Կարուսել

Ոչ վե՛րջ կա, ոչ ըսկի՛զբ այս երգում

Ադիչիեի «Ամերիկանան» որպես ռասիզմի մասին ոչ այնքան հաջող գիրք

on September 23, 2016

22a8e000-ff3a-0133-f1c5-0aacbc4f5d01Մեր ուսանողներից մեկի ավարտական ցերեկույթն էր։ Ֆրանսուհի կոլեգաս, հարցրեց, թե արդյոք «Ամերիկանան» կարդացել ենք։ Շեֆս ասաց չէ, սկսեց Ուելբեքից խոսել։ Բայց ֆրանսուհին վերադարձավ «Ամերիկանային»։ Ասաց, որ գիրքը կարդացել է, որ իր տանն ապրող ուգանդացի փախստականին ավելի լավ հասկանա, ու դա ահագին օգնել է։ Չգիտեմ՝ կոլեգաս գրքից ինչ ստացավ, բայց ես առանձնապես հիացած չեմ։

Նիգերացի գրող Չիմամանդա Ադիչիեի «Ամերիկանա» գիրքը նիգերացի Իֆեմելուի մասին է, որը մեկնում է ԱՄՆ սովորելու, հետո հետ է գնում Նիգերիա։ Առաջին հայացքից՝ հետաքրքիր թեմա. սև իմիգրանտի պատմություն ԱՄՆ-ում։ Բայց թեմայի հետաքրքրականությունը կորում է ռասիզմի մասին անվերջ դատողությունների, ձանձրալի բլոգային գրառումների ու բազմաթիվ ավելորդ, պատմության հետ ընդհանրապես կապ չունեցող մանրամասների արանքում։

Իֆեմելուն Նիգերիայում թողնում է ընկերոջը՝ Օբինզեին: ԱՄՆ մեկնելուց հետո որոշ ժամանակ անց կապերը խզում է, հետո տարիներ անց հանդիպում են։ Նրանց ամբողջ սերը լցված է կլիշեներով («Նա հանկարծ հասկացավ, որ ուզում էր նույն օդը շնչել, ինչ Օբինզեն»), ու պրիմիտիվ սերիալային ռոմանտիկայից բացի ոչինչ չես տեսնում։

Իֆեմելուն ինքը բավական զզվելի բնավորությամբ կին է. աջ ու ձախ բոլորին քննադատում է, իրեն բոլորից վեր է դասում (թե՛ ԱՄՆ-ի սևերից, թե՛ իմիգրանտ սևերից, թե՛ սպիտակներից, թե՛ իր ընկերներից, թե՛ ծնողներից): Կյանքում որևէ նպատակ չունի, որևէ բանի հետևից չի գնում։ Ասես ընդունում է էն, ինչ գալիս է իր առաջ։ Ու անգամ Նիգերիա վերադառնալն էլ հստակ պատճառաբանություն չունի։ Իհարկե, զանազան իմիգրանտներ կվիճեն, թե բոլորս էլ մեր երկիրը վերադառնալու զգացողությունն ունենում ենք։ Բայց բոլորս չենք վերադառնում, չէ՞։ Իսկ եթե վերադառնում ենք, շատ կոնկրետ պատճառաբանություններ ենք ունենում։

Ուրեմն ինչու՞ հանկարծ Իֆեմելուն որոշեց Նիգերիա վերադառնալ։ Բլեյնից բաժանվե՞լն էր պատճառը (Իֆեմելուի սևամորթ ինտելեկտուալ ընկերն ԱՄՆ-ում)։ Նիգերիայում վերջապես ժողովրդավարական ընտրություննե՞րը։ Փրինսթոնից հետո ուղղակի որևէ պլան չունենա՞լը։ Օբինզեին տեսնելու ցանկությու՞նը։ Թե՞ ուղղակի կարոտախտը։ Բայց եթե վերջինը, ուրեմն ինչու՞ տասներեք տարի հետո, ոչ թե ավելի շուտ։

