Վալերիա Լուիզելիի «Կորած երեխաների արխիվը»

Լուիզելիի «Կորած երեխաների արխիվը» վաղուց էր գրապահարանումս ինձ սպասում․ Մորթենն արդեն կարդացել էր, ուզում էր կարծիքս իմանալ, իսկ Էնջըլն արդեն քանի ամիս է անընդհատ խորհուրդ է տալիս։ Ես ինքս էլ դեռ Լուիզանայի գրական փառատոնից սպասում էի այս գրքին․ հարցազրույցի ժամանակ Լուիզելին ասել էր, որ ԱՄՆ-ի փախստական երեխաների համար թարգմանիչ է աշխատում ու ուզում է այդ թեմայով գիրք գրել։

Lost Children Archive by Valeria Luiselli — Lonesome Reader

«Կորած երեխաների արխիվն» ԱՄՆ-ում մեքենայով ճամփորդության դուրս եկած մի ընտանիքի պատմություն է՝ հայր, մայր, որդի և դուստր։ Հայրն ու մայրը վավերագրողներ են։ Մայրը խիստ հետաքրքրված է Կենտրոնական Ամերիկայից եկած ԱՄՆ-ի սահմանը հատող փախստական երեխաների ճակատագրով, հայրը՝ ապաչների պատմությամբ։ Էսպիսով, թեև տարբեր պատճառներով, երկուսին էլ հետաքրքրում է ԱՄՆ-ի հարավային սահման գնալը։

Գրքի կենտրոնում ընտանեկան դրաման է․ տղամարդն ու կինը բաժանման եզրին են, ու գուցե վերջին անգամ են միասին ճամփորդում։ Մենք ականատես ենք լինում նրանց հարաբերությունների փլվելուն, ու թե ինչպես է դա ազդում երեխաների վրա։ Բայց այս ամենին միախառնված են նաև այլ՝ կորած երեխաները, որ մեն-մենակ սահման են հատում, բռնվում, հայտնվում փախստականների ճամբարում՝ բավական դաժան պայմաններում, ու մեծ մասամբ հետ ուղարկվում այնտեղ, որտեղից եկել են, հաճախ անհետանում, կորում անապատում։ Իսկ կորած երեխաների պատմությանը միահյուսվում է նաև ապաչների պատմությունը, թե ինչպես է ԱՄՆ բանակը տեղահանել բնիկ ամերիկացի ապաչներին իրենց բնակավայրերից։

Ամբողջ գիրքը լի է «ձայնային էֆեկտներով»։ Կինն էլ, տղամարդն էլ ձայնագրիչներով են ամեն տեղ գնում։ Մենք լսում ենք բնության ձայները, լսում ենք իրենց փախստական հարազատներին կանչողների ձայները, ապաչների՝ անցյալից եկող ձայները, լեռներում ընտանիքի անդամների ձայնի արձագանքները։ Լսում ենք նաև երգեր ու աուդիո գրքեր, որոնք միացնում են մեքենայով շարժվելիս։

«Կորած երեխաների արխիվը» հիմնականում պատմվում է ընտանիքի մոր, մի քիչ էլ որդու տեսանկյունից։ Ընտանիքի մոր համար գերխնդիր է փախստական երեխաներին օգնել ապաստան ստանալ։ Դրա համար վավերագրում է ու ռադիոյի համար նյութ պատրաստում այդ թեմայով։ Բայց նաև հարցեր է տալիս․ «Ինչպե՞ս կարող է ռադիո վավերագրությունն օգնել, որ ավելի շատ անփաստաթուղթ երեխաներ ապաստարան ստանան։ Մյուս կողմից, ինչու՞ պետք է որևէ ձայնային գործ կամ պատմություն պատմելու այլ ձև որևէ հատուկ նպատակի ծառայի»։ Շարունակելով հարցերի շարանը՝ անդրադառնում է նաև էթիկական խնդրին․ «Եվ ինչու՞ եմ ընդհանրապես կարծում, թե ուրիշի տառապանքով պետո է արվեստ ստեղծեմ»։ Այստեղ Լուիզելին կերպարի ձայնով կարևոր հարց է բարձրացնում ուրիշի տառապանքով արվեստ ստեղծելու մասին, մի բան, որ հենց ինքն անում է այս գրքով, անում է, որովհետև փախստական երեխաների թեման ուղղակի իրեն հանգիստ չէր տալիս տարիներ շարունակ, անգամ այդ թեմայով մեկ այլ՝ ոչ գեղարվեստական գիրք գրելուց հետո («Ասա ինձ, թե ինչպես է այն ավարտվում․ 40 հարցով էսսե»)։

