Կարուսել

Ոչ վե՛րջ կա, ոչ ըսկի՛զբ այս երգում

Հելլե Հելլեի «Ռոդբյու-Փութգարդեն» վիպակը

Image result for rødby puttgardenՄի անգամ գործիս տեղը նվնվում էի, թե լավ դանիական գրականություն չկա, որ կարդամ։ Որպես պատասխան գրասեղանիս հայտնվեց Ծննդյան տոների փաթեթավորմամբ մի նվեր։ Դանիացի գրող Հելլե Հելլեի «Ռոդբյու-Փութգարդեն» վիպակն էր, որն էդպես մի կողմ թողեցի մինչև էն օրը, երբ այլևս դանիերենի դասերի չէի գնում, ու լեզուն կենդանի պահելու համար որոշեցի կարդալ։

«Ռոդբյու-Փութգարդենը» Դանիան և Գերմանիան կապող լաստանավի երթուղի է։ Վիպակի հերոսների համար կենտրոնական դեր է կատարում այս երթուղին, որովհետև աշխատում են նավի օծանելիքի բաժնում ու բնակվում են Ռոդբյու բնակավայրում։

Վիպակի կենտրոնական դեմքը քսանամյա Ջեյնն է, որը բնակվում է իր քրոջ՝ Թինեի և քրոջ դստեր՝ Դիթեի հետ։ Ջեյնն ու Թինեն տարբեր հայրերից են։ Մեծացել են առանց հոր։ Նույն կերպ էլ պատահական սեռական կապից ծնված Դիթեն էլ է առանց հոր մեծանում։

Ջեյնը դեռ շատ ջահել է, չգիտի՝ կյանքից ինչ է ուզում։ Թինեն հույս ուներ, որ  Ջեյնը գոնե բարձրագույն կրթություն կստանա, բայց Ջեյնն ուսումը կիսատ է թողնում, վերադառնում Ռոդբյու՝ կառչելով մանկության հիշողություններից։

Վիպակի դեպքերի մեծ մասը տեղի են ունենում դանիական այդ աննշան քաղաքում իր աննշան հերոսներով։ Միայն մի դրվագ կա, որտեղ Ջեյնը սիրեկանի հետ մեկնում է Համբուրգ, բայց հետո մեծ հաճույքով վերադառնում է Ռոդբյու։ Մեծ հաճույքով, որովհետև ջահել Ջեյնը չգիտի տղամարդկանցից ինչ է ուզում, բայց հանկարծ Համբուրգում հայտնաբերում է, որ սիրեկանի՝ ամուսնացած լինելն իրեն անհանգստացնում է։

«Ռոդբյու-Փութգարդենի» ուժեղ կողմերից էր նաև Դիթեի կերպարը։ Մի քանի ամսական պստլիկ աղջիկն ի՞նչ կերպար պիտի ունենա որ։ Բայց հեղինակը հմտորեն մտցրել էր նրան պատմության մեջ՝ անձնավորելով ու դարձնելով վիպակի անբաժան մասը։ Դիթեն խաղում էր, Դիթեն լացում էր, Դիթեն ուշադիր նայում էր մարդկանց, Դիթեն որոշ բաներ սիրում էր, որոշ բաներ՝ չէ։

Հելլե Հելլեին անվանում են դանիական Հեմինգուեյ։ Հեղինակն ինքն էլ է խոստովանում, որ Հեմինգուեյից ահագին ազդված է։ Իսկ վիպակում տեսնում ես պարզ, կարճ նախադասություններ, կենդանի երկխոսություններ, որտեղ ամեն ինչ չէ, որ ասվում է։ Ու կերպարներին ճանաչում ես հենց իրենց ասածների ենթատեքստերից։ Ու հենց այդ պարզ, հասկանալի լեզուն անասելի սիրուն է թվում։ Այս գրեթե երեք տարիների ընթացքում դանիերենի սիրունությունն առաջին անգամ հենց այս գիրքը կարդալիս զգացի։

Հեղինակն աննշան քաղաքում ապրող աննշան մարդկանց պատմությունը նշանավոր ու հետաքրքիր է դարձրել՝ այդպիսով ցույց տալով, որ նրանք էլ ունեն հետաքրքրություններ, անհանգստություններ ու երազանքներ, կարևորելով այն կյանքերը, որոնց մեծ քաղաքների սնոբերը անվանում են հիմարներ ու կյանքից բան չհասկացողներ։

Իսկ այս ընթացքում Դանիայում լաստանավերի երթուղիները մեկը մյուսի հետևից փակվում են՝ փոխարինվելով կամուրջներով։ Մեկը մյուսի հետևից այդ աննշան բնակավայրերի բնակիչները զրկվում են աշխատանքից։ Ռոդբյու-Փութգարդեն երթուղին դեռ կա. Գերմանիան ու Դանիան կապող կամուրջ դեռ չի կառուցվել։ Հուսամ՝ չի էլ կառուցվի, որ Ջեյնն ու Թինեն չկորցնեն իրենց աշխատանքը։

Leave a comment »

Ի՞նչ խնդիր է լուծում թարգմանիչը

Գիտաբժշկական ոլորտում հետազոտական նյութերի կամ հարցաթերթիկների թարգմանությունները մի քանի փուլ են անցնում։ Սկզբում բնագրից (ասենք, արաբերենից) թարգմանվում է, ասենք, ճապոներեն։ Հետո մի երկրորդ թարգմանիչ, որը բնագրին ծանոթ չէ, բայց արաբերենի լեզվակիր է, թարգմանում է հետ դեպի բնագրի լեզուն (արաբերեն)։ Երրորդ փուլում բնագիրը և թարգմանված լեզվից (ճապոներենից) դեպի բնագիր թարգմանությունը դնում են կողք կողքի, համեմատում, տարբերությունները գտնում ու քննարկում։ Անհրաժեշտության դեպքում թարգմանության մեջ (ճապոներեն տարբերակում) փոփոխություններ են կատարում, որ համապատասխանի բնագրին, կամ հիմնավորում են, թե ինչու էդ փոփոխությունները չպետք է կատարվեն (մշակութային, քաղաքական, լեզվաբանական և այլ պատճառներ):

Նույնը գեղարվեստական գրականությունից սպասելը բնականաբար ծիծաղելի է։ Նախ, գեղարվեստական գրականությունն ավելի մեծ ծավալ ունի, հետևաբար դեպի բնագիր հետադարձ թարգմանությունն ուղղակի անտեղի ժամանակատար ու ծախսատար գործ է։ Երկրորդ, ինչպես գեղարվեստական գրականությունը, էնպես էլ դրա թարգմանությունը ստեղծագործականություն են պահանջում, հետևաբար չոր թարգմանությամբ հարցը չի լուծվում։

Բայց գեղարվեստական տեքստի թարգմանությունը նաև իր ստեղծագործական սահմաններն ունի, իսկ այդ սահմանները դնում է բնագիրը։ Ինչի՞ համար են գեղարվեստական տեքստերը թարգմանվում ընդհանրապես։

Ինձ համար՝ որպես ընթերցող, թարգմանությունը միջոց է կարդալու ու ընկալելու որևէ գեղարվեստական գործ, որը բնագրով չէի կարող կարդալ։ Ուրեմն թարգմանությունը հաջողված է միայն այն դեպքում, երբ փոխանցում է այն ինֆորմացիան ու զգացողությունները, ինչ կստանայի, եթե բնագիրը կարդայի։ Բայց չկա որևէ թարգմանություն, որ չանցնի թարգմանչի ձեռագրով, որ թարգմանված լեզվով չդառնա թարգմանչի ձեռագիրը։ Որոշ թարգմանիչների դեպքում ավելի շատ, մյուսների դեպքում՝ ավելի քիչ, բայց թարգմանչի կնիքը միշտ մնում է (օրինակ, Հեմինգուեյի ճապոներեն թարգմանությունները Մուրակամին լրիվ Մուրակամի է դարձրել)։ Այստեղ ես՝ որպես ընթերցող, տուժում եմ, որովհետև բնագիրը դառնում է անհասանելի։ Բայց պարզվում է՝ թարգմանիչ կա, ստեղծագործական խնդիր է լուծում, ու նրա համար կարևոր չէ բնագրի հասանելիությունը, այլ կարևոր է «ստեղծագործական խնդրի լուծումը», ամբողջ լեզվի գործածումը։ Ու սա չէի իմանա, եթե ֆեյսբուքի մի ստատուսի տակ հսկայական քննարկում չծավալվեր։

Մայրս (Ռուզաննա Խաչատրյանը) վերջերս մի էսպիսի ստատուս էր գրել. «Հայերեն թարգմանված հերթական գիրքը պարզապես չեմ կարողանում կարդալ. միայն մի քանի մեջբերում անեմ, հասկացողներն ինձ շատ լավ կհասկանան. «…Զայրույթս արդարացի չէր կարող սեպվել, այդ պատճառով ինձ հիմար զգացի», «…Համբույրը զետեղելուց առաջ ասված բժշկի բառերն էին», «Նրա կենտրոնացած լինելու դյուրությունը, խնայողական շարժումները վրաս կայծերի և սարսուռի հերթագայություն էին շարում»… Սրանք մեկ գրքի թարգմանական բազում «գոհարներից» ընդամենը մի քանիսն էին»։ Տակը բազմաթիվ մեկնաբանություններ էին՝ թարգմանությունը որակելով որպես «գուգըլ թրանսլեյթ», «ոչ հայերեն», «անգրագետ» և այլն։ Ով հայերենի հետ կապված ինչ դարդ ուներ, արտահայտեց այդ ստատուսի տակ։ Ու երևի կշարունակվեր էսպես, եթե թարգմանչի անունը հայտնի չդառնար (Աննա Դավթյան, թարգմանված գործը՝ Ալիս Մունրոյի «Ամուդսեն» պատմվածքը), ինքը չգար, չասեր, որ թարգմանությունը չենք հասկանում, որովհետև իր տեսությունը չենք կարդացել։

Մաքրամոլությունը լեզվի զարգացման ամենամեծ թշնամին է։ Բայց երբ թարգմանիչը մաքրամոլ չէ, դեռ չի նշանակում, որ հրաշալի թարգմանություն է արել, իսկ «հայերեն չէ» չի նշանակում միայն, որ հանձնարարողականների սիրելի ոսկեղենիկ հայերենը չէ։ Բայց կարող նշանակել, օրինակ անգլերենից բառացի թարգմանություն է՝ ընդհանրապես հաշվի չառնելով հայերենի կառուցվածքը ու ստանալով նախադասություններ, որոնք խճճված են ու դժվարըմբռնելի։

Խոսվեց նաև, որ արդար չէ առանց թարգմանչի անունը նշելու քննարկում անել։ Մի կողմից, համաձայն եմ, որովհետև կարևոր է, որ յուրաքանչյուր հետաքրքրվող կարողանա ճարել ամբողջական գործն ու կարդալ։ Բայց մյուս կողմից, հենց այդ անանունությունն էր, որ թույլ տվեց, որ քննարկումն այսքան ծավալվի։ Եթե հենց սկզբից թարգմանչի անունը ստատուսում նշված լիներ, դժվար՝ էդքան մարդ ռիսկ աներ, արտահայտվեր։

Պարզելու համար, թե այդ ինչ ստեղծագործական խնդիր է թարգմանիչը լուծում, որ հայերեն ստացվում է անհասկանալի բառակույտ, գտա «Ամուդսենի» բնագիրը, կարդացի այն ամբողջությամբ։ Պարզվեց՝ «սեպվել» թարգմանվել է անգլերեն “turned out” արտահայտությունը. սովորական, տարածված, ծեծված արտահայտություն, որը հայերենում դարձել է արևմտահայերենից բերված, «համարվել» իմաստով ինձ անծանոթ գործածությամբ «սեպվել» բառը։ Ախր ինչու՞, երբ Մունրոյի լեզուն պարզ է, հասկանալի, առանց հազվադեպ հանդիպող բառերի։ Ի՞նչ է անում «սեպվել» բառն այստեղ, բացի տպավորություն ստեղծելուց, որ հեղինակը բարդ ու խուճուճ բառ է գործածել։

«Սեպվել» բառի գործածությունն արդարացնող Վիոլետն ասում է, որ ամբողջ լեզուն, այդ թվում՝ արևմտահայերենն է գործածվում, որ թարգմանիչը ստեղծագործական խնդիր է լուծում, որ այսպիսի թարգմանություններով է լեզուն զարգանում: Այս տեսակետի հետ համաձայն չեմ, որովհետև էսպիսի բառեր ներմուծելով՝ թարգմանիչն ընթերցողին հեռացնում է բնագրից։ Լեզուն կարելի է զարգացնել, կարելի է «սեպվել» բառն օգտագործել «համարվել» իմաստով, բայց ինչու՞ չանել սեփական ստեղծագործություններում կամ երբ բնագրում հեղինակը գործածել է ոչ թե ծեծված, տարածված “turned out” արտահայտությունը, այլ կորած-մոլորած ինչ-որ հոմանիշ։ Ի դեպ, դեռ կարող եմ այնքան հեռու գնալ ու ասել, որ այս կոնտեքստում “turned out” նշանակում է ոչ թե «համարվել», այլ «պարզվել»։

«Խնայողական շարժումները» “economical movements”-ի թարգմանությունն էր, ու երբ մի քանի հոգով առաջարկում էինք, որ «զուսպ» ու «ժլատ» տարբերակներն ավելի ճիշտ են, նորից նույն հիմնավորումն առաջ քաշվեց, ինչ «սեպվել» բառի դեպքում։ Բայց հենց էստեղի “economical” բառի համար պիտի թարգմանիչը ստեղծագործեր, որովհետև բառարանը “economical” բառի համար միայն երկու տարբերակ է տալիս՝ «տնտեսական» և «խնայողական»։ Հեշտ է դրանցից մեկն ընտրել ու դնել տեքստի մեջ։ Ավելի դժվար է մտածելը, թե ինչ խելքին մոտ ու նույնքան հաճախ հանդիպող հայերեն համարժեք կա։

Ինչ վերաբերում է «զետեղված համբույրին», հեղինակն օգտագործել է “administered” բառը, որը տվյալ կոնտեքստում գործածվում է դեղ դուրս գրելու, նշանակելու իմաստով։ Հետաքրքիր է, որ մեկնաբանողներից մեկն առաջարկել էր «դրոշմել» բառը, իսկ թարգմանիչն ընդվզել էր, բայց նույն թարգմանության մեջ մեկ այլ տեղում նույն կերպարի «տեղադրած» (“placed”) համբույրի համար հենց «դրոշմել» բայն էր գործածվել։

Հետո նաև անցա ամբողջ թարգմանությունը կարդալուն։ Աշխատում էի էսպիսի մեթոդով. կարդում էի հայերեն տարբերակը, հենց որևէ նախադասություն չէի հասկանում, բացում էի բնագիրը ու փորձում հասկանալ, թե ինչն է էդպես թարգմանվել։ Մի քանի անգամ էնպես ստացվեց, որ համապատասխան նախադասությունը չկար բնագրում, բայց էստեղ չեմ ուզում թարգմանչին վերագրել նոր նախադասություններ ավելացնելը, քանի որ հնարավոր է՝ պատմվածքի գրքային տարբերակը որոշակի փոփոխություններով է տպագրվել։

Ընդհանուր տպավորությունս՝ երկխոսություններն ուղղակի հրաշալի էին թարգմանված։ Էստեղ հանգիստ կարելի է ասել, որ Աննա Դավթյանն իսկապես գործածում է հայերենի բոլոր հնարավորությունները՝ Ամուդսենի բարբառային անգլերենը փոխարինելով հայերեն համապատասխան բարբառային խոսակցության։ Տեղ-տեղ անգամ բառախաղերն էին շատ հաջող։ Օրինակ, երբ գլխավոր հերոսուհին ներկայանում է. «- Օրիորդ Հայդ», ստանում է էսպիսի պատասխան. «- Դե-դե, հայդե»։

Մնացած տեղերում շատ էին անհարթությունները։ Որպես օրինակ կարող եմ նշել “bushes” բառի «մացառներ» թարգմանությունը։ Էլի կարելի է պնդել, որ թարգմանիչը ողջ լեզվի հետ է աշխատում։ Բայց «մացառներ» բառն իմ ամբողջ կյանքի ընթացքում հանդիպել եմ միայն Սովետի ժամանակ հայերեն թարգմանված գրականության մեջ։ Ուրիշ տեղ չեմ հիշում՝ տեսած լինեմ, մինչդեռ Մունրոն գործածել է ոչ թե “shrubs”, այլ երեք անգամ ավելի հաճախ հանդիպող “bushes”-ը։ Ուրեմն ինչու՞ չընտրել հայերեն «թփեր» տարբերակը։ Խոսում ենք ամբողջ լեզուն գործածելուց։ Մի՞թե ամբողջ լեզուն գործածել նշանակում է բոլոր հաճախ հանդիպող, ծեծված բառերից հրաժարվել ու ընտրել ավելի քիչ գործածվող համարժեքներ։ Չէ՞ որ ծեծված բառերը նույնքան են լեզվի մաս կազմում, որքան մոռացվածները, հատկապես երբ բնագրում էլ հազվադեպ հանդիպող բառ չի կիրառվել։

Հետո գալիս են արտահայտություններ, ինչպիսիք են «այդ հաշվով սխալվում էի հայտնապես», «առօրյա կարգավորումների համար անվարան էր ծառայում», «որոնց ընտանի եմ դարձել արդեն» և այլն։ Էդպես էլ չհասկացա՝ «հայտնապես» ինչ է նշանակում, որովհետև անգլերեն տեքստում ոչ մի տեղ չգտա։ Պարզեցի, որ «ընտանին» մեկ այլ ծեծված անգլերեն բառ է (“familiar”, նշանակում է «ծանոթ»): Ու էլի չհասկացա, թե ինչ ստեղծագործական ընտրություն էր այստեղ։

Արդյոք այս թարգմանությունն առաջացնու՞մ էր բնագրի զգացողությունները։ Ոչ։ Ի՞նչ ստեղծագործական խնդիր էր լուծում թարգմանիչը, այդպես էլ չհասկացա։ Կհասկանայի, եթե Մունրոն գործածեր ինչ-որ յուրօրինակ անգլերեն, իսկ թարգմանիչը նույնությամբ դրա հայերեն համարժեքը ստանար (դա արել է միայն երկխոսություններում): Բայց ստանալ անգլերեն կառուցվածքով հայերեն նախադասություննե՞ր, հեշտ թարգմանելի բառերը փոխարինել հազվագյուտ հանդիպող արտահայտություններո՞վ։ Ինչու՞։ Կհասկանամ երևի, եթե կարդամ թարգմանության տեսություն։ Բայց ես հասարակ ընթերցող եմ և ուզում եմ թարգմանված գրականություն կարդալ բնագրին հասանելի լինելու համար։

Ոչինչ, շուտով գուգլ թրանսլեյթը բոլոր հարցերը կլուծի ընթերցողի համար, իսկ գրական էլիտայի համար նախատեսված թարգմանությունները կտպագրվեն հատուկ նշումով, որ հանկարծ մեկը չսխալվի, գիրքը բացի առանց թարգմանության տեսություն կարդալու։

2 Comments »

Մի քիչ 2016-ից ու դեպի 2017

2016թ. որո՞նք էին իմ ամենասիրած պահերը
– 
Նոր տարվա գիշերը Երևանում։ Երևի կյանքիս ամենալավ Նոր տարին էր
– Վերադարձս Կոպենհագեն ու Մորթենի՝ ինձ դիմավորելն օդանավակայանում
– Խրոնինգենում փետրվարյան երեկոն հին ընկերների հետ
– Զատիկի ընթրիքը, երբ ավանդական հայկական ձուկ սարքեցինք, որը երկու համար չափից դուրս շատ էր
– Հռոմի ճամփորդությունը սկզբից մինչև վերջ
– Սիլվիայի հետ սուրճը Պալուդանում
– Օրհուսում Մորթենի հետ անցկացրած ուղիղ մեկ օրը, էնտեղի սուշին, կանալի բադիկներն ու ծովը
– Դամիեն Ռայսի համերգը
– Հայաստան կատարած ճամփորդությունը, հատկապես գիշերը Կալյումեում ընկերներիս ու Մորթենի հետ, մեկ էլ Մանուի ու Ռուֆի հետ մեր գարեջրախմությունը
– Հետվիրահատական մի շաբաթը, որը թեև էդ պահին անտանելի էր, բայց հետ նայելով ուղղակիի հրաշք մի բան էր, որն է՛լ ավելի մոտեցրեց ինձ ու Մորթենին
– Հայդելբերգում թափառելս
– Մի շաբաթ տանը մնալն ու ստեղծագործական աշխատանքով զբաղվելը
– Մայայի հետ վերջին հանդիպումը
– Պատի Սմիթի համերգը
– Հելսինկիում Մորթենի հետ թափառելն ու պուլլա կրծելը
– Համբուրգի ճամփորդությունն ու Զեմֆիրայի համերգը
– 30-ամյակիս իսկական օրը, երբ առավոտյան Մորթենը բլինչիկ էր սարքել ինձ համար
– 30-ամյակիս փարթին։ Գժանոց բան էր
– Էն նոյեմբերյան երեկոն, երբ ես ու Մորթենը քենսըլեցինք կինո գնալը, փոխարենը գնացինք սուշի ուտելու
– Լիզա Հանիգանի համերգն ու դրանից հետո նրա հետ զրույցը
– Garbage-ի համերգը
– Մորթենի ծննդյան օրն ու իռլանդական երաժշտության տակ տժժալը
– Ծննդյան տոների երեկոն, երբ միայն երկուսով էինք
– Փարիզում չորս օր թափառելը
2016թ. սիրածս գրքերը

– Պատի Սմիթ – “M Train”
– Ջենիֆեր Իգան – “A Visit from the Good Squad”
Դե մեկ էլ Լորի Մուրի պատմվածքները, որոնք փոքր-փոքր դոզաներով եմ կարդում

2016թ. սիրածս ֆիլմերը
Լոբստեր

2016թ. սիրածս հոդվածները
Վահան Իշխանյանի «Ռուսաֆոբիայի վտանգները» հոդվածաշարը

2016թ. սիրածս համերգները
Էնքան լավ ա, որ էնքան շատ համերգների եմ էղել, որ ընտրություն անելու ճոխությունն ունեմ։ Դամիեն Ռայս, Պատի Սմիթ, Լիզա Հանիգան, Զեմֆիրա, Garbage

2016թ. սիրածս երգերը/կատարողները
– Lisa Hannigan – At Swim ալբոմը
– Regina Spektor
– Julia Stone-ն իր երկու ալբոմներով
– Gregory Alan Isakov

2016թ. սիրածս հեռուստահաղորդումները
Չկա

Ինչո՞վ եմ ամենաշատը հպարտացել 2016թ.
Ուզածիս հասնելու համար կռիվներով

Ինչի՞ համար եմ ինձ ներում
Որ ուզածիս հասնելու կռիվներն ավելի շուտ չէի սկսել

Ո՞րն է 2015 և 2016թթ. դեկտեմբերների ամենամեծ տարբերությունը
Հիմա ընկերոջս հետ եմ ապրում Կոպենհագենի մեջ, անցյալ տարի աշխարհի ծերին էի ապրում։

Բավականաչափ զվարճացե՞լ եմ
Չափից շատ

Արդյոք բավականաչափ հաճա՞խ եմ ասել «այո»
Երբեմն երևի չափից դուրս շատ

Արդյոք բավականաչափ հաճա՞խ եմ ասել «ոչ»
Ցավոք, պահանջվածից քիչ

2017-ի մասին.
Ի՞նչն է ինձ ամենից շատ ոգևորում
PhD-ս վերջապես ավարտելու հեռանկարը

Ի՞նչ նոր բաներ եմ փորձելու, որ մինչ այդ չեմ արել
Հըմ, սա թող գաղտնիք մնա

Ի՞նչ նոր բաներ կուզենայի անել ու ավարտել, որ 2016-ի դեկտեմբերին ուրախությամբ արձանագրեմ դրա մասին
– Դիսերտացիաս պաշտպանել
– Կայուն աշխատանք ունենալ

Ի՞նչն է ինձ վախեցնում, և ես գիտեմ, որ պետք է անեմ
Դիսերտացիաս ժամանակին վերջացնելը։ Փաստացիորեն պիտի հաջորդ չորս ամիսներին դիսերտացիայիցս բացի ուրիշ ոչնչով չզբաղվեմ։

Նոր ընկերնե՞ր, մտերիմնե՞ր, միջավայրե՞ր
Դժվար։ Մաքսիմում նոր աշխատատեղ, որին պետք ա հարմարվել։ Կոշմար։

Ինչ-որ բան, որ չէի ուզենա այլևս անել
Ֆեյսբուք մտնել։ Բայց ուզում եմ ոչ թե դա ռադիկալ մեթոդներով անել, այլ ուղղակի շատ ավելի քիչ մտնել։ Չգիտեմ՝ ոնց ա հնարավոր դա անել։

2012-ը մենակության տարի էր, 2013-ը՝ մարդկանց, 2014-ը՝ էմոցիաների, 2015-ը՝ սիրո, 2016-ը՝ վստահության։

Leave a comment »

2016-ի ամփոփում

Սկսեմ մի քիչ մզմզալ 2016-ից։ Երևի էնքան մանրամասն գրել չստացվի, ինչպես նախորդ տարիներին, որովհետև էս անգամ տարվա վերջին շաբաթն անցնող տարվա մասին մտածելու փոխարեն Փարիզում զվռնում էի ընկերոջս հետ, իսկ տարվա առաջին շաբաթն անցնելու է աշխատանքի մեջ թաղված։ Բայց ինչ հասցնեմ, կգրեմ։

1. Ի՞նչ ես արել 2016-ին, որ նախկինում չես արել:
Նորվեգերեն գիրք եմ կարդացել։ Մեկ էլ վիրահատվել եմ։

2. Նոր տարվա որոշումներիդ հավատարի՞մ ես մնացել և արդյոք ավելի շատ որոշումներ կկայացնես հաջորդ տարի:

Ուզում եմ առողջությունովս զբաղվել ու վստահ լինել, որ մարմինս պատրաստ է երեխա ունենալուն:

Զբաղվել եմ առողջությունովս։ Կարայի ավելի լավ զբաղվեի, բայց դժգոհ չեմ։

Ուզում եմ նաև 2016-ին դանիերեն 3 քննությունը հանձնել:

Հանձնել եմ։

Իսկ մասնագիտական ոլորտում ուզում եմ առնվազն երեք հոդված ամսագրի ուղարկած լինել:

Մենակ մեկն ա առայժմ, երկրորդն ու երրորդը կիսատ գրված են։ Բայց պիտի որ տարվա առաջին ամիսներին զբաղվեմ դրանցով։

Ուզում եմ սովորել շատ աշխատել և աշխատանքը կարևորել:

Ոնց որ ստացվել ա։ Թեև ոչ էնքան, ինչքան հույս ունեի։ Համենայնդեպս, մենակ վերջին մեկ-երկու ամսում էի աշխատում էնպես, ինչպես կուզեի, բայց ամեն դեպքում առաջընթացն արձանագրում եմ։

3. Քո մտերիմներից մեկը երեխա ունեցե՞լ է:

Հա 🙂 Հորաքրոջս աղջիկը։ Ու ահավոր ուրախացել եմ։

4. Քո մտերիմներից որևէ մեկը մահացե՞լ է:
Փառք Աստծո, չէ:

5. Ո՞ր երկրներն ես այցելել:
Հայաստան, Նիդեռլանդներ, Իտալիա, Գերմանիա (երկու անգամ), Ավստրիա, Ֆինլանդիա, Ֆրանսիա, դե Դանիայում էլ ապրում եմ, առաջին անգամ Օրհուս քաղաք եմ գնացել

6. Ի՞նչ կուզենայիր ունենալ 2016-ին, որ պակասում էր 2015-ին:
Կայունություն։ Չորս ամսից պայմանագիրս վերջանում ա, ու ես գաղափար չունեմ՝ ինչ ա լինելու դրանից հետո։ Կուզենայի կայուն աշխատանք ունենալ։

7. 2016-ի ի՞նչ ամսաթիվ միշտ կմնա քո հիշողության մեջ և ինչու՞:
Հուլիսի 11։ Էդ օրը վիրահատվեցի։

8. Ո՞րն էր քո ամենամեծ ձեռքբերումը 2016-ին:
Մորթենի հետ հարաբերության ամրապնդումն ու ի վերջո միասին ապրելը։ Ոնց որ թե առայժմ լավ ա ստացվում։

9. Ո՞րն էր քո ամենամեծ անհաջողությունը:
Էնքան չաշխատելը, ինչքան ուզում էի։

10. Ի՞նչ հիվանդություն ես ունեցել:
Նույնը՝ լեղաքարային։ Բայց էլ չունեմ, ու դա էնքան լավ ա։

11. Ո՞րն էր քո գնած ամենալավ բանը:
Ձմեռային վերարկուս

12. Ու՞մ վարքը կուզեիր գովել:
Մորթենի։ Ուղղակի հրաշք ա ինքը։

13. Ու՞մ վարքը քեզ դեպրեսեց:
Ղեկավարիս։ Բայց արդեն սովորել եմ։

14. Ի՞նչ ես արել փողերիդ մեծ մասը:
Համերգների ու ուտելիքի վրա եմ ծախսել։

15. Ի՞նչն ամենաշատը քեզ ոգևորեց:
Երբ էքսպերիմենտս վերջապես սկսեց աշխատել։

16. Ո՞ր երգը քեզ միշտ 2016-ը կհիշեցնի:
Lisa Hannigan – “We the Drowned”

17. Անցյալ տարվա այս ժամանակի համեմատ դու ավելի.

i. երջանի՞կ ես, թե՞ տխուր – երջանիկ
ii.չա՞ղ, թե՞ նիհար – նիհար
iii. հարու՞ստ, թե՞ աղքատ – հարուստ

18. Ի՞նչ կուզեիր ավելի շատ անել:
Աշխատել։ Բայց արդեն ոչ թե կուզեի, այլ ստիպված եմ, թե չէ վերջս լավ չի լինի։

19. Ի՞նչ կուզեիր ավելի քիչ անել:
Հիվանդանոցից տուն քշելիս ալարել ու ճամփի կեսից գնացք նստել։

20. Ինչպե՞ս ես անցկացնելու տոները:
Քրիսմըսի արձակուրդը Մորթենի հետ Փարիզում անցկացրի։ Իսկ Նոր տարին մեր ընկերներից մեկի՝ Ապրիլի տանն ենք դիմավորելու։ Առաջին անգամ դանիական Նոր տարի եմ տեսնելու։

22. Սիրահարվե՞լ ես 2016-ին:
Հա։ Մորթենին։ Նորից։ Անընդհատ։

23. Քանի՞ մի գիշերվա սեր ես ունեցել:
Ոչ մի, հասկանալի պատճառներով։

24. Ո՞րն էր քո սիրելի հեռուստահաղորդումը:
Չեմ նայում ոչ մի բան:

25. Ատու՞մ ես որևէ մեկի, որին չէիր ատում անցյալ տարի այս ժամանակ:
Չէ, ես մարդկանց չեմ ատում:

26. Ո՞րն էր քո կարդացած ամենալավ գիրքը:
Ջենիֆեր Իգանի “A Visit from the Goon Squad”-ը

27. Ո՞րն էր քո ամենամեծ երաժշտական հայտնագործությունը:
Էս անգամ ոնց որ տենց հայտնագործություններ չկային։ Բայց Լիզա Հանիգանի նոր ալբոմը շատ լավն էր։

28. Ի՞նչ էիր ուզում և ստացար:
Կայուն բնակավայր։ Առաջիկայում եթե էլի հասցե փոխեմ, ապա դա կլինի մենակ էն դեպքում, երբ ավելի լավ տարբերակի հանդիպեմ։

29. Ի՞նչ էիր ուզում և չստացար:
Մի քիչ կայունության հեռանկար

30. Ո՞րն էր քո սիրելի ֆիլմն այս տարի:
Լոբստեր

31. Ի՞նչ արեցիր ծննդյանդ օրը և քանի՞ տարեկան դարձար:
Բուն ծննդյանս օրն աշխատանքի էի, հետո դանիերենի։ Իսկ ավելի ուշ մեծ քեֆ արեցինք մոտ 25 հոգով։ Դարձա 30 տարեկան։

32. Ի՞նչն էր պակասում, որ տարիդ ավելի շատ բավարարեր քեզ:
Աշխատանքային անկախությունը։ Շատ հարցերում ուրիշներից կախված էի։ Դրա համար գործս առաջ չէր գնում։ Դրանից ահագին տառապեցի։

33. Ինչպե՞ս կբնութագրես քո անձնական նորաձևությունը:
Բան չի փոխվել։

34. Ի՞նչը քեզ ողջամիտ պահեց:
Մորթենն իր ներկայությամբ ու աջակցությամբ, թե չէ կխելագարվեի։

35. Ո՞ր հայտնի մարդուն ամենաշատը հավանեցիր:
Պատի Սմիթին

36. Ո՞ր քաղաքական հարցը քեզ ամենաշատն անհանգստացրեց:
Սիրիայի պատերազմն իր բոլոր նյուանսներով

37. Ու՞մ կարոտեցիր:
Չգիտեմ ինչու, բայց ընկերուհուս՝ Թերեզային եմ ամենաշատը կարոտում։

38. Ո՞վ էր ամենալավ մարդը, որի հետ ծանոթացար:
Ապրիլը

39. Պատմիր 2016-ի ամենաարժեքավոր դասդ:
Երբ քեզ մի բան պետք ա, գնա, դռներ թակի, զզվացրու մարդկանց, մինչև ստանաս ուզածդ։ Ուրիշ տարբերակ չկա։

40. Գրիր որևէ երգի բառեր, որոնք ամփոփում են քո 2016-ը:
Հիմա որևէ բան չեմ կարողանում մտաբերել։ Եթե գտնեմ որևէ երգ, կխմբագրեմ էս գրառումը։

Leave a comment »

Նեթվորքինգ կամ օրինականացված կոռուպցիա

networkingՀինգ ամսից գործազուրկ եմ։ Ավելի ճիշտ, պիտի նոր աշխատանք ճարեմ։ Ակադեմիայում մնալու ցանկություն էնքան էլ չունեմ. հոգնել եմ մի քանի տարին մեկ գործազրկության վտանգի առաջ կանգնելուց։ Դրա համար կարիերայի ոչ մի վորքշոփ բաց չեմ թողնում։ Փորձում եմ պարզել՝ PhD անելուց հետո դանիական աշխատաշուկայում ինչ հնարավորություններ կան։

Սիվին սիրուն սարքելուց ու LinkedIn-ի գրավիչ պրոֆիլ ունենալուց բացի բոլորը միաձայն մի խորհուրդ են տալիս. նեթվորքինգ։ Շատ վորքշոփների ժամանակ նույնիսկ խորհուրդներ են տալիս, թե ինչպես պետք է կատարել նեթվորքինգը։

Սկզբում ընտրում ես այն ընկերությունը, որտեղ ուզում ես աշխատել։ Հետո քո ծանոթների շրջապատում գտնում ես մեկի, ով ճանաչում է այդ ընկերությունում աշխատող որևէ մեկի։ Խնդրում ես ծանոթացնել։ Հանդիպում ես նոր ծանոթիդ, հարցեր տալիս ընկերության մասին։ Երբ նրանց մոտ թափուր աշխատատեղ է հայտնվում, դիմում ես ու անպայման նշում նոր ծանոթիդ անունը։ Շանսերդ մի քանի անգամ մեծանում են։

Նեթվորքինգով գործ ճարելու ուրիշ հազար ու մի տարբերակ էլ կա։ Ամենահարմար տարբերակն այն է, երբ ծանոթներիցդ որևէ մեկի աշխատավայրում թափուր աշխատատեղ կա, զանգում է քեզ, ասում՝ էսինչ աշխատատեղն ունենք, կուզե՞ս։

Ոչ հարմար, բայց արդյունավետ տարբերակ է որևէ կոնֆերանսի կամ այլ կարևոր իրադարձության ժամանակ որևէ կարևոր մարդու հետ ծանոթանալը։ Հետո նրան նամակ ես գրում, մի գլուխ գովերգում։ Կարող ես անգամ դուռը ծեծել, ասել՝ ինձ գործ տվեք։ Երբ ասում է՝ գործ չկա, գալիս ես մի քանի ամիս հետո, նույնն ասում։ Էնքան, մինչև լինի։

Առաջին հայացքից էնքան էլ վատ չի թվում, բայց պարզվում է՝ Դանիայի աշխատատեղերի 80%-ը չեն էլ հայտարարվում ու հենց նեթվորքինգով են լցվում։ Իսկ հայտարարվելիս էլ հիմնականում արդեն նախապես իմանում են, թե ում են վերցնելու։ Անգամ իմ PhD-ի աշխատատեղն էլ է էդպիսին եղել։ Ուղղակի երջանիկ պատահականությամբ այն անձը, որի համար նախատեսված էր այդ տեղը, հանկարծ որոշել էր չդիմել, տեղը թափուր էր մնացել։ Ստիպված նորմալ մրցույթ էին անցկացրել։

Հենց նեթվորքինգի արդյունքում հաճախ աշխատանքի են անցնում պակաս կոմպետենտ մարդիկ, իսկ ավելի կոմպետենտները մնում են ստվերում մինչև էն պահը, երբ հասկանում են, որ իրենք էլ պետք է մտնեն նեթվորքինգի խաղի մեջ։

Բայց եթե խորանանք, էսքան անմեղ ու ոմանց կարծիքով պրոֆեսիոնալ հնչող «նեթվորքինգ» տերմինը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ բոլորիս քաջ հայտնի «ծանոթով գործի ընդունվելը», որը Հայաստանում ու մի շարք արևելաեվրոպական երկրներում համարում են կոռուպցիա։ Դանիայում դա դիտվում է որպես աշխատանք գտնելու նորմալ բաղադրիչ, ու շատ հազվադեպ է քննադատության արժանանում (վերջերս մի երիտասարդ նեթվորքինգը համեմատել էր մարմնավաճառության հետ, բայց հոդվածն առանձնապես մեծ արձագանք չստացավ):

Նեթվորքինգը միայն դանիական երևույթ չէ։ Ողջ արևմտյան աշխարհում միջազգային կոնֆերանսներ, վորքշոփներ ու այլ միջոցառումներ կազմակերպում են հենց նեթվորքինգի նպատակով (ասել կուզի՝ որ մի օր գործ պետք լինի, ծանոթն արդեն ճարված լինի):

Ամիսներ շարունակ մտածում եմ՝ որն է նեթվորքինգի ու ծանոթով գործի ընդունվելու տարբերությունը։ Վերջը գտա. եթե արևմուտքում է, ուրեմն պուպուշ է, կարելի է, կոչվում է նեթվորքինգ։ Եթե նախկին սովետական պետություն է, ուրեմն քըխ է, կոռուպցիա է, կոչվում է ծանոթով գործի ընդունվել, պետք է դրա դեմ պայքարել։

Leave a comment »

Ինչն է դուրս գալիս Դանիայում. մաս 3. աշխատանք-կյանք բալանս

Մաս 1
Մաս 2

Մեր ֆակուլտետում PhD անելու ողջ ընթացքում երեք անգամ ղեկավարի հետ հարցազրույց է տեղի ունենում։ Էդ ընթացքում քննարկում ենք զանազան հարցեր. ո՞նց է պրոյեկտն ընթանում, ի՞նչ դժվարություններ ունեմ, ի՞նչը կարելի է բարելավել և այլն։ Էս բոլորի հետ մեկտեղ կա մի շատ կարևոր հարց. «Ինչպե՞ս է աշխատանք-կյանք բալանսդ»։

phdcomics-thesis

Ամերիկյան ակադեմիայի օրինակներից, երբ գիտական աշխատանքից կարևոր բան չկա

Անցյալ շաբաթ իմ վերջին նման հարցազրույցն էր։ Աշխատանք-կյանք բալանս հարցին հասնելիս ղեկավարս ուզեց ճշտել, թե արդյոք հասցնում եմ հանգստանալ։ Ասացի, որ կես տարի է մնացել, ու հիմա ամենակարևորը թեզս ժամանակին հանձնելն է, մնացածը երկրորդական է։ Հարցրեց, թե արդյոք ընկերս հասկանում է, որ առաջիկա կես տարում զբաղված եմ լինելու։

Եթե նայենք ԱՄՆ-ի, ՄԹ-ի ու այլ պետությունների PhD ուսանողներին, կտեսնենք, որ մի այլ կարգի են ճռռում. առավոտից մինչև ուշ երեկո լաբերում են, շաբաթ-կիրակի կամ արձակուրդ չունեն։ Արդյունքում՝ չնայած հասցնում են ավելի շատ գիտական հոդվածներ տպագրել, քան դանիացի PhD-ները, շատերը հոգեկան խնդիրներ են ձեռք բերում։

Իսկ Դանիայում PhD ուսանողից պահանջվում է աշխատել շաբաթը 37 ժամ, կատարել գիտական, աշխատանքային և կրթական պարտականությունները, տարին 6 շաբաթ արձակուրդ գնալ ու բնագավառից կախված մի քանի հոդված տպագրել։ Ճիշտ է՝ իրականում ի վերջո որոշ PhD ուսանողներ ավելի շատ են աշխատում կամ աշխատավայրում հայտնվում են նաև վիքենդին, բայց դա ոչ մի կերպ չի համեմատվի ԱՄՆ-ի 10-12 ժամյա աշխատանքային օրերի հետ։

Նաև թույլատրվում է աշխատել մեր ընտրած ժամերին։ Եթե ես առավոտյան ժամերին լրիվ անջատված եմ, չի նշանակում, որ պիտի տառապելով 8։30 հասնեմ աշխատանքի ու մի երկու ժամ կռիվ տամ, մինչև ուղեղս միանա։ Կարող եմ աշխատանքի գալ 10։00-ին և մնալ մի քիչ ավելի երկար։ Արդյունքում՝ ոչ թե իմ ռիթմն եմ հարմարացնում աշխատանքիս, այլ աշխատանքս՝ ռիթմիս։

Բայց դանիացի PhD ուսանողից ամենակարևոր պահանջն աշխատանքից հաճույք ստանալն է։ Չնայած ղեկավարիս հետ բազմաթիվ տարաձայնություններին ու վեճերին, չնայած մեր՝ տարբեր հետաքրքրություններին ու լավ հետազոտության պատկերացումներին, ղեկավարս անընդհատ փորձում է ճշտել, թե արդյոք որևէ բան որ անում եմ, հաճույք ստանում եմ դրանից։

Ու սա միայն ակադեմիայում չէ։ Դանիական բազմաթիվ աշխատավայրերում պայմաններն անպայման էնպիսին են, որ աշխատակիցները կարողանան տուն գնալ ու ընտանիքի-երեխաների հետ ժամանակ անցկացնել։ Ղեկավարները տարին մեկ անգամ իրենց ենթակաների հետ հարցազրույց անցկացնելով բոլոր մնացած հարցերի հետ փորձում են պարզել, թե արդյոք աշխատանքից հաճույք ստանում են կամ կան արդյոք ինչ-որ բաներ, որ անհանգստացնում են կամ հո չափից շատ չե՞ն աշխատում։

Իհարկե, աշխատանքն այսքան շատ կյանքին հարմարացնելն իր բացասական կողմերն էլ ունի։ Շատ աշխատողներ ուղղակի ծուլանում են ու լավագույն արդյունքը չեն ցուցաբերում։ Բայց էստեղ հարց է առաջանում. ո՞րն է ավելի կարևոր։ Ունենալ գերազանց արդյունք ու սթրեսված-անքուն աշխատո՞ղ, որը սկի երեխաներին տեսնել չի հասցնում, թե՞ միջինից մի քիչ բարձր արդյունք, բայց առողջ ու երջանիկ աշխատող, որն աշխատանքից հաճույք է ստանում։ Ու 37 ժամյա աշխատանքային շաբաթվա աշխատավարձերն էլ, ի դեպ, բնավ ցածր չեն։

Աշխատանք-կյանք բալանսը չեմ ուզում Հայաստանի հետ համեմատել, որովհետև էնտեղ ուղղակի ոչինչ չի կարգավորվում, ու հաճախ ուղղակի ապրելու համար անհրաժեշտ փող վաստակելու համար օրը 12 ժամ պիտի աշխատես։ Բայց համեմատելի է այլ զարգացած պետությունների հետ, նույն ԱՄՆ-ի, որտեղ մարդիկ անընդհատ առաջընթացի, արդյունքի, արտադրանքի ճնշման տակ են, ու մարդու ինքնազգացողությունն ու երջանկությունը երկրորդ պլան է մղվում։

Leave a comment »

Ինչն է դուրս գալիս Դանիայում. մաս 2. ինտրովերտ հասարակություն

Առաջին մասն այստեղ

introvertsՎերջերս Կոպենհագենում բնակվող ընկերներիցս մեկը ֆեյսբուքում ստատուս էր գրել։ Ասում էր, որ երբեմն հարևանների կամ որդու դպրոցի երեխաների ծնողների հետ զրուցում է։ Հաճելի ու ընկերական են։ Բայց երբ նորից ինչ-որ տեղ տեսնում են իրար, չեն բարևում, ասես հեչ էլ ծանոթ չեն։ Այդ ընկերս չէր հասկանում, թե ինչու է այդպես, իսկ նրա դանիացի կինը մշակույթին էր վերագրում։ Հետևեցին բազմաթիվ այլ էքսպատների մեկնաբանություններ այն մասին, թե դանիացիներն ընդհանրապես կարճ խոսակցություն (small talk) անել չգիտեն, թե սոցիալական հմտություններ չունեն։ Մի քանիսն էլ կիսվեցին իրենց նմանատիպ փորձով։

Կիսածանոթ մարդուն չբարևելը Դանիայում մշակութային է։ Դա չի արվում որևէ մեկին արհամարհելու կամ չճանաչելու տալու համար, այլ մի քիչ դիմացինին հարգելու արդյունք է, մի քիչ էլ ուղղակի պարտադրված շփումից խուսափելու միջոց։ Դիմացինին հարգել նշանակում է, որ գուցե այդ մարդը խոսելու հավես չունի, ասելիք չունի, ուզում է իր մտքերի հետ մնալ։ Ինչու՞ անկապ սկսել եղանակից խոսել մենակ խոսելու համար։ Ու նաև հենց դանիացին հաճախ ուզում է շփումներից, կարճ խոսակցություններից զերծ մնալ։ Ինչու՞ բարևել ու խոսել, եթե դրա ցանկությունը չունես։ Եթե դիմացինը կարևոր ասելիք ունենա, ինքը կմոտենա։

Հայաստանում բոլոր տեսակի սոցիալական պարտականություններն ինձ խեղդում էին։ Զանազան հավաքույթներ, երբ գալիս, ձեռքերիցս քաշում, համոզում էին, որ տանեն պարելու։ Կամ երբ ուղղակի որևէ քեֆի ժամանակ առանձնանում էի, հազար հոգի կարող էր թափվել գլխիս ու հարցներ՝ ինչ է պատահել։ Չէ, բան չի եղել, ուղղակի չեմ կարողանում շփվել մարդկանց հետ, ուզում եմ մի քիչ մենակ մնալ։ Սրճարանում մենակ նստելն ամենատարօրինակ բանն էր (բայց էս մեկը ոնց որ վերջին տարիներին փոխվում է)։ Իսկ երբ այգիներում վեր էի ընկնում ու գիրք կարդում, պարտադիր մեկը մոտենում էր ու սկսում խոսել։

Իմ անձնական տարածքն ավելի մեծ էր, քան մեր մշակույթով սահմանվածը, ու երբ անծանոթ մեկը մոտենում, սկսում էր խոսել, շունչս կտրվում էր։ Դանիայում ահագին մեծ են անձնական տարածքները։ Ներխուժում առանձնապես չեմ նկատել։ Բայց այ հերիք է, որ գնամ Գերմանիա ու գնացքի տոմսի հերթ կանգնեմ, որ նույն «օդի պակասի» զգացողությունն առաջանա։

Ու միայն ֆիզիկական տարածքս չէր, որ ոտնահարվում էր։ Հայաստանում պետք է բոլորը բոլորի մասին ամեն ինչ իմանային։ Ուսանողական տարիներին գնահատականներն էին կամ ավարտելուց հետոյի պլանները։ Մինչև ծայրից ծայր չքրքրեին, հանգիստ չէին թողնի։ Հետո արդեն հասնում էին անձնականին, ամուսնանալուն ու նախատում, որ ուշացնել չի կարելի։ Իմ փոխարեն որոշում էին, թե որն է ճիշտ կյանքը ու ինչն է լավ ինձ համար։ Մինչև հիմա էլ անում են։ Մինչև հիմա էլ շատերը նախատում են ինձ Հայաստանից գնալու համար, ինչքան էլ փորձում եմ բացատրել, որ իմ կյանքն է, ու որոշումներ ընդունողը ես եմ։

Իհարկե, Դանիայում էլ են նման խոսակցություններ տեղի ունենում, բայց շատ զգույշ։ Ու երբ շատ ուղիղ ասում եմ, որ չեմ ուզում որևէ թեմայով խոսել, զրուցակիցն անմիջապես փոխում է թեման, ոչ թե նեղանում կամ շարունակում քրքրելը՝ մինչև իր ուզած ինֆորմացիան կորզի։ Հիշում եմ՝ մի անգամ նոր ամուսնալուծված գործընկերներիցս մեկի մասին մեկ այլ գործընկեր ասաց. «Փաստորեն, դու նորից սինգլ ես»։ Պատասխան. «Ես պիտակներ չեմ սիրում։ Եկեք փոխենք թեման»։ Ու զրույցը միանգամից ուրիշ ուղղություն ստացավ։

Այստեղ ապրելով նաև լիցքավորվելու ժամանակ եմ ունենում։ Ինձ համար կարևոր է շաբաթը մի քանի ժամ բազմոցին վեր ընկնելը, ոչ մեկի հետ չշփվելն ու ոչինչ չանելը (ոչինչ չանելու տակ հասկանանք բլոգ գրել, ֆեյսբուք բզբզալ, գիրք կարդալ ու այլ ժամանցային բաներ)։ Դա ծուլություն չէ, ֆիզիկական հոգնածություն չէ, հիվանդություն չէ։ Ուղղակի հոգեբանորեն դրա կարիքն ունեմ։ Եթե չեմ անում, հաջորդ ամբողջ շաբաթս վարի է գնում. հոգնածություն, ուշադրության կենտրոնացման դժվարություն, ոչ էնքան պրոդուկտիվ աշխատանք։ Երևանում ընդհանրապես անհնար էր էդպես վեր ընկնելը։ Հեռախոսս չէր լռում։ Եթե անջատում էի, որևէ ուրիշ բան էր մեջտեղ ընկնում։ Ու հնարավոր չէր լինում որևէ ծակ գտնել ու շունչ քաշել։ Միակ տեղը, որ դա հնարավոր էր, տատիկիս տանն էր, բայց բջջային հեռախոսների ի հայտ գալու հետ տատիկիս տանն էլ ուղղակի վեր ընկնելն անհնար դարձավ։ Դանիայում իրար զանգել հազվադեպ, միայն խիստ անհրաժեշտության դեպքում է լինում։ Մնացած դեպքերում մարդիկ շփվում են սմս-ներով ու ֆեյսբուքով։ Ու դա նույնպես թույլ է տալիս շնչել։

Ընդհանրապես, մենակ մնալու ցանկությունը կամ նույնիսկ պահանջը դանիացիների համար շատ կարևոր է, ու երբեք դիմացինը չի վիրավորվում, երբ մեկն այդ մասին բարձրաձայնում է։ Անցյալ տարի դանիական պատվիրակությամբ մեկնել էինք Անգլիա կոնֆերանսի։ Ամբողջ շաբաթ միասին էինք, լիքը մարդկանց հետ էինք շփվում, ասում-խոսում։ Բայց երբ եկավ վերջին օրը, բոլորս ուժասպառ էինք եղել։ Ու նախաճաշից հետո պայմանավորվեցինք, որ ցրվում ենք տարբեր կողմերով, զբաղվում ինչով ուզում ենք, հետո հանդիպում, միասին գնում օդանավակայան։ Հիմա պատկերացրեք էս նույն բանը հայկական պատվիրակության հետ։ Մի քանի երկուսը նեղանում են, մի երկուսը կպչում, հետդ գալիս են։ Իսկ եթե մեկն էլ ուզում է առանձնանալ, թաքուն անհետանում է, որ ոչ ոք չնեղանա ու ոչ ոք հետը չգա։

Մեկ էլ Հայաստանում գժվում էի վերջին վայրկյանին պլանների փոխվելուց։ Չգիտեմ՝ զբաղվածությունիցս էր, թե բնույթիցս, բայց ինձ ավելի հարմար էր լինում, երբ մի երկու շաբաթ առաջ նախապես պլանավորած էի լինում, թե երեկոներն ինչով եմ զբաղվելու։ Շատ ընկերներ նեղանում էին, երբ զանգում էին, առաջարկում հանդիպել, իսկ ես օրացույցս էի քրքրում ու հարմար օր փնտրում հաջորդ երկու շաբաթների ընթացքում։ Շատ ընկերներից էլ ես էի նեղանում, երբ վերջապես օրը գալիս էր, զանգում, ասում էին, որ չեն կարող գալ։

Դանիայում մարդիկ ամեն ինչ նախապես են պլանավորում, ու ճիշտ ինձ նման նեղվում են, երբ պլանները փոխվում են։ Իհարկե, մի երկու արտասահմանցի ընկեր ունեմ, որոնց հետ հանդիպելը գլխացավանք է դառնում, որովհետև միշտ առաջարկում են հանդիպել վերջին վայրկյանին, իսկ ես հազվադեպ եմ սպոնտան լինում (չնայած փորձում եմ, աշխատում եմ դրա վրա, բայց սպոնտանությունը ևս մի բան է, որ շատ արագ էներգիաս սպառում է)։ Ու մի երկուսն էլ զարմանում են դանիացիների՝ ամեն ինչ շատ շուտ պլանավորելու վրա։ Օրինակ, վերջերս ֆեյսբուքում ծննդյանս օրվա իվենթի էի բացել, հրավիրել  ընկերներիս։ Իվենթին գրեթե երկու ամիս կար։ Հրավիրելուս հաջորդ օրն ամերիկացի ընկերներիցս մեկին եմ տեսնում, ասում է՝ հո չե՞ս գժվել, երկու ամիս առաջ իվենթ ես բացել։ Ասում եմ՝ բայց մենք Դանիայում ենք։ Շառը գցում եմ Դանիայի վրա, բայց թաքուն ուրախ եմ, որ էստեղ էդպես է, որ երկու ամիս, ոչ թե երկու օր առաջ եմ իմանում ովքեր են գալու ու ինչ եմ եփելու։

Իրականում ինտրովերտ ու էքստրավերտ հասարակությունները լավ ու վատ հասարակություններ չեն, այլ տարբեր են։ Բայց ինտրովերտի համար դժվար է էքստրավերտների մեջ լինելը, էքստրավերտների համար՝ ինտրովերտների։ Դանիայում բազմաթիվ ամերիկացիներ, իսպանացիներ ու գուցե նաև հայեր նեղվում են, որ հասարակությունը «փակ» է, դանիացիները «սառն» են։ Բայց ես, որպես մասամբ ինտրովերտ, գտել եմ ինձ հարմար հասարակությունը, որտեղ կարողանում եմ մարդկանց հետ շփման ու առանձնանալու կատարյալ բալանս ապահովել ու հետևաբար ինձ լավ եմ զգում գրեթե ամեն օր։

 

5 Comments »

Ինչն է դուրս գալիս Դանիայում. մաս 1. գենդերային հավասարություն

screen-shot-2013-12-11-at-2-45-56-pm-300x267Փետրվարին, երբ գրեցի, թե ինչը դուրս չի գալիս Դանիայում, հաստատ գիտեի, որ կարճ ժամանակ անց անդրադառնալու եմ նաև լավ բաներին։ Բայց ամիսներ անցան, ու չէի կարողանում գրել։ Չէի կարողանում ոչ թե նրա համար, որ Դանիայում լավ բան չկա (որովհետև շատ կա), այլ որովհետև չէի կարողանում ձևակերպել ասելիքս։ Բայց երկար մտածելուց հետո հասկացա, որ շատ բաներ կարելի է ամփոփել մեկ բառով. գենդերային հավասարություն։

Տեսականորեն գենդերային հավասարություն ասելով հասկանում ենք կնոջ ու տղամարդու հավասար իրավունքներ ու հնարավորություններ։ Սիրուն, բայց աբստրակտ երևույթ է։ Հաստատ մեկը կգտնվի ու կասի՝ կարո՞ղ ա դու Հայաստանում տղամարդկանց հավասար իրավունքներ ու հնարավորություններ չունեիր։ Իսկապես, եթե էդպես սահմանենք, ոնց որ դժգոհելու տեղ չունեմ. կրթություն ստացել եմ, աշխատանք ունեի, կարող էի մինչև ժամը հազարը փաբերում թրև գալ։

Բայց Հայաստանում շատ էի նեղվում։ Նեղվում էի բազմաթիվ պատճառներով։ Դրանցից մեկն էլ էն էր, որ ինձ թվում էր, թե իմ ներսում ի սկզբանե ինչ-որ բան սխալ է։ Կողքից ինձ անընդհատ ասում էին՝ խելքդ տվել ես ուսմանը, էդքան չի կարելի, մի քիչ արտաքինիդ հետևիր, բա անձնականը, բա սենց, բա նենց, քեզ աղջիկ ասողին (շարունակեք ցանկը)։ Միայն իմ նեղ շրջապատում էի կարողանում ես ես լինել, իսկ դրանից դուրս անընդհատ ինչ-որ բանով սխալ էի, անընդհատ նկատողությունների էի արժանանում, անընդհատ մատնանշվում էր, որ ես ինչ-որ բանով նորմալ չեմ։ Կանայք քննադատում էին ինձ, տղամարդիկ հուշտ էին լինում։ Ուղեղս դիտվում էր որպես սպառնալիք, ոչ թե որպես արժանիք։ Արդյունքում՝ ինձ թվում էր, թե կարիերայի վրա կենտրոնացած այն տգեղ կինն եմ, որը երբևէ անձնական կյանք չի ունենալու։

Բայց եկա Դանիա, ու հանկարծ ամեն ինչ փոխվեց։ Հանկարծ պարզվեց, որ խելացիությունը տղամարդկանց մենաշնորհը չէ ու գնահատվում է անկախ անձի գենդերային պատկանելությունից։ Պարզվեց նաև, որ տղամարդիկ ոչ թե հուշտ են լինում խելացի կանանցից, այլ ձգտում դեպի նրանց։ Իմ շուրջն էլ լիքը դանիացի տղամարդիկ էին պտտվում։ Ու էն զգացողությունը, որ ինչ-որ բան սխալ է իմ մեջ, վերացավ։

Այստեղ տղամարդիկ կնոջ խելքը ոչ թե սպառնալիք են համարում, այլ արժանիք։ Ու մենակ էն, որ ասում եմ՝ PhD եմ անում, հետաքրքրվածությունը կրկնապատկում է։ Որևէ մեկի մտքով չի անցնում ասել՝ խելքդ տվել ես գիտությանը։ Որևէ մեկը չի սկսում անկապ մրցակցել կամ փորձել ոչնչացնել դիմացինին՝ կպնելով արտաքինին, ինչպես հաճախ տեղի էր ունենում Հայաստանում։ Ու այ քեզ բան. պարզվեց, որ համ էլ լավ էլ սիրուն եմ առանց կոսմետիկայի։ Հայաստանում «չխնամված» եմ, էստեղ՝ կանացի։

Դանիայում կինը եփող-թափող, մաքրող ու ծննդաբերող օբյեկտ չէ, որովհետև տղամարդիկ էլ, կանայք էլ դեռ շատ վաղ տարիքից իրենք են իրենց ճաշերը եփում ու իրենց հետևից հավաքում։ Ու բնականաբար, կան տղամարդիկ ու կանայք, որոնք չեն սիրում եփել կամ հավաքել, բայց դա սեռից անկախ է։ Միայն դրսում ճաշող աղջկան չեն ասում «քեզ աղջիկ ասողին» կամ «տանողիդ տանը մնաս»։ Իսկ ճաշ եփող տղամարդը ղզիկ չէ։

Էս բոլորը տեսականորեն շատ հեշտ ու հասկանալի է թվում։ Երևի շատերդ եք կարդացել, թե «էդ կեղտոտ Եվրոպայում» ոնց են «սեռերը վերացել»։ Բայց հենց էս գենդերային հավասարությունն է, որ Դանիան շատ տարբեր է դարձնում աշխարհի բազմաթիվ երկրներից։ Ու հենց Դանիայում հասկացել եմ, որ ոչ թե իմ մեջ է ինչ-որ բան սխալ, այլ ապրում էի սխալ երկրում, որտեղ միայն ու միայն սեռիս պատճառով հասարակությունն ինձնից լրիվ ուրիշ սպասելիքներ ուներ, այնպիսի սպասելիքներ, որոնք չէի կարող արդարացնել։

Էստեղ նաև հասկացա, որ կարիերան ու անձնական կյանքը շատ էլ լավ համատեղելի են, որովհետև անձնական կյանքը ոչ թե ուրիշի համար ճաշ եփելն ու հետևից հավաքելն է, այլ երկու կյանքեր իրար միացնելը։ Ու հենց այս կիրակի օրով մինչ ես տունն էի մաքրում, ընկերս դարչնաոլոր էր թխում։ Չկա ավելի համեղ բան, քան նրա թխած դարչնաոլորը։ Ու Հայաստանյան իմ ամբողջ կյանքի ընթացքում երբևէ ինձ այնքան կանացի չեմ զգացել, ինչքան իմ դանիացի ընկերոջ կողքին։

2 Comments »

Ադիչիեի «Ամերիկանան» որպես ռասիզմի մասին ոչ այնքան հաջող գիրք

22a8e000-ff3a-0133-f1c5-0aacbc4f5d01Մեր ուսանողներից մեկի ավարտական ցերեկույթն էր։ Ֆրանսուհի կոլեգաս, հարցրեց, թե արդյոք «Ամերիկանան» կարդացել ենք։ Շեֆս ասաց չէ, սկսեց Ուելբեքից խոսել։ Բայց ֆրանսուհին վերադարձավ «Ամերիկանային»։ Ասաց, որ գիրքը կարդացել է, որ իր տանն ապրող ուգանդացի փախստականին ավելի լավ հասկանա, ու դա ահագին օգնել է։ Չգիտեմ՝ կոլեգաս գրքից ինչ ստացավ, բայց ես առանձնապես հիացած չեմ։

Նիգերացի գրող Չիմամանդա Ադիչիեի «Ամերիկանա» գիրքը նիգերացի Իֆեմելուի մասին է, որը մեկնում է ԱՄՆ սովորելու, հետո հետ է գնում Նիգերիա։ Առաջին հայացքից՝ հետաքրքիր թեմա. սև իմիգրանտի պատմություն ԱՄՆ-ում։ Բայց թեմայի հետաքրքրականությունը կորում է ռասիզմի մասին անվերջ դատողությունների, ձանձրալի բլոգային գրառումների ու բազմաթիվ ավելորդ, պատմության հետ ընդհանրապես կապ չունեցող մանրամասների արանքում։

Իֆեմելուն Նիգերիայում թողնում է ընկերոջը՝ Օբինզեին: ԱՄՆ մեկնելուց հետո որոշ ժամանակ անց կապերը խզում է, հետո տարիներ անց հանդիպում են։ Նրանց ամբողջ սերը լցված է կլիշեներով («Նա հանկարծ հասկացավ, որ ուզում էր նույն օդը շնչել, ինչ Օբինզեն»), ու պրիմիտիվ սերիալային ռոմանտիկայից բացի ոչինչ չես տեսնում։

Իֆեմելուն ինքը բավական զզվելի բնավորությամբ կին է. աջ ու ձախ բոլորին քննադատում է, իրեն բոլորից վեր է դասում (թե՛ ԱՄՆ-ի սևերից, թե՛ իմիգրանտ սևերից, թե՛ սպիտակներից, թե՛ իր ընկերներից, թե՛ ծնողներից): Կյանքում որևէ նպատակ չունի, որևէ բանի հետևից չի գնում։ Ասես ընդունում է էն, ինչ գալիս է իր առաջ։ Ու անգամ Նիգերիա վերադառնալն էլ հստակ պատճառաբանություն չունի։ Իհարկե, զանազան իմիգրանտներ կվիճեն, թե բոլորս էլ մեր երկիրը վերադառնալու զգացողությունն ունենում ենք։ Բայց բոլորս չենք վերադառնում, չէ՞։ Իսկ եթե վերադառնում ենք, շատ կոնկրետ պատճառաբանություններ ենք ունենում։

Ուրեմն ինչու՞ հանկարծ Իֆեմելուն որոշեց Նիգերիա վերադառնալ։ Բլեյնից բաժանվե՞լն էր պատճառը (Իֆեմելուի սևամորթ ինտելեկտուալ ընկերն ԱՄՆ-ում)։ Նիգերիայում վերջապես ժողովրդավարական ընտրություննե՞րը։ Փրինսթոնից հետո ուղղակի որևէ պլան չունենա՞լը։ Օբինզեին տեսնելու ցանկությու՞նը։ Թե՞ ուղղակի կարոտախտը։ Բայց եթե վերջինը, ուրեմն ինչու՞ տասներեք տարի հետո, ոչ թե ավելի շուտ։

Գիրքն էդպես էլ անպատասխան է թողնում Իֆեմելուի այս որոշումը, ինչպես անպատասխան, կիսատ է թողնում նաև բազմաթիվ այլ հատվածներ։ Ասենք, Օբինզեին Լոնդոն հասցնելու իմաստը ո՞րն էր։ Էդ մասը հանենք, դուրս շպրտենք, ու վեպում դրանից ոչինչ չի փոխվի։ Կերպարները դրանից ուրիշ մարդ չեն դառնա։ Իսկ եթե հեղինակն ուզում էր ապօրինի իմիգրանտների թեման էլ շոշափեր, գուցե դա աներ մի ուրիշ գրքում ու չերկարացնել առանց այդ էլ հաստափոր գիրքը։

Ընթացքում անընդհատ ուզում ես ճանաչել Իֆեմելուին, իմանալ, թե ինչն է իրեն հուզում, ինչ է ուզում էս կյանքից, ինչն է իրեն անհանգստացնում։ Բայց միայն հանդիպում ես նրան, թե ինչից է դժգոհ։ Գրեթե ծայրից ծայր անհաղորդ ես մնում գլխավոր հերոսուհու ապրումներին, չնայած արի ու տես, որ ռասիզմի մասին բլոգ ունի։

Ուզում ես հասկանալ, թե ռասիզմն անմիջականորեն ինչպես է ազդում Իֆեմելուի վրա։ Բայց դրա մասին գրեթե ոչինչ չկա։ Կարծես ինքը չի տուժում, միայն դիտարկում է։ Ռասիզմի մասին միայն խոսվում է, բայց այն չի երևում գրքում։ Ես կուզեի դա տեսնել, հասկանալ, թե ինչպես է հերոսուհուն անհանգստացնում, ոչ թե դրա դրսևորումներին ծանոթանալ բլոգային գրառումների ու ինտելեկտուալ երկխոսությունների միջոցով։

Հատուկենտ հետաքրքիր մասերը հեղինակը կարճ է կապում ու անցնում առաջ։ Ասենք, Իֆեմելուի զարմիկ Դայքի ինքնության խնդիրը, որն իմ կարծիքով գրքում ամենահետաքրքիր մասն է, շատ հպանցիկ է ներկայացվում, որպես երկրորդական պատմություն։

Իֆեմելուի կերպարը միայն տեսանելի է դառնում այն ժամանակ, երբ տարիներ անց գրախանութում հանդիպում է Օբինզեին։ Էդ մասի երկխոսությունները կենդանի են։ Հազիվ կարողանում ես հասկանալ կերպարին։ Բայց դա ընդամենը մի քանի էջ է տևում։ Դրանից հետո գիրքը վերադառնում է իր նույն ձանձրալի ընթացքին։

Մի ուրիշ լուրջ թերություն է նորմալ խմբագրման բացակայությունը։ Բացի նրանից, որ ուժեղ պատմություն ստանալու համար գրքի 70 %-ն ուղղակի պետք է կտրել-թափել, հեղինակը նաև լիքը ժամանակային անճշտություններ է թույլ տվել։ Սկզբում տպավորություն է ստեղծվում, որ Իֆեմելուն 90-ականների կեսերին է ԱՄՆ մեկնում։ Բայց զանազան փաստեր ֆիքսելով՝ հասկանում ես, որ հեղինակն անընդհատ հետուառաջ է արել, ինքն էլ չգիտի, թե կոնկրետ երբ են գրքի իրադարձությունները տեղի ունենում։

Խմբագրման բացակայությունը հատկապես ակնհայտ է դառնում, երբ հենց գրքի բովանդակության անճշտություն ես նկատում։ Գրքի սկզբում Նիգերիա վերադառնալուց առաջ Իֆեմելուն Օբինզեին գրում է, որ Բլեյնից բաժանվել է, ու Օբինզեն շատ լավ ֆիքսում է էդ ինֆորմացիան։ Իսկ վերջում, երբ հանդիպում են, Օբինզեն հարցնում է, թե Բլեյնի հետ գործերը ոնց են։ Ասես էդ մեյլն ինքը չէր ստացել։

«Ամերիկանան» հաստատ պոտենցիալ ունեցող պատմություն է, ու հետաքրքիր է Նիգերիայի, ինչպես նաև ԱՄՆ-ում նիգերացի իմիգրանտի մասին կարդալը։ Բայց հենց խմբագրման բացակայությունն այն դարձնում է միջակություն ու ստիպում հեղինակի գրքերն այլևս չբացել, չնայած որ շատ տեղերում կարդացել եմ, որ նրա նախորդ վեպերն ավելի լավն են։

 

Leave a comment »

Պենկովայի սկանդալն ու ժամանակակից գիտության խնդիրները

female-mad-scientist-clipart-memes-trending-space-uvon8t-clipartԿոպենհագենի համալսարանի բոլոր PhD ուսանողները պարտավոր են գիտական էթիկա կուրսն անցնել PhD-ն սկսելու հենց առաջին ամիսներին: Երբ ես էի այդ կուրսն անցնում, ու խոսքի մեջ նշեցի այդ մասին, մեր պոստդոկներից մեկը ասաց.

-Հա՜, Պենկովայի կուրսը:

Պարզվում է՝ այդ կուրսը վերջին տարիներին են ներմուծել, որպեսզի Պենկովայի նման դեպքերից ապագայում խուսափեն:

Նեյրոգիտնական Միլենա Պենկովան Կոպենհագենի համալսարանի մեծ հաջողությունների հասած ջահել պրոֆեսոր էր: Ավելի քան 100 տպագրված աշխատանք ուներ հեղինակավոր ամսագրերում: Նրա ակադեմիական գործունեությունը գրեթե անհարթ է եղել: Բազմաթիվ դրամաշնորհներ է ստացել: Ու որպես հաջողակ կին գիտնականի օրինակ նրանից անընդհատ հարցազրույցներ էին վերցնում, հայտնվում էր ամսագրերի շապիկներին:

Բայց մի անգամ, երբ Պենկովայի ուսանողներից մեկը կրկնելով գիտափորձը չկարողացավ նույն արդյունքները ստանալ ու այդ մասին հայտնեց ղեկավարությանը, կասկածներ առաջացան Պենկովայի գործունեության մասին: Սկզբում ռեկտորը փորձեց պաշտպանել, բայց հետո 58 գիտնականներից բաղկացած խումբը նամակ գրեց և հետաքննություն պահանջեց: Պարզվեց՝ տարիներ շարունակ կեղծ արդյունքներ է հրապարակել: Եվ դեռ նույնիսկ Պենկովայի դիսերտացիան հաստատելիս կոմիտեի անդամներից մեկը կասկած էր հայտնել, որ 1500 առնետ մի քանի ամսում ուղղակի չէր կարող հետազոտված լինել: Անկախ կոմիտե էին հրավիրել, որը հաստատել էր դիսերտացիան: Պենկովան պաշտպանել էր ու շարունակել գիտական գործունեությունը:

Երբ կեղծիքի մասին տեղեկությունները հրապարակվեցին, Պենկովան պրոֆեսորի պաշտոնից դուրս եկավ՝ պատճառաբանելով, որ ուզում է կենտրոնանալ գիտության վրա: Դրան հաջորդեցին զանազան հետաքննություններ, բանավեճեր, էթիկայի մասին լիքը խոսակցություններ: Պենկովայի հոդվածները գիտական ամսագրերից դուրս հանվեցին: Կոպենհագենի համալսարանը գիտական էթիկա դասընթացը մտցրեց, որտեղ նորաթուխ գիտնականներին սովորեցնում են, որ կեղծելը վատ բան է:

Իսկ Միլենա Պենկովան չէ՞ր կեղծի, եթե իր ժամանակ գիտական էթիկա դասընթացը գոյություն ունենար: Մեր օրերում ավելի փոքր մասշտաբների գիտական կեղծիքներ անընդհատ են տեղի ունենում, բայց դրանց ոչ ոք ուշադրություն չի դարձնում, որովհետև փոքր կեղծիքները հաջողության ճանապարհն ավելի դանդաղ են սարքում:

Ի՞նչ է պետք ժամանակակից գիտական աշխարհում հաջողության հասնելու համար: Առաջին ու պարտադիր պայմանը միջազգային գրախոսվող ամսագրերում տպագրություններն են: Սիվիում նշված տպագրություններն են, որ մի նորավարտին մյուս նորավարտից ավելի որակավորված են սարքում, ու գործատուն ընտրում է նրան, ով ավելի շատ ու ավելի հեղինակավոր ամսագրերում տպագրություն ունի: Էդ տպագրություններն են նաև ֆինանսավորում բերում, որ գիտնականը կարողանա իր գիտական խումբը սկսել, ջահել կադրերի գործի ընդունել:

Գրախոսվող ամսագրերում հոդված տպագրելն առաջին հայացքից գիտական աշխատանքի որակը գնահատելու լավ միջոց է. հոդվածդ ուղարկում ես, երկու անանուն գրախոսներ մանրամասն կարդում են հոդվածը, ուժեղ ու թույլ կողմերը նշում, առաջարկում որոշ բաներ փոխել: Գրախոսների կարծիքի հիման վրա խմբագիրը որոշում  է կա՛մ տպագրել հոդվածը, կա՛մ մերժել: Հաճախ խմբագիրը մինչև գրախոսներին դիմելն է մերժում հոդվածը: Սովորաբար էդպես վարվում է անորակ կամ ամսագրի թեմայի հետ կապ չունեցող հոդվածների հետ: Ամսագրի որակն էլ որոշվում է ազդեցության գործակցով. ինչքան շատ են տվյալ ամսագրից հոդվածներ վկայակոչվում, էնքան ավելի բարձր է ազդեցության գործակիցը:

Լավ միջոց է, չէ՞: Որակյալ գիտություն արա, հոդվածներդ ուղարկի ամսագրերին, տպագրվիր, հաջողության հասիր: Անգամ Հայաստանում, որտեղ կասկածելի գիտություն ինչքան ասես կա, «Պահանջում ենք գիտության ֆինանսավորման ավելացում» խումբն անընդհատ առաջարկում էր գիտության որակը ազդեցության գործակից ունեցող միջազգային ամսագրում տպագրություններով որոշել (օրինակ): Բայց Միլենա Պենկովան ավելի քան 100 տպագրություն ուներ նման ամսագրերում: Ու վստահ եմ՝ ինքը միակը չէ:

Գրախոսվող ամսագրերը բացի անորակ ու ամսագրի ուղղվածության հետ կապ չունեցող հոդվածներից մերժում են նաև բացասական արդյունքներովը: Այսինքն, եթե դու գիտնական ես, գիտափորձ ես իրականացրել, հիպոթեզդ հաստատող տվյալներ չես ստացել, ու գրում ես դրա մասին, ուղարկում հեղինակավոր ամսագրի, կարող ես գրեթե վստահ լինել, որ մերժվելու ես: Բնականաբար, չես կարող գիտափորձդ, որի վրա ահագին ժամանակ ես ծախսել, վերցնել ու աղբարկղը նետել: Փոխարենը շատ գիտնականներ հիպոթեզը ձևափոխում են, նոր վիճակագրական վերլուծություններ անում, մինչև մի տեղ վիճակագրորեն հավաստի արդյունք ստանան (ասել կուզի՝ p<0.05):

Այն հոդվածները, որտեղ վիճակագրորեն հավաստի արդյունքներ կան, գրեթե վստահաբար տպագրվում են: Գրախոսները հաճախ չեն խորանում. արդյոք ճի՞շտ է կատարված վիճակագրական վերլուծությունը: Արդյոք փորձարարական դիզայնը լա՞վն է, թե՞ ոչ: Արդյոք ստացված արդյունքը կարևո՞ր է, թե՞ ոչ: Այդ անիծյալ p-ն 0.05-ից փոքր է, ուրեմն հոդվածը լավն է:

Ու այդ p-ից կախված են նաև բազմաթիվ գիտնականների ճակատագրեր, դիսերտացիաներ, կարիերաներ: Մինչդեռ գիտությամբ զբաղվող յուրաքանչյուր անձ գիտի, որ բացասական արդյունքները միշտ էլ անխուսափելի են, ու նույնիսկ ամենալավ փորձարարական դիզայնով գիտափորձերում հնարավոր են բացասական արդյունքներ:

Բայց գրախոսները դիզայնին քիչ ուշադրություն են դարձնում: Գիտնականին մնում է փոքր կեղծիքների դիմել ու ձևափոխել սկզբնական հիպոթեզը: Ոմանք ավելի մեծ կեղծիքների են գնում՝ ձևափոխելով p-ն կամ փոխելով հետազոտված առնետների թիվը: Իսկ ամենավատն այն է, որ ինչքան հեղինակավոր է ամսագիրը, այնքան ավելի մեծ կեղծիքների կարիք է լինում այնտեղ տպագրվելու համար: Մասնավորապես, ամենահեղինակավոր Science ամսագրում տպագրված մի քաղաքագիտական հոդված մեկ այլ գիտական սկանդալի պատճառ է դարձել: Տպագրվելուց առաջ հոդվածի անհավանական դիզայնին ոչ ոք ուշադրություն չի դարձրել, այլ կենտրոնացել են սիրուն արդյունքների վրա:

Ուրեմն ստացվում է, որ ինչքան շատ ես կեղծում, էնքան ավելի անհարթ է լինում գիտական կարիերադ, իհարկե, մինչև էն պահը, երբ բռնվում ես: Բայց արդյոք բոլո՞րն են բռնվում: Եվ ի՞նչ է նշանակում բռնվել, երբ խոսքն ընդամենը վիճակագրական վերլուծության հետ խաղալու մասին է:

Մեր օրերի գիտությունը սխալ ուղղություն է բռնել, ու Պենկովայի նմաններին պատժելով ու էթիկայի դասընթաց մտցնելով գիտությունը կեղծիքից չես մաքրի, քանի դեռ գիտափորձի արդյունքները, ոչ թե դիզայնն են որակի չափանիշ: Իսկ առաջինը կեղծելը հեշտ է, երկրորդը՝ գրեթե անհնար, հատկապես երբ ներմուծվի գիտափորձերի նախնական գրանցումը:

2 Comments »