Featured

«Դժվար հիշվող անուն» պատմվածքների ժողովածուն

Քանի որ բլոգիս բազմաթիվ ընթերցողներ գրում են ու բազմաթիվ հարցեր տալիս գրքիս մասին, որոշեցի այս գրառմամբ պատասխանել հաճախակի տրվող հարցերին. մարդ ես, գուցե ոմանք չեն համարձակվում հարցնել։

1. Որտեղի՞ց կարելի է գիրքը ձեռք բերել։
Եթե Երևանում եք, կարող եք ձեռք բերել Իլիկից, Նոյյան տապանից, Զանգակից ու Բուկինիստից (պիտի որ բոլոր մասնաճյուղերում լինի, բայց վստահ չեմ)։

ByurMap.png
Եթե արտերկրում եք, կարող եք առցանք պատվիրել իմ կայքից։

2. Լինելու՞ է արդյոք էլեկտրոնային տարբերակ։
Հավանաբար այո։ Առայժմ թիմիս հետ քննարկում ենք ֆորմատը, հարթակը և այլն։

3. Արդյոք գիրքը բլոգի բովանդակության արտատպու՞մն է։
Ո՛չ։ Թեև որոշ պատմվածքների նախնական տարբերակներ կարելի է գտնել բլոգումս, «Թագուհի Լուիզայի կամուրջի» ու «Ջազ կաֆեի» վերջնական տարբերակներն էլ Ինքնագրում, գրքի պատմվածքների մեծ մասը նախկինում առցանց հարթակներում չհրապարակված գործեր են։

4. Ինչի՞ մասին են պատմվածքները։
Այս հարցին ընթերցողները երևի ավելի լավ կպատասխանեն, բայց մի երկու բառով ասեմ. պատմվածքների իրադարձությունները տեղի են ունենում տարբեր քաղաքներում, ու բոլոր կերպարներին մի բան է միավորում. սեր ու մտերիմ հարաբերություններ են փնտրում այլ մարդկանց հետ։ Ոմանց մոտ ստացվում է, ոմանց մոտ՝ ոչ, ոմանց մոտ էլ ոչ այնպես, ինչպես իրենք էին ուզում։

5. Քո՞ անունն է դժվար հիշվող անունը։
Չէ։ Հարցի ավելի մանրամասն պատասխանը ստանալու համար կարդացեք այստեղ։

6. Ինչու՞ գիրքը գուդրիդսում չկա։
Կա, ուղղակի անունս լատինատառ է, գիրքը՝ հայատառ, դրա համար շփոթություն է առաջացնում։

Քառասուն

Ուրբաթ գիշերվա համար փաբը դատարկ էր։ Գայանեն մի հայացք գցեց տարածքին և, չնայած բոլոր սեղաններն ազատ էին, մոտեցավ բարին։ Մեկ էլ Նորայի ամուսինն էր բարի մոտ՝ ընկերոջ հետ։ Նորայի ամուսնու կողքի աթոռը դատարկ թողեց ու տեղավորվեց հաջորդին։

— Սովորականի պես առանց ալկոհոլի՞,- հարցրեց Նորան։

— Էսօր հարբելու եմ,- ասաց Գայանեն։

— Առիթ կա՞։

— Քառասուն եմ դառնում։ 

— Դրանի՞ց էլ լավ առիթ։ Ի՞նչ կխմես։

— Արի թեթև սկսենք։ Լագեր։ Էս, որ նոր եք ստացել։

Նորան մաքուր գավաթ վերցրեց, մոտեցրեց լագերի պիտակով ծորակին, լցրեց, դրեց Գայանեի դիմաց։

— Յոնասը չի՞ գալու։

— Կգա, սպասում եմ, գործ ուներ։

շարունակություն

Հայաստանցի սփյուռքը

Իմ շաբաթ օրերն անցնում են «հայաստանցի սփյուռքի» հետ շփվելով։ Չաթով կամ տեսազանգով խոսում եմ Հայաստանից գնացած ընկերներիս հետ, որոնց մի մասին մինչև Հայաստանից գնալս գիտեի, իսկ մյուսների հետ հետո եմ ծանոթացել, ոմանց հետ՝ պատերազմի ժամանակ կամ դրանից։ Պատերազմը բոլորիս մտերմացրեց։ Զրուցում ենք տարբեր թեմաներով։ Վերջին լուրերն ենք քննարկում։ Միասին ներվայնանում, միասին տխրում, իրար հույս տալիս։ Բոլորս տարբեր արևմտյան երկրներում ենք, անգամ տարբեր մայրցամաքներում։

Դուռ Պորտոյում. Երևանն է հիշեցնում
Դուռ Պորտոյում. ոնց որ հայկական լինի, բայց հայկական չէ

Թեև վերջին երկու տարիներին բոլոր հայերս կարծես նույն բանի միջով ենք անցնում, քան հարցեր, որոնք միավորում են հենց այս խմբին ու մեզ դարձնում հայերի ինչ-որ ենթատեսակ. Հայաստանում մեծացածներս, որ արտերկիր գնացել ենք չափահաս տարիքում ու որ ունենք մեր յուրօրինակ խնդիրներն ու տրավմաները, որոնք չես կարող այլ հայերի հետ քննարկել. ինչպես Հայաստանում մնացածների, էնպես էլ դասական սփյուռքի համար անհասկանալի է, թե ինչու ես Հայաստանից քո ոտքով գնացել։

Դրա համար մենք իրար լավ ենք հասկանում ու զրուցում քաղաքականությունից, գաղափարական բանավեճերի մեջ մտնում, երբեմն էլ անցնում մեր զգացողություններին. այն մեղքի զգացմանը, որ կա մեր մեջ ու որն ուժեղանում է Հայաստանից եկող ճնշումից, որ ինչ էլ անես, միևնույն է, հերիք չէ, միևնույն է, անհասկանալի է, թե ոնց ես «հայրենիքը հեռվից սիրում», որ հաճախ քեզ նվազեցնում, վերածում են փողի տոպրակի, ու կարծես այլ արժանիքներ, հմտություններ, գիտելիքներ չունես, որոնցով կարող ես օգուտ տալ։ Հարցականի տակ են դնում նաև որպես ՀՀ քաղաքացի ընտրելու իրավունքդ։ Հարցականի տակ են դնում սփյուռք լինելդ։ Քննարկում ենք ինչպես դիմադրել այս բոլորը ու շարունակել անել, ինչ ամեն մեկս անում է Հայաստանի ու Արցախի համար. քաղաքական, հասարակական, կրթական, տնտեսական, գաղափարական և այլ տարբեր ոլորտների գործողություններ։

Իսկ մեղքի զգացումը, միևնույն է, խեղդում է։ Քեզ մեղավոր ես զգում տարին մեկ-երկու անգամ վարսավիրանոց գնալու, հանգստանալու մեկնելու, ռեստորանում ընթրելու, կարդացածդ ամեն գրքի, դիտածդ ամեն ֆիլմի, գնածդ մի նոր շորի, անգամ խմածդ մի բաժակ սուրճի համար։ Ու չգիտես ինչ անես՝ մեղքդ մեղմելու համար։ Ավելի շա՞տ հանգանակություն անես։ Ավելի հաճա՞խ գնաս Հայաստան։ Ավելի քի՞չ քո անձնական հաճույքներին տրվես։ Ու միևնույն է, ինչ էլ անում ես, բավարար չէ, ինչ էլ անում ես, մեղքի զգացումը չի լքում։ Գուցե տեղափոխվե՞ս Հայաստան։ Գիտես, որ չես անելու։ Գիտես բոլոր պատճառները՝ ինչու չես անելու, ու էդ պատճառները հասկանում են միայն քեզ նման մյուս հայերը, որ իրենք էլ գիտեն՝ ինչու չեն անելու։

Հուսահատվում ես։ Քեզ ոչ լիարժեք զգում։ Հարցականի տակ դնում ինքնությունդ. դու լիարժեք հա՞յ ես։ Իսկ ո՞վ է լիարժեք հայը։ Գործերդ կիսատ են մնում։ Էներգիադ կորում է։ Ուր գնում ես, անպայման հայկական մի բան ես փնտրում։ Ամեն մի մեծ ու փոքր արարքիդ մեջ հայկական իմաստ ես փնտրում։ Ու օրերդ անցնում են առավոտից երեկո հայաստանյան լրատվամիջոցներ ու սոցիալական ցանցեր կարդալով։

Բայց էսօր պատահաբար հանդիպեցի Օդրի Լորդից մի մեջբերման. «Ինքդ քո մասին հոգ տանելն ինքդ քեզ երես տալ չէ, այլ ինքնապահպանում է, քաղաքական զենքի արտահայտում է»։ Չնայած «ինքնախնամքի» վերաբերյալ իմ բոլոր վերապահումներին, հատկապես դրա՝ միջին խավի սպիտակ կանանց արտոնյալ դիրքի արտահայտություն լինելը, սևամորթ Լորդի ձևակերպումը լրիվ ուրիշ կոնտեքստ է ստանում։ Սևամորթ Լորդը, ինչպես հայերս, ճնշված խմբի ներկայացուցիչ է, իսկ ճնշողի (մեր դեպքում՝ թուրքերի) օրակարգի մի մաս է մեզ հոգեբանորեն ջախջախելը։ Ուրեմն հոգեպես ամուր լինելը մեր քաղաքական զենքն է ու մեր քաղաքական կամքի արտահայտությունն է։ Մենք նաև հոգեպես ամուր ենք պետք Հայաստանին ու Արցախին, որ կարողանանք դիմակայել մեզ վրա կիրառվող հոգեբանական զենքը, այդ թվում՝ մեր հայրենակիցների կողմից, որ կարողանանք ամեն մեկս շարունակել այն տարբեր նախագծերը, որ անում ենք Հայաստանի ու Արցախի համար։ Շարունակել՝ դիմադրելով մեզ ուղղված ատելությունը, խտրականությունը, քննադատությունը, ծաղրը, հուսահատությունը։ Շարունակել անկախ ամեն ինչից։

Ու իրականում ոչինչ էնքան թերապևտիկ ազդեցություն չունի, ինչքան միմյանց հետ զրուցելը։ Զրույցները պետք է հաճախակի դարձնել, ավելի մեծ խմբերով, առայժմ մեծ մասամբ առցանց, հետո գուցե բոլորով մի տեղում հանդիպենք։ Օրինակ՝ նորից ազատագրված Շուշիում։

Մոդիանոն ու Պորտոն

Պորտոյի մի գրախանութում գրքերն եմ ուսումնասիրում։ Պորտուգալական գրականություն եմ փնտրում մի լեզվով, որ կարող եմ կարդալ։ Պորտոյի գրականություն եմ փնտրում։ Հետաքրքրող վերնագրերը հերթով վերցնում, թերթում, վերադարձնում եմ իր տեղը։ Հասնում եմ ֆրանսերեն գրականության բաժին։ Արդեն պորտուգալականի մասին մոռացել եմ։ Ծանոթ հեղինակների նոր գրքերն եմ վերցնում, թերթում, նորից տեղը դնում։ Պատրիկ Մոդիանոն նոր գիրք ունի. «Անտեսանելի թանաք»։ Բացում եմ գիրքը, կարդում առաջին նախադասությունը. «Այս կյանքում դատարկություններ կան, դատարկ էջեր, որ կարող ես գուշակել բացելով «գործը». երկնագույն կազմով մի պարզ թղթապանակ, որ տարիների ընթացքում խամրել է»։

Շարունակում եմ կարդալ։ Ինձ մոտենում է աշխատողը և անգլերեն հարցնում, թե արդյոք օգնության կարիք ունեմ։ Պատասխանում եմ, որ ոչ։ Երբ հասնում եմ գրքի երկրորդ էջին, որոշում եմ, որ սա է որ կա Պորտոյի գիրքը, գնում եմ գիրքը, դուրս գալիս գրախանութից։

Մոդիանոյի գրքերից շատերը Փարիզում են տեղի ունենում։ Փոփոխվող քաղաքի, անցյալի հուշերի ու հիշողության բացերի, անցած երիտասարդության, ինքնության փնտրտուքի մասին են։ Անցյալը կորցնում է իր մանրամասները, պատառիկներ են, ստվերներ, ուրվականներ, հաճախ ոչ ճշգրիտ, անվստահելի։

Ու հենց էդպիսի քաղաք է Պորտոն։ Անցնում ես լքված տների մոտով ու մտածում՝ ի՞նչ պատմություններ, ի՞նչ հիշողություններ ունեն այս տները։ Ինչ-որ ժամանակ էստեղ մարդիկ են ապրել, արարել, սիրել, իրենց գաղտնիքներ ունեցել։ Ու այս պատմությունները գուցե դեռ ապրում են ոմանց հիշողություններում։ Հենց Պորտոյում է տիրում Մոդիանոյի գրքերի տրամադրությունը։ Փարիզում դա չես զգում։

Իսկ «Անտեսանելի թանաքը» հերթական տիպիկ մոդիանոյական գործն է, որ Մոդիանոն գրել է 2014-ին Նոբելյան մրցանակ ստանալուց հետո։ Ժամ Այբենը հիշում է երեսուն տարի առաջվա մի չփակված գործ, որով որոնում էր Փարիզից անհետացած մի կնոջ՝ Նոել Լըֆեբվրին։ Այս փնտրտուքները նրան տանում են ֆրանս-շվեյցարական սահման, սեփական անցյալ, սեփական երիտասարդություն ու սեփական հիշողության բացեր։ Հիշատակվում են տարբեր անուններ ու հասցեներ։ Փնտրտուքները հասցնում են Հռոմ, որը չունի տարիք, փոփոխվող չէ, չունի անցյալ ու ապագա, ունի միայն ներկա։ Շատ բաներով «Մութ կրպակների փողոցն» է հիշեցնում, բայց չկա հետպատերազմյան համատեքստը։

Մոդիանոյի կերպարները, ընդհանուր առմամբ, կարծես ժամանակին փորձել են մոռանալ, իսկ հետո ջանք են գործադրել, որ հիշեն։ Հետպատերազմյան տրավմա՞ն է։ Հավանական կոլաբորացիոնիստ հա՞յրը։ Ամեն դեպքում, Մոդիանոն նորից ու նորից է վերադառնում այս թեմաներին, իսկ ես, որպես ընթերցող, նորից ու նորից եմ վերադառնում Մոդիանոյին. իմ առաջ ոչ թե մոռանալու, այլ հիշելու խնդիր է դրված, նախնիներիս, ծնողներիս ու իմ սերնդի հիշողությունները պինդ պահելու, որովհետև ամեն ինչ արվում է, որ մոռանանք։

Լիսաբոնում հայկական հետքերի փնտրտուքով

Լիսաբոնում հայկական հետքերի փնտրտուքով սկզբում հայկական ռեստորան գնացինք։ Հույս ունեի՝ տեղի հայերի փոքր ընտանեկան բիզնես էր լինելու։

Մտանք, ու ոչ մի բան հայկական չէր։ Այսինքն, փորձել էին Վերնիսաժից գնված զանազան զարդարանքներով ինչ-որ հայկական բան ստանալ, բայց կեղծ էր, արհեստական։ Պատին այբուբենն էր, բայց տեսքից էլ հասկանալի էր, որ նկարազարդողը հայերեն գրել-կարդալ չգիտի։

Հայերենի այբուբենը. հստակ է, որ նկարողը հայերեն գրել-կարդալ չգիտի

Աշխատողներից ոչ մեկը հայ չէր։ «Ժենգյալով հաց ու ջերմուկ» պատվերս մի կերպ հասկացան։ Ժենգյալով հացն էլ ահագին թանկ էր ու վատը (մեջը լիքը թարխուն ու ավելուկ էր լցրած): Ուղղակի ինչ-որ մեկի բիզնես պրոյեկտն էր, որ Գյուլբենկյանի թանգարանից դուրս եկող հայերին ծուղակը գցի։

Ժենգյալով հացը. Արցախի դրոշն իմ կողմից

Հետո Գյուլբենկյանի թանգարան մտանք։ Էստեղ էլ զանազան հունական ու հայկական նմուշներ էին ցուցադրված, բայց մեծ մասի տակ գրված էր «Թուրքիա»։ Օսմանյան կայսրություն էլ չէ, հենց Թուրքիա։ Ոչ մի բառ հայկականության մասին։ Ոչ մի պատմական ակնարկ։

Իսկ ամենաահավորը հայերեն Աստվածաշունչ տեսնելն էր, որ կասկած չի հարուցում՝ մերն է։ Կողքը գրված է «Ստամբուլ», ոչ մի բառ հայերենի, հայկականի մասին։

Հայերեն Աստվածաշունչ
Աստվածաշնչի կողքի գրությունը

Թանգարանի խանութում Գյուլբենկյանի կենսագրականը բացեցի։ Ցեղասպանության փոխարեն գրված էր «1915-ի փորձություններ»։

Ահա թե ինչպես է Թուրքիան պատմությունը խմբագրում։ Դրա համար նույնիսկ թուրքերի կարիք չկա։

Էմոցիոնալ կապի մասին

Անցյալ գիշեր Մորթենի հետ քայլում էինք Կոպենհագենի փողոցներով։ Քաղաքի փողոցների մի մասը փակ էին Տուր դը Ֆրանսի պատճառով։ Կոպենհագենի էն հազվագյուտ ամառային երեկոներից էր, երբ կարճաթև հագուստով չես մրսում։ Երկինքը մանուշակագույն էր։

— Ինչու՞ տարին տասներկու ամիս էսպես չէ,- ասում եմ Մորթենին։ — Որ գնահատենք,- պատասխանում է։ — Սիրում եմ Կոպենհագենը։

