Լեզու սովորելու գաղտնիքները

Երբ հարցնում են՝ ինչ լեզու գիտես, խառնվում ես իրար, չգիտես՝ ինչ պատասխանես, որը մտցնես իմացածների, որը՝ չիմացածների մեջ: Ու ընկալումն էլ, թե ինչ է նշանակում լեզու իմանալ, շատ տարբեր է տարբեր մարդկանց մոտ: Ոմանք համարում են, որ լեզուն գիտեն միայն այն դեպքում, երբ տվյալ լեզվով յուրացրել են 30 000 բառ, խոսելիս քերականական սխալ գրեթե թույլ չեն տալիս, օտար առոգանություն գրեթե չունեն: Մնացած բոլորը դեպքերը համարվում են լեզուն չիմանալ: Մի ուրիշ խումբ մարդիկ էլ համարում են, որ լեզուն գիտեն, եթե տվյալ լեզվով կարողանում են «բարև-բարլուս» ասել:

'Now, what's Italian for pizza?'

Հիմա եթե վերցնենք առաջին խումբ մարդկանց, ապա ստացվում է, որ մայրենի լեզվիցդ բացի հազիվ ուրիշ լեզու իմանաս: Նկարագրված մակարդակով օտար լեզվին տիրապետելը գրեթե անհնար բան է: Եթե վերցնենք երկրորդ խումբ մարդկանց, ստացվում է, որ ասենք մեկը չինարեն բարևում է, բայց երբ խնդրում ես կարդալ, թե ինչ է գրված Չինաստանից ներմուծված պահածոյի վրա, չի կարողանում պատասխանել:

Էդ դեպքում ինչպե՞ս սահմանենք լեզվի իմացությունը: Իմ կարծիքով, էական չէ, թե քանի բառ գիտես տվյալ լեզվով կամ ինչպիսի առոգանությամբ ես խոսում: Կարևոր է՝ ինչ ես կարողանում անել այդ լեզվով: Իսկ ինչ կարողանալը կարող է տատանվել թերթեր կարդալու ունակությունից մինչև խորը քաղաքական բանավեճեր անցկացնել, սուպերմարկետում կաթը մածունից տարբերելուց մինչև տվյալ լեզվով դիսերտացիա գրել: Ու այս դեպքում բառապաշարը կամ քերականական կանոնների տիրապետումն այնքան էական չեն, որքան՝ ինչպես ես կարողանում ունեցածդ քիչ գիտելիքը ծառայեցնել քեզ: Ու հենց էստեղ է, որ հաճախ լեզվի դպրոցները թերանում են, զոռում քերականության ու բառապաշարի, ոչ թե լեզվով որևէ բան անելու վրա: Վերցրեք TOEFL-ից բարձր գնահատականներ ստացողներին: Նրանցից շատերը չեն կարողանում անգլերեն անել այն, ինչ իրենց գնահատականն է արտացոլում: Կամ վերցրեք ցածր ստացողներից ոմանց: Նրանք կարողանում են ավելի շատ բան անել անգլերեն, քան իրենց գնահատականն է արտացոլում:

Ուրեմն ինչպե՞ս կարելի է մեր ունեցած քիչ գիտելիքով հնարավորինս շատ բան անել տվյալ լեզվով: Իմ կյանքի տարբեր փուլերում մոտ մեկ տասնյակ օտար լեզուներ սովորելու փորձ անելուց հետո ահագին բան եմ հասկացել լեզուն յուրացնելու մեթոդների մասին: Ներքևում առանձին-առանձին կգրեմ, թե ինչպես կարելի է լեզվի չորս դոմեյնները՝ կարդալը, գրելը, խոսելն ու լսելը լավացնել: Կպատմեմ նաև իմ փորձից: Իսկ հետո մի երկու փոքր հնարք կասեմ չիմացած լեզուները գործածելու մասին:

Կարդալը
Վերջերս դանիերենի տնայիններից էր մի տեքստ կարդալ-հասկանալը: Դասի ժամանակ մի աղջկա հետ էի նստել: Տեքստի վրա լիքը նշումներ, երևում էր՝ լավ աշխատել էր: Նայեց իմ գրքին, տեսավ՝ տեքստը դափ-դատարկ է, հարցրեց, թե արդյոք տնայինս արել եմ: Ասացի, որ արել եմ: Հարցրեց, թե ինչու նշումներ չկան, ասացի, որ կարդալիս բառարան չեմ բացում: Հարցրեց՝ բա անծանոթ բառ չկա՞ր: Ասացի՝ կար, լիքը:

Հետո տեքստի մասին հարցեր էին: Տեքստից որ բառը ցույց տայիր այդ աղջկան, կասեր՝ ինչ է նշանակում: Բայց չգիտեր, թե ամբողջական տեքստն ինչի մասին է: Ու պատկերացնում եմ՝ երևի մի քանի ժամ ծախսել էր էդ բոլոր բառերը հանելու, աշխատելու համար: Ինձ եթե կոնտեքստից դուրս բառ հարցնեիք, չէի իմանա՝ ինչ է նշանակում: Բայց ամբողջական տեքստը գիտեի ինչի մասին է:

Լեզու սովորելիս շատերը հենց այս սխալն են անում: Ուզում են տեքստի ամեն մի բառը հասկանալ: Դրա համար ժամեր են ծախսում բառարանների հետ: Իսկ վերջում, երբ վերջապես անծանոթ բառ չի մնում տեքստում, կարծես ոչ մի բան էլ չեն հասկացել: Դրա համար շատ կարևոր է սովորել գրավոր լեզուն որպես ամբողջություն ընկալելը: Անծանոթ բա՞ռ: Փորձիր կոնտեքստից հասկանալ, թե ինչ է նշանակում: Չի՞ ստացվում: Շարունակիր կարդալ: Երբ զգաս, որ ամեն դեպքում չես հասկանում տեքստն ինչի մասին է, ուրեմն գուցե արժե մի երկու կարևոր բառ նայել, բայց ոչ երբեք՝ յուրաքանչյուր առանձին բառ: Իսկ եթե զգում ես, որ տեքստում այնքան շատ են անծանոթ բառերը, որ ոչինչ չես հասկանում, ուրեմն դա մի կողմ թող, անցիր ավելի հեշտ տեքստի:

Կարելի է, ասենք, սկսել էնպիսի տեքստերից, որոնց ծանոթ եք: Օրինակ, լուրերով հոդված, որն արդեն ուրիշ լեզվով կարդացել եք: Կամ ձեր կարդացած գրքերն այդ լեզվով վերընթերցեք: Օրինակ, իմ կարդացած առաջին ֆրանսերեն գիրքը Սագանի «Բարև, թախիծն» էր: Քանի որ հայերեն արդեն կարդացել էի, ֆրանսերեն ընդհանրապես դժվարություն չունեցա, չնայած տեքստի բարդությանը:

Գրելը
Վերջին դանիերենի քննության ժամանակ հետս անգլերեն-դանիերեն բառարան չէի տարել: Կողքիս տղան զարմացավ, թե ոնց է էդպես հնարավոր, ինձ եսիմ ինչ ինքնավստահի տեղ դրեց: Բացատրեցի, որ չեմ ուզում օգտագործել բառեր, որոնք չգիտեմ: Այդ տղան կտրվեց քննությունից, ես՝ չէ:

Շատ կարևոր է գրելիս ձգտել գործածել միայն ձեր իմացած բառերը: Թող որ նախադասությունը մի քիչ պրիմիտիվ հնչի: Թող որ տպավորություն ստեղծվի, թե հեղինակը դպրոցական է: Կենտրոնանալով անծանոթ բառերի վրա՝ հաճախ չենք կարողանում մեր ասելիքը ճիշտ կառուցել, ու տեքստը դառնում է անընթեռնելի: Ավելին՝ բառարանային բառերը հաճախ առանց կոնտեքստի են, ու արդյունքում դրանք սխալ տեղում ենք գործածում: Ի վերջո, մեր նպատակն ընթերցողին մեր մտքերը հասցնելն է, չէ՞: Ուրեմն փորձենք էնպես անել, որ մենք էլ մեր գրածից բան հասկանանք:

Իհարկե, գրավոր խոսքը կարելի է մարզել ֆեյսբուքում տվյալ լեզվով ստատուսներ գրելով կամ ընկերների հետ տվյալ լեզվով չաթվելով: Օրինակ իմ դանիացի շրջապատն ինձ ավելի շատ դանիերեն է գրում, քան անգլերեն: Ես էլ դանիերեն պատասխանում եմ: Սկզբում ծանր մտավոր աշխատանք էր: Հիմա վարժվել եմ:

Լսելը
Լսելիս ամենակարևորը թուլանալն է: Սա ահագին ուշ սովորեցի: Ամեն անգամ լսելու վարժություններն անելիս լարվում էի, ոչ մի բառ չէի հասկանում: Կամ էլ հանկարծ ուշադրությունս անջատվում էր, մի հսկայական կտոր բաց էի թողնում: Երբ սկսեցի չմտածել լսելու մասին, զգացի, որ ավելի շատ բան եմ հասկանում: Դրա համար կարելի է ուղղակի ռադիոն միացնել որպես ֆոն, կինոներ նայել, երգեր լսել՝ առանց հասկանալու մասին մտածելու:

Բայց նաև նկատել եմ, որ առավել դժվար է հասկանալ ոչ մեզ ուղղված խոսքը, այսինքն՝ երբ ուրիշների խոսակցության ձայնագրություն ենք լսում, երբ մեր ներկայությամբ խոսում են այդ լեզվով: Օրինակ իմ աշխատավայրում շատերը միայն դանիերեն են խոսում, որովհետև գիտեն, որ հասկանում են: Բայց ընդամենը մի քանի վայրկյան անց այլևս չեմ լսում խոսակցությունը: Դրա համար ավելի մոտիկ մարդկանց վերջերս սկսել եմ խնդրել, որ դանիերենի անցնելիս անպայման ինձ էլ ներգրավեն խոսակցության մեջ: Երբ քեզնից պատասխան են սպասում, ուզած-չուզած լսում ես ու պատասխան պատրաստում: Ու եթե մի երկու բան էլ չես հասկանում, խնդրում ես, որ կրկնեն:

Խոսելը
Խոսել սովորելն ամենաբարդն է, հատկապես երբ ապրում ես մի միջավայրում, որտեղ կարող ես հանգիստ ուրիշ լեզվով հաղորդակցվել: Հիմնականում իմ համբերությունը չի հերիքում, ու շատ արագ անցնում եմ անգլերենի, նույնիսկ երբ դիմացինը համբերատար դանիացի է ու պատրաստ է ինչքան պետք է սպասել, մինչև ես դանդաղ-դանդաղ մտքերս կձևակերպեմ: Բայց երբ մնացած երեք դոմեյնները հաղթահարել ես, խոսելը սկսում է ինքնաբերաբար ստացվել:

Խոսել սովորելիս կարևոր է անընդհատ խոսելը: Չնայած շատերը վազում են դեպի լեզվակիրներ՝ մտածելով, որ էդպես ավելի հեշտ կսովորեն, իմ խորհուրդն է՝ սկզբում լեզվակիրների վրա շատ հույս մի դրեք: Առաջին հերթին, հաճախ լեզվակիրը սովոր չի լինում իր լեզուն օտար առոգանությամբ լսելուն, հետևաբար չի հասկանում՝ ինչ ես ասում: Դրանից հուսահատվում ես, էլ չես ուզում խոսել: Հետո, լեզվակիրը հաճախ համբերություն չի ունենում, անցնում է մեկ այլ լեզվի, որը դու ավելի լավ գիտես: Նաև վախենում ես սխալներից, որովհետև լեզվակիրը նկատում է յուրաքանչյուր մեծ ու փոքր սխալ:

Բայց արի ու տես, որ ոչ լեզվակրի հետ զրույցն ավելի հեշտ է ստացվում: Նախ, երկուսդ էլ լեզուն սովորելու մոտիվացիա ունեք: Երկրորդ, միմյանց սխալներից չեք վախենում: Երրորդ, ավելի հեշտ եք իրար հասկանում, որովհետև երկուսդ էլ դանդաղ եք խոսում ու օտար առոգանություն ունեք: Դանիերեն սովորելիս սկզբնական շրջանում միայն իմ լեզվի խմբի ժողովրդի հետ էի դանիերեն խոսում: Հետո, երբ արդեն մի քիչ լավացավ դանիերենս, սկսեցի դանիացիների հետ էլ խոսել: Արդեն նկատում եմ, որ առաջինը ես եմ անգլերենի անցնում, ոչ թե իրենք: Ավելին՝ արդեն դանիերենն այնքան ավտոմատացված է դարձել, որ երբ փողոցում կամ խանութում ինձ դիմում են, էլ չեմ ասում՝ կներեք, չեմ հասկանում, միանգամից պատասխանում եմ դանիերեն:

Իրականում լեզվի դպրոցներում քաջալերում են հենց սկզբից ամենուր դանիերեն խոսել: Բայց ամաչկոտ մարդկանց համար դա ահագին բարդ գործ է: Հակառակը՝ ոչ լեզվակրի հետ խոսելով ու վարժվելով, կամաց-կամաց անցնելով միջավայրն ավելի լավ է ստացվում:

Այլ հնարքներ
Լսե՞լ եք, որ ասում են՝ դժվարն առաջին չորս լեզուն են, հետո հեշտանում է: Չգիտեմ՝ ինչքանով է դա ճիշտ, որովհետև դանիերենն իմ եսիմորերորդ լեզուն է ու ավելի բարդ է, քան նախորդները: Բայց մի փոքրիկ հնարք ունեմ, որ բանեցնում եմ ցանկացած լեզու սովորելիս կամ ուղղակի լեզվի հետ առնչվելիս. որևէ լեզվի հետ գործ ունենալիս օգտագործում եմ իմ իմացած բացարձակապես բոլոր լեզուները: Օրինակ, ես իտալերեն բացարձակապես չգիտեմ, ոչ մի բառ, ոչ մի քերականական կանոն: Բայց արի ու տես, որ իտալերեն գրավոր տեքստից գլուխ հանում եմ, խանութներում էլ գները լսելիս կարիք չունեի խնդրելու, որ գրի առնեն: Դա ստացվում էր, որովհետև իսպաներենի, ֆրանսերենի ու լատիներենի գիտելիքներս էի փոխադրում: Հիմա կասեք՝ բայց դրա համար ֆրանսերեն ու իսպաներեն է պետք: Հա, բայց մյուս երկու լեզուները սովորելիս էլ անգլերենն էր շատ օգնում: Տո ֆիններեն սովորելիս լիքը բաներ հայերենից էի վերցնում:

Էսքանից հետո մեկնումեկը հաստատ կհարցնի՝ լավ, բա ո՞նց նոր բառեր սովորենք: Լեզվի դասագրքերում ամեն թեմայի սկզբում նոր բառեր կան, չէ՞: Սովորաբար ուսուցիչը դրանք սովորեցնում է ու ակնկալում, որ մենք էլ կսովորենք: Ժամանակին, երբ ֆրանսերեն էի սովորում, ահագին ժամանակ էի անցկացնում էդ բառերի վրա: Գրում էի հայերեն համարժեքները, փորձում կողքը ֆրանսերեն թարգմանությունը գրել: Ստացվում էր: Դանիերենի դեպքում էդպես չեմ անում: Մի անգամ բլոկնոտումս գրի եմ առնում ու մոռանում: Միևնույն է, նոր բառերը մենակ կիրառելիս են մնում: Ուղղակի պետք է ունենալ էնքան շատ կոնտեքստներ, որ բառը տպվի հիշողությանդ մեջ:

Ու հիշեք. շատ ավելի կարևոր է, թե ինչ եք կարողանում անել տվյալ լեզվով, քան քանի բառ ու քերականական կանոն գիտեք կամ ինչ առոգանությամբ եք խոսում: Ու հաճախ նույնիսկ փոքր բաներ կարողանալ անելը կարող է մեծ նշանակություն ունենալ: Ես կարողանում եմ ֆիննական սուպերմարկետում կողմնորոշվել, ու դա ինձ ահագին փրկեց սխալ ուտելիքներ գնելուց:

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s