Վեպի ողջ ընթացքում հղումներ են կատարվում տարբեր գրքերի։ Դրանք կարդացած լինելն ընթերցողին օգնում է «Կորած երեխաների արխիվն» ավելի լավ հասկանալ։ Հիշատակվում է, օրինակ, Բոլանյոյի «2666»-ը (ի դեպ, Բոլանյոն Լուիզելիի սիրած գրողն է)։ Պետք է գրքին ծանոթ լինես, որ հասկանաս, թե կորած երեխաներն ինչից կարող են փախչելիս լինել, ինչու է նրանց համար այդքան կարևոր նման վտանգավոր ճամփորդության գնալ ու ԱՄՆ սահմանը հատել։ Պետք է Գոլդինգի «Ճանճերի տիրակալը» կարդացած լինես, որ հետևես առաջարկվող այլընտրանքին՝ իրական կորած, առանց մեծահասակների մնացած երեխաներին։ Պետք է Սամանթա Շվեբլինի «Տենդային երազի» բովանդակությունն իմանաս, որ նկատես «փրկարարական հեռավորության» հիշատակումը, ու թե ինչ կատարվի, երբ երեխաները դրանից այն կողմ անցնեն։

Ինչպես «Դեմքեր ամբոխի մեջ վեպում», այնպես էլ «Կորած երեխաների արխիվում» Լուիզելին նույն հնարքին է դիմում․ այստեղ նույնպես կա գիրք գրքի մեջ, որը հետագայում առարկայանում, միաձուլվում է իրականությանը, կորում է անցյալի ու ներկայի միջև սահմանը։ Այս հնարքով Լուիզելին փորձում է ընթերցողին մոտեցնել կորած երեխաների ողբերգությանը, որին միջին վիճակագրական ամերիկացին խիստ անհաղորդ է։

«Կորած երեխաների արխիվում» ընտանիքի փոքրիկ տղան պոլարոիդներով լուսանկարներ է անում, որոնք պահում է կարմիր գրքի մեջ։ Գրքի վերջում տեղադրված են այդ լուսանկարները՝ որպես լրացուցիչ վավերագրական նյութ կորած երեխաների մասին։

Ընդհանուր առմամբ, այս վեպում Լուիզելին նախկինի համեմատ ավելի համարձակ քայլերի է դիմում․ տեքստից բացի գործածում է նաև այլ միջոցներ՝ ձայն, պատկեր, արկղեր իրենց պարունակությամբ։ Վեպի միջի վեպն ավելի շատ տեղ է զբաղեցնում։ Փորձարկում է նաև բոլանյոական հնարք՝ տասնյոթ էջանոց նախադասություն։ Տեղ-տեղ այս փորձերը ձախողվում են։ Մասնավորապես, գրքի միջի՝ կորած երեխաների մասին պատմող գիրքը, դժվարությամբ է իր նկատմամբ հետաքրքրություն առաջացնում, քանի որ խիստ անդեմ ու անանձնական է, ի տարբերություն հենց վեպի միջի երեխաների՝ ընտանիքի մոր ընկերուհի Մանուելայի երկու դստրերի պատմության։

«Կորած երեխաների արխիվը» Լուիզելիի առաջին վեպն է անգլերեն։ Կարելի է հարցնել, թե ինչու է այս անգամ նախընտրել ոչ թե իսպաներեն, այլ անգլերեն գրել։ Այստեղ, կարծում եմ, բազմաթիվ պատճառներից մեկն այն է, որ գիրքը հենց ամերիկացիներին է ուղղված՝ նրանց, ում քթի տակ փախստական երեխաներն անմարդկային վերաբերմունքի են արժանանում, ու ովքեր ամեն օր լսում են լուրերը կորած երեխաների մասին, հետո հանգիստ շարունակում