Հետո մտածում եմ՝ ի՞նչն եմ սիրում։ Զուտ քաղաքը, հիշողությունները, մարդիկ, որ էլ այստեղ չեն։

— Գիտե՞ս,- ասում եմ,- Կոպենհագենում մարդկանց հետ էմոցիոնալ կապ հաստատել չի լինում։ Երևի Ջենից ու հայերից բացի ոչ ոք չկա։ Ո՞նց ասեմ։ Ջենն ինձ սիրում է, ու ես զգում եմ, որ սիրում է։ Ես էլ իրեն եմ սիրում… Էրոտիկ բան չկա էստեղ։ Խորը, պլատոնական սիրո մասին եմ ասում։

Հասել էինք մեր տան մոտի խաչմերուկին։ Շաբաթներ առաջ հենց այդ խաչմերուկի մոտ էինք։ Ուշ գիշեր էր։ Ալանիս Մորիսեթի համերգից հետո էր։ Փորձում էինք Ջենին գտնել, որ համերգից հետո գարեջուր խմենք։ Հաջորդ օրն առավոտյան շուտ աշխատանքի էի։ Հենց այդ խաչմերուկում կանգ առա, Ջենի զանգին պատասխանեցի, հետ դարձանք դեպի քաղաք, չնայած շատ հոգնած էինք։

— Չեմ փոշմանում, որ հետ դարձանք,- ասացի։ Այդ գիշեր Ջենի հետ հասցրինք մի գավաթ գարեջուր խմել։ Առաջին անգամ էր, որ Թրոուզից դուրս հանդիպում էինք։

Մտովի անցնում եմ Կոպենհագենում ապրածս տարիների վրայով։ Ինչքա՜ն տարբեր մարդկանց եմ հանդիպել, որ այլևս չկան։

— Մեկ էլ Մառլենն էր էդպիսին,- ասում եմ,- իր հետ էլ խորը կապ ունեի։

— Մեր դժբախտությունն էլ հենց դա է,- ասաց,- որ բոլորը հերթով գնում են։ Մտերիմները վերջացան, արդեն երկրորդ մտերմության մարդիկ են գնում… Լուսիան հիմա պիտի մի արվարձանում առանձնատանն ապրելիս ու երեխա մեծացնելիս լիներ։ Բայց թողեց ամեն ինչ, գնաց Մադրիդ։

Վերջին մեկուկես շաբաթվա ընթացքում քանի՞ անգամ եմ մտածել ամեն ինչ թողնելու, Հայաստան վերադառնալու մասին։ Ինձ Մանուն ու Ռուբին են խելքի բերում, հիշեցնում, թե ինչքան վատ էի զգում Հայաստանում, թե ինչպես ամեն ինչ նույնիսկ ավելի վատ է։

— Գիտես,- ասում եմ,- էս վերջին անգամ, որ գնացի, մարդկանց հետ շատ խորը էմոցիոնալ կապ զգացի։ Ու հանկարծ հասկացա, որ ամեն ինչ ուրիշ կերպ կարա լինի։ Էնպես չի, որ Հայաստանում շատ ընկերներ ունեի։ Հա, լիքը մարդկանց էի ճանաչում, բայց մտերիմները, էդ որ ասում եմ՝ խորը էմոցիոնալ կապ էի զգում, շատ քիչ էին, շատերն էլ գնացել են Հայաստանից։ Իսկ էստեղ գրեթե չկան։ Չի ստացվում։

Ու կյանքում առաջին անգամ ինքս ինձ հարց տվեցի. մարդիկ իրար քի՞չ են սիրում Դանիայում։

Երեք օր Հայաստանում. մտավոր ճամփորդություն

Երբեք երեք օրով Հայաստան չէի եկել։ Անցյալ տարվա ընտրություններից հետո ինչ-որ բան կոտրվել, կարծես անվերադարջ կորել էր, ու Հայաստան գալու ցանկությունս՝ ի սպառ մարել։ Դրա համար երբ պետք է հորս հուղարկավորության համար Հայաստան գայի, ամեն ինչ արեցի, որ հնարավորինս կարճ լինի, հնարավորինս քիչ ջանք պահանջող, հնարավորինս չպարտադրող։ Դրա համար նաև Մորթենին թողեցի Կոպենհագենում, մենակ եկա։

Բայց չգիտեի, որ Մորթենն իմ պաշտապնիչ շերտն էր, այն վահանը, որն ինձ հեռու էր պահում Հայաստանի մեջ մխրճվելուց, հիշողություններից, վտանգավոր որոշումներ ընդունելու ցանկությունից։ Այս անգամ մենակ էի, մերկ ու խոցելի, ու երեք օրերը վերածվեցին մտավոր ճամփորդության դեպի անցյալը, իմ երիտասարդ տարիները, անճանաչելի դարձած Երևանը, մարդիկ, որ այլևս այնտեղ չեն, մարդիկ, որոնց այլևս տեսնել չեմ ուզում, մարդիկ, որոնց ճանաչել եմ Հայաստանից մեկնելուց հետո միայն։

Վերջին տարիներին Հայաստան ամեն այցելությանս ընթացքում ավելի ու ավելի օտարացած էի զգում։ Խումբ-խումբ հանդիպելը կամաց-կամաց փոխարինվել էր մի մեծ խմբով հանդիպելով, իսկ հետո արդեն առանձին-առանձին մեկ-երկու հոգով։ Համայնքները վերացել էին մի քիչ արտագաղթի, մի քիչ էլ քաղաքական պատճառներով։

Ավարտական երեկո (հունիս, 2009)

Իմ հին ընկերներից միայն Լիլիթին տեսա։ Ուրիշ մեկը կա՞ր որ։ Ի՜նչ երազանքներ ունեի 2013-ին, երբ վերադարձել էի Հայաստան, ու Լիլիթի հետ շրջում էինք Դիլիջանում՝ համոզված լինելով, որ շուտով ես էլ եմ էնտեղ տեղափոխվելու։ Ու ինչպե՜ս Դիլիջանն էլ, մնացած բոլոր երազանքներն էլ հերթով փուլ եկան, երբ պարզվեց, որ թափուր աշխատատեղը զբաղեցնելու համար պիտի կաշառք վճարեմ, որ գիտություն, թարմ գիտելիք ոչ մեկի պետք չէր, ու իմ աշխատանքային օրերն անցնելու էին Նուբարաշենի հոգեբուժարանում ձեռագիր հիվանդության պատմություն գրելով, իսկ երեկոները մտածելու էի՝ էս ի՞նչ եկավ գլխիս, ո՞նց պոկվեմ էս ամենից։

Հետո հիշում եմ Մանուին, թե ինչպես մի օր դասախոսությանս եկավ, ու մենք դուրս եկանք փողոց թափառելու, անհագ զրուցելով, թեև առաջին անգամ էինք հանդիպում։ Ի՜նչ ճանապարհ անցանք երկուսով Երևանից Յոենսու, Կոպենհագեն, Դրախտեն։ Ու կարոտեցի Մանուին, թեև ընդամենը երկու շաբաթ առաջ էինք հանդիպել Դրախտենում։

Մտովի հետ գնացի մինչև 2011-ը։ Միությունն եմ հիշում, աղջիկներով Կասկադում մեր ամառային երեկոները, մեր երկար զրույցներն ամեն ինչի մասին, Սերժ Թանկյանի համերգը (որովհետև էն ժամանակ դեռ լսում էինք նրան)։ Սոնային, որի հետ հիմա որևէ տեսակի կոնտակտ չունեմ, գիտեմ, որ Իսպանիայում է։ Թերեզին եմ հիշում. Լիլիթի հետ նրա միջոցով եմ ծանոթացել։ Թերեզն էլ հիմա ԱՄՆ-ում է, ու արդեն մոռացել եմ, թե վերջին անգամ երբ ենք մենք երեքով տեսազանգի էկրանից դուրս նույն տեղում միասին եղել, բայց մինչև հիմա անպայման միմյանց ծնունդներին նվերներ ենք ուղարկում։

Հետո նաև իմ ուսանողական կյանքն էր։ Երկար ժամեր գրադարաններում, գրքերի վրա քնել, քննություններին պատրաստվելիս Մարիայի հետ կոլայի շշեր դատարկել։ Իմ անմնացորդ նվիրված, ազնիվ ու բարի Մարիայի հետ, որ հետո ինձնից գաղտնի էր պահելու ամուսնանալն ու հղի լինելը, հետո գնալու էր Ռուսաստան, ու ես արդեն չեմ հիշում, թե քանի տարի չեմ տեսել նրան։

Մեր ավարտական երեկոն եմ հիշում. մի դահլիճ լիքը նորաթուխ բժիշկ բազմաթիվ հույսերով ու երազանքներով, որ ամիսներ անց բախվելու էին Հայաստանի առողջապահական համակարգի ու բժշկական հետբուհական կրթության իրական դեմքին, որ սկսելու էին կամաց-կամաց հեռանալու ճանապարհներ որոնել։ Իսկ ես առաջին գնացողներից էի լինելու։ Մեր կուրսից գրեթե ոչ ոք չի մնացել Հայաստանում։

Հետո սկսում եմ մտածել, վերջին ութ տարում առաջին անգամ, որ գուցե արժե Հայաստան վերադառնալ։ Ինչի՞ն վերադառնալ։ Ի՞նչ եմ թողել այնտեղ, որ չունեմ Դանիայում։ Այն մարդկանց ստվերների՞ն, որ այլևս այնտեղ չեն։ Իմ առաջին մասնագիտությա՞նը, որն ուզելով ու սիրելով ընտրել եմ ու դրանից հետո հազարումի մասնագիտություն փոխել, միայն թե Հայաստան չվերադառնամ։ Փողոցների՞ն, երթերի՞ն, Արցախի՞ն, դիմադրության շարժմա՞նը, քաղաքական քննարկումների՞ն, համախոհների՞ն։ Նոր շրջապա՞տ ստեղծեմ, նոր ընկերնե՞ր, հին ընտանի՞ք, ձախ շարժու՞մ, նոր կյա՞նք, վերադարձ հնի՞ն։

Հայաստանում երեք օրում մեկ նորից ես էի դառնում, մեկ օտարանում, դառնում իմ եվրոպական տարբերակը, մեկ զգում էի՝ սա է որ կա, սա է իմ տեղը (վերջին անգամ հեռանալուցս հետո առաջին անգամ), մեկ՝ միևնույն է, ես օտար եմ, եվրոպաբնակ, սփյուռքահայ, անծանոթ։ Ի վերջո, ինչու՞ գնացի։ Մասնագիտական հարցն առաջնային էր, չէ՞։ Գնացի, որ գիտությամբ զբաղվեմ։ Հիմա ի՞նչ եմ անում։ Չկա գիտություն, կա միայն իննից հինգը աշխատանք, կա ապահովություն, բայց հիվանդներն իմ կարիքն ունեն. Հայաստանում ինքնասպանությունների թիվն աճել է։

Իսկ Կոպենհագենին կարծես կողքից նայեմ։ Անծանոթ է դարձել, ու ոնց որ հյուր լինեմ։ Պաշտպանիչ շերտս չգիտի ինչպես ու ինչից ինձ պաշտպանի։ Առաջարկում է Թրոուզ գնալ, գրել։ Գնում եմ։ Հույս ունեի՝ Ջենը կլիներ այսօր, մի քիչ կկիսվեի դարդերիցս, բայց Ադամն է։ Թաքնվում եմ կոմպիս հետևում. էստեղ էլ օտար եմ։ Գլուխս թաքցնում եմ կոմպի հետևում, որ Ադամն արցունքներս չտեսնի։Կոպենհագենի ամենահարազատ վայրում օտար եմ զգում, ու էլ չգիտեմ ով եմ ես ու ինչ եմ ուզում։

Ամենալավ մարդիկ

Ամենալավ մարդկանց երբ հանդիպում ես, էդպես էլ չես կարողանում հետները շփվել։ Դու քաշվող ես, իրենք քաշվող են։ Հետները մի երկու բառ ես փոխանակում, ու խոսակցությունը փակվում է։ Բայց երկու կողմից ձգում եք իրար, մտքի մեջ երևակայում, թե ինչ մտերիմ կարող էիք լինել, ինչեր կարող էիք միասին անել, ինչերից կարող էիք խոսել։

Ամենալավ մարդիկ նման են իրար։ Միշտ իրենց մշտական աշխատանքի կողքից ուրիշ հետաքրքրություններ ունեն կամ «ուրիշ հետաքրքրություններն» են մշտական աշխատանք։ Դու կարող ես հետներն ամեն ինչից խոսել, խորանալ ինչքան ուզում ես, լսել նրանց անվերջ։ Բայց ամենադժվարն էդ պատնեշը կոտրելն է։

Ես գրեթե ամեն օր հանդիպում եմ ամենալավ մարդկանց ու հեռանում առանց շատ խոսելու, հեռանում՝ հուսալով, որ մյուս անգամ քաջությունս կհավաքեմ ու կփորձեմ կոտրել կախարդական պատնեշը, հասնել կարճ նախադասություններից ու անհարմար լռությունից մինչև անվերջ զրույցներ։ Ու ամեն անգամ թողնում եմ հաջորդ անգամվան։ Բայց նաև ուզում եմ կյանքս էնպես ապրել, որ չափսոսամ։ Ուզում եմ չափսոսալ, որ ամենալավ մարդկանց հետ ավելի մտերիմ չեմ եղել։

Հայրս էլ ամենալավ մարդկանցից էր։ Մեր անհարմար լռություններն ու կարճ նախադասությունները կոտրվեցին տեսազանգերով, ու մենք սկսեցինք անվերջ գրքերից, գրելուց, կինոներից ու քաղաքականությունից խոսել։ Նրան կարող էի ժամերով լսել, թեկուզ չհամաձայնել, հակադարձել, բայց լսում էի։ Իսկ վերջին օրերին արդեն միայն ես էի խոսում, ու ինքը լսում էր, գիտեմ, որ լսում էր։ Ու ափսոսալու բան չունեմ, որովհետև հորս հետ մտերիմ էի։

Նոր տեսակի սոցիալիզացիա

Չէ՜, համավարակը չէր պատճառը, որ Դանիայի իմ գրեթե բոլոր սոցիալական կապերն անհետացան։ Մի կողմից, մի քաղաքում ապրել, մյուսում աշխատելս էր, որ սոցիալիզացիայի շատ քիչ ժամանակ էր թողնում, եղած ժամանակն էլ երկու կես անում Օրհուսի ու Կոպենհագենի միջև։ Մյուս կողմից, ընկերներս էին, որ հերթով հեռացան Դանիայից։ Ու արդյունքում Կոպենհագենում միայն մի կայուն ընկերուհի ունեմ, որը ոչ մի տեղ չի գնալու ու որի հետ ընդամենը երկու-երեք տարի առաջ եմ ծանոթացել։

Իսկ երեք տարի առաջ այս հարցը բարձրացրի Շերոնի մոտ քոուչինգի ժամանակ։ Ասացի, որ երկու քաղաքում ապրելով իրականում ոչ մեկում էլ չեմ ապրում, որ մայրս Հայաստանում է, հայրս՝ Կանադայում, իսկ ես երրորդ մի երկրում, որ մտերիմ կապեր հաստատել, իսկ եղածները պահպանել չեմ կարողանում, ու չգիտեմ՝ ինչ անեմ։

Շերոնն ինձ տնային հանձնարարություն տվեց, բայց չեմ հիշում՝ կոնկրետ ինչ էր։ Միայն հիշում եմ, որ հաջորդ հանդիպումը խնդրել էի, որ օնլայն լինի, որովհետև Նորվեգիա էի գործուղվել (այո, ես օնլայն հանդիպումներ ունենում էի համավարակից դեռ շատ առաջ, ու դա ինձ համար բնավ նորություն չէր)։ Այդ հանդիպման ժամանակ պայծառացած ասացի, որ լուծումը գտել եմ։ Հարցին, թե որն է այն, պատասխանեցի. «Ավելի շատ ճամփորդելը»։

Բնականաբար, Շերոնը զարմացավ ու խնդրեց բացատրել. երկու շաբաթ առաջ բողոքում էի գնացքներում չափից դուրս շատ ժամանակ անցկացնելուց։Բացատրեցի, որ ավելի շատ ճամփորդելով ես կարողանում եմ տեսնել տարբեր ժամանակների ընկերների, որ Եվրոպայում ու գուցե նույնիսկ աշխարհում մեծ քաղաք չկա, որտեղ գոնե մի հոգու չիմանամ, որ ուր գնում եմ, անպայման էնպես եմ անում, որ հանդիպեմ ծանոթ մարդուն։ Կարծեմ Նորվեգիայից առաջ էլ Դուբլինում էի եղել ու Սեդային հանդիպել, իսկ ամիսներ անց Պրահա էի մեկնելու, որտեղ Ա.-ին կտեսնեի։ Դրանից ոգեշնչված էի այդ եզրակացության եկել։ Շերոնը շնորհավորեց, որ լուծում եմ գտել, ու այդքանով մեր հանդիպումներն ավարտվեցին։

Բայց այն ժամանակ դեռ չգիտեի, որ դա պարզապես իմ կյանքի նոր նորմալն է դառնալու, որ մարդկանց հետ մտերիմ հարաբերություններ հաստատելու ունակությունս լրիվ կորցնելու եմ, ու շփումները սահմանափակվելու են իմ կամ նրանց՝ միաժամանակ որևէ աշխարհագրական դիրքում գտնվելով։ Այդ հանդիպումներն անցնելու են ջերմ ու մտերմիկ, առանց որևէ լարվածության, առանց վեճերի ու անհամաձայնության, ավարտվելու են «մինչ հաջորդ հանդիպում» մաղթանքով՝ շատ լավ իմանալով, որ հաջորդ հանդիպումը ամիսներ կամ գուցե տարիներ անց է լինելու։ Չգիտեի, որ գրեթե բոլոր տեսակի տեսազանգերին ու չաթերին հրաժեշտ եմ տալու (Մայայի ու Ա.-ի հետ մեր խմբային չաթը միակն է, որ հաճախ է թարմացվում)։ Չգիտեի նաև, որ հատկապես Հայաստանում շփումներս են էդպիսին դառնալու (հատկապես պատերազմից հետո). գալու եմ Հայաստան, հանդիպեմ հատուկենտ մարդկանց, ոմանք՝ մտերիմներ, ոմանք՝ էնպիսիք, որոնց հետ շատ չեմ շփվել կամ նոր եմ ծանոթացել, հետո գնամ, հետները գրեթե չշփվեմ մինչև հաջորդ այցելությունս։

Էս ամենի մասին մտածեցի վերջերս, մտածեցի, երբ աուդիոգրքի ծրագիրս չէր աշխատում, ու Մոնրեալի փողոցներով թափառում էի առանց որևէ բանի վրա կենտրոնանալու։ Մտածեցի Նաստյային, Լիաննային ու Նազիկին հանդիպելուց հետո. նրանցից մեկին առաջին անգամ, երկուսին՝ մի քանի տարին մեկ տարբեր քաղաքներում։ Ու բոլոր երեքի հետ էլ անչափ հաճելի ժամանակ անցկացնելուց հետո։

Իմ կյանքը սա է. ընտանիքիցս դուրս ես չունեմ մտերիմ հարաբերություններ, բայց աշխարհով մեկ ցրված շատ են մարդիկ, որոնց ուզում եմ հանդիպել, զրուցել հետները, իմանալ՝ ինչպես են, ինչ են մտածում, ուր են հասել, իսկ հետո նորից հանդիպել ամիսներ կամ տարիներ անց, նույն քաղաքում կամ ուրիշ տեղ, նորից նույն հարցերը քննարկել։

Սալլի Ռունիի ֆենոմենը ու նրա երրորդ վեպը

Սալլի Ռունիի առաջին վեպը՝ «Զրույցներ ընկերների հետ», կարդացել եմ դեռ 2018-ի ամռանը, երբ «Նորմալ մարդիկ» լույս չէր տեսել, ու Ռունիի հաջողությունը դեռևս սահմանափակ էր, հայտնի միայն գրական նեղ շրջանակներում ու գրական փառատոնի այցելուներին։ Ու երբ կարդում էի այդ վեպը՝ Լուիզիանա գրական փառատոնին ընդառաջ, գիտեի նաև, որ շուտով երկրորդն է լույս տեսնելու՝ «Նորմալ մարդիկ»։

Sally Rooney: 'I don't respond to authority very well' | Sally Rooney | The  Guardian

Իսկ Ռունին աշխարհահռչակ դարձավ իր «Նորմալ մարդիկ» վեպով, որի էկրանավորումից հետո նրան սկսեցին կարդալ նույնիսկ նրանք, ովքեր երբեք գիրք չէին բացում։ Նրան հռչակեցին «մի ողջ սերնդի ձայն» և «Սնափչաթի սերնդի Սելինջեր»։ «Նորմալ մարդիկ» ներկայացվեց բուքերյան մրցանակին, թեև չստացավ այն։

Այն ժամանակ քսանյոթամյա իռլանդացի Սալլի Ռունին հետաքրքիր ֆենոմեն էր, որին դժվարանում էին դասակարգել. չիկլի՞տ է (կանանց համար նախատեսված թեթև, էժանագին գրականություն), թե՞ լուրջ գրական արժեք ունի։ Ռունիի գրքերի վաճառքն անցել է միլիոնը, բայց նաև գրականագետներն են դրական գնահատական տվել (Բուքերյան մրցանակի ներկայացվելը որպես օրինակ)։ Ո՞նց է դա հնարավոր։

Ինքս էլ մեծ հաճույքով եմ կարդացել Ռունիի երկու գրքերը, ու այնքան էր դուրս եկել, որ սկսել էի աջուձախ բոլորին նվիրել, հատկապես «Զրույցներ ընկերների հետը»։ Ռունիի ձեռագիրը շատ յուրահատուկ է, էնքան լավ է գրում, որ ուզում ես անընդհատ կարդալ առանց դադարի։ Բայց նաև, այո, մեր սերնդի ձայնն է։

Աշխարհի տարբեր հատվածների միլենիալների համար է, որ սիրային հարաբերություններն ուրիշ տեսք են ստացել. ազատության արդյունքում ընտրության հնարավորություն ենք ձեռք բերել, բայց այդ ընտրության հետ նաև սխալվելու վախ։ Իսկ ինտերնետը մեծացրել է տեսականին, փոխել հաղորդակցության ձևը, ինչի արդյունքում մենք խոսում ենք (ավելի ճիշտ, գրում) շատ, բայց ոչինչ չենք ասում։ Այս ամենի արդյունքում շատ պարզ ընկերություն անել-ամուսնանալ, դավաճանել-չդավաճանել բանաձևը, խուճուճ երանգներ է ստացել, ներմուծվել են նոր տերմիններ, ինչպիսիք են «էքսկլուզիվություն» կամ դրա բացակայություն, «բաց հարաբերություններ», գոսթինգ, «օգուտով ընկերներ», «մի գիշերվա սեր» և այլն։ Ամուսնությունը դարձել է ոչ թե հարաբերության սկիզբ, այլ հաջողության արձանագրում, իսկ դրան հասնելը՝ տարիներ տևող երկար ճանապարհ, որը տարբեր փուլեր է անցնում՝ առանց պարտավորության դեյթինգից մինչև պաշտոնական ընկեր-ընկերուհի, միասին ապրել, գուցե նաև երեխաներ ունենալ, կամ հետուառաջ է անում, վերևում նշված տերմիններից որևէ մեկով նկարագրվում ու ավարտվում։

Միլենիալների՝ միմյանց սիրելու այս խառը ճանապարհն է, որ Սալլի Ռունին բերել է գրականություն, ու դա արել է մեծ վարպետությամբ։ «Զրույցներ ընկերների հետի» Բոբբիի ու Ֆրանսիսի, «Նորմալ մարդկանց» Քոնելի ու Մարիաննայի մեջ բազմաթիվ միլենիալներ իրենք իրենց են տեսել, իրենց ընկերներին են տեսել, իրենց չստացված հարաբերություններն են տեսել։

Ու դրա համար է, որ Ռունիի երրորդ վեպին՝ «Գեղեցիկ աշխարհ, որտե՞ղ ես»-ին, ամբողջ աշխարհը, ես էլ հետը դեռևս 2018 թվից (այն ժամանակ դեռ չգրված ու անանուն), շունչներս պահած էինք սպասում։ Ու սեպտեմբերի 7-ի առավոտյան կյանքիս մեջ առաջին անգամ գրքի լույս տեսնելու օրը մտա գրախանութ, ձեռք բերեցի իմ օրինակը։

Beautiful World, Where Are You by Sally Rooney

Սալլի Ռունիի երրորդ վեպն առաջին երկուսից շատ չի տարբերվում. նորից լիքը չասված բաներ, թվային տեխնոլոգիա, սոցիալական ցանցեր, էլեկտրոնային նամակագրություն, ինտելեկտուալ մտքեր սոցիալիզմի մասին։ Վեպի գլխավոր հերոսուհիներից մեկը գրող Ալիսն է, որ մեծ հաջողության հասած երկու վեպերից հետո փորձում է հաշտվել իր հայտնիության հետ, տեղափոխվում Իռլանդիայի հեռավոր մի գյուղ, Թինդերով ծանոթանում է Ֆելիքսի հետ ու սկսում հետը հանդիպել։ Մյուս հերոսուհին Ալիսի մտերիմ ընկերուհի Այլինն է, որ գրական ամսագրում է աշխատում, ու իր մանկության ընկերոջ՝ Սայմոնի հետ «օգուտով ընկերներ» հարաբերություններ խաղում։

Գիրքը ոչ մի նոր բան չի ասում նախորդ երկուսի համեմատ։ Ալիսի ու Այլինի հարաբերությունները լրիվ նույնն են, ինչ Բոբբիինն ու Ֆրանսիսինը «Զրույցներ ընկերների հետ»-ում, իսկ Այլինն ու Սայմոնը ճիշտ «Նորմալ մարդկանց» Մարիաննան ու Քոնելն են։ Այս նոր գրքում Ռունին կատարելագործել է էլեկտրոնային հաղորդակցությունը։ Այն, ինչ էջեր շարունակվող ձանձրալի նամակներ էին «Զրույցներ ընկերների հետ»-ում, այստեղ լակոնիկ, կոնկրետ ու հետաքրքիր տեքստեր են։ Բայց երևի սա «Գեղեցիկ աշխարհ, որտե՞ղ ես»-ի միակ առավելությունն է։

Մնացած դեպքերում Ռունին կարծես որոշել է անել այն, ինչ իր մոտ լավ է ստացվում, ու անել դա ավելի շատ։ Սեքսի տեսարանները չափից դուրս շատ են. կարծես նախորդ գրքերից ստացած քննադատությունը, թե սեքսի տեսարանները շատ զուսպ է նկարագրում, հաշվի է առել, ու դրանք ավելի բաց դարձրել այս նոր վեպում։ Ընդհնարապես, գիրքը կարելի է ամփոփել հետևյալ նախադասությամբ. «էլեկտրոնային նամակներով ընդհատվող սեքսի տեսարաններ»։

«Գեղեցիկ աշխարհ, որտե՞ղ ես» վեպի լուրջ թերություններից մեկը նաև կերպարների արհեստականությունն է։ Չորսից ոչ մեկի գոյությանը չես հավատում, նրանց քայլերն անտրամաբանական են ու չհիմնավորված, չեն բխում իրենց բնավորությունից։

Գրքի բազմաթիվ գլուխներ խիստ վորքշոփային էին. կարծես կոնկրետ գրական առաջադրանք էր լուծում, ինչն իհարկե ինքն իրենով խնդիր չէ, բայց էսպիսի առաջադրանքների արդյունքում գրքի ոճը խիստ անհամասեռ էր, բովանդակությունը՝ տեղ-տեղ կրկնվող։

Թվում է՝ «Գեղեցիկ աշխարհ, որտե՞ղ ես» գրքի առաջին սևագրում վերջին երկու գլուխները պիտի չլինեին, որովհետև այն ավարտվում է խիստ ռունիական երկիմաստ, հուզական ձևով, իսկ հետո գալիս է ևս երկու գլուխ, որ այդ վերջին տեսարանի թողած ազդեցությունը լրիվ քանդում են։

Սալլի Ռունիի այս նոր գիրքը բազմաթիվ օրինակներով կվաճառվի, չեմ կասկածում։ Գուցե նաև էկրանավորվի էլ։ Բայց այ հաջորդ գիրքը չգիտեմ՝ կկարդա՞մ, թե՞ ոչ։ Երեք հատ նույն բանն ինձ համար հերիք է։ Կուզեի, որ հաջորդ գրքերում ոչ թե ռոմանտիկ հարաբերությունների դոզան մեծացներ, այլ դասակարգային անհավասարությունն ավելի խորը քններ, ավելի առաջին պլան մղեր. ի վերջո, Ռունին թե՜ իր գրքերում, թե՜ հարցազրույցներում միշտ խոսում է իր ձախ հայացքներից, ու լինելով «միլենիալների ձայնը»՝ գուցե նաև անդրադառնա ավելի խորը, գաղափարական հարցերի։