ինձ հարմար հասարակությունը, որտեղ կարողանում եմ մարդկանց հետ շփման ու առանձնանալու կատարյալ բալանս ապահովել ու հետևաբար ինձ լավ եմ զգում գրեթե ամեն օր։

 

5 Comments »