Գիրքն էդպես էլ անպատասխան է թողնում Իֆեմելուի այս որոշումը, ինչպես անպատասխան, կիսատ է թողնում նաև բազմաթիվ այլ հատվածներ։ Ասենք, Օբինզեին Լոնդոն հասցնելու իմաստը ո՞րն էր։ Էդ մասը հանենք, դուրս շպրտենք, ու վեպում դրանից ոչինչ չի փոխվի։ Կերպարները դրանից ուրիշ մարդ չեն դառնա։ Իսկ եթե հեղինակն ուզում էր ապօրինի իմիգրանտների թեման էլ շոշափեր, գուցե դա աներ մի ուրիշ գրքում ու չերկարացնել առանց այդ էլ հաստափոր գիրքը։

Ընթացքում անընդհատ ուզում ես ճանաչել Իֆեմելուին, իմանալ, թե ինչն է իրեն հուզում, ինչ է ուզում էս կյանքից, ինչն է իրեն անհանգստացնում։ Բայց միայն հանդիպում ես նրան, թե ինչից է դժգոհ։ Գրեթե ծայրից ծայր անհաղորդ ես մնում գլխավոր հերոսուհու ապրումներին, չնայած արի ու տես, որ ռասիզմի մասին բլոգ ունի։

Ուզում ես հասկանալ, թե ռասիզմն անմիջականորեն ինչպես է ազդում Իֆեմելուի վրա։ Բայց դրա մասին գրեթե ոչինչ չկա։ Կարծես ինքը չի տուժում, միայն դիտարկում է։ Ռասիզմի մասին միայն խոսվում է, բայց այն չի երևում գրքում։ Ես կուզեի դա տեսնել, հասկանալ, թե ինչպես է հերոսուհուն անհանգստացնում, ոչ թե դրա դրսևորումներին ծանոթանալ բլոգային գրառումների ու ինտելեկտուալ երկխոսությունների միջոցով։

Հատուկենտ հետաքրքիր մասերը հեղինակը կարճ է կապում ու անցնում առաջ։ Ասենք, Իֆեմելուի զարմիկ Դայքի ինքնության խնդիրը, որն իմ կարծիքով գրքում ամենահետաքրքիր մասն է, շատ հպանցիկ է ներկայացվում, որպես երկրորդական պատմություն։

Իֆեմելուի կերպարը միայն տեսանելի է դառնում այն ժամանակ, երբ տարիներ անց գրախանութում հանդիպում է Օբինզեին։ Էդ մասի երկխոսությունները կենդանի են։ Հազիվ կարողանում ես հասկանալ կերպարին։ Բայց դա ընդամենը մի քանի էջ է տևում։ Դրանից հետո գիրքը վերադառնում է իր նույն ձանձրալի ընթացքին։

Մի ուրիշ լուրջ թերություն է նորմալ խմբագրման բացակայությունը։ Բացի նրանից, որ ուժեղ պատմություն ստանալու համար գրքի 70 %-ն ուղղակի պետք է կտրել-թափել, հեղինակը նաև լիքը ժամանակային անճշտություններ է թույլ տվել։ Սկզբում տպավորություն է ստեղծվում, որ Իֆեմելուն 90-ականների կեսերին է ԱՄՆ մեկնում։ Բայց զանազան փաստեր ֆիքսելով՝ հասկանում ես, որ հեղինակն անընդհատ հետուառաջ է արել, ինքն էլ չգիտի, թե կոնկրետ երբ են գրքի իրադարձությունները տեղի ունենում։

Խմբագրման բացակայությունը հատկապես ակնհայտ է դառնում, երբ հենց գրքի բովանդակության անճշտություն ես նկատում։ Գրքի սկզբում Նիգերիա վերադառնալուց առաջ Իֆեմելուն Օբինզեին գրում է, որ Բլեյնից բաժանվել է, ու Օբինզեն շատ լավ ֆիքսում է էդ ինֆորմացիան։ Իսկ վերջում, երբ հանդիպում են, Օբինզեն հարցնում է, թե Բլեյնի հետ գործերը ոնց են։ Ասես էդ մեյլն ինքը չէր ստացել։

«Ամերիկանան» հաստատ պոտենցիալ ունեցող պատմություն է, ու հետաքրքիր է Նիգերիայի, ինչպես նաև ԱՄՆ-ում նիգերացի իմիգրանտի մասին կարդալը։ Բայց հենց խմբագրման բացակայությունն այն դարձնում է միջակություն ու ստիպում հեղինակի գրքերն այլևս չբացել, չնայած որ շատ տեղերում կարդացել եմ, որ նրա նախորդ վեպերն ավելի լավն են։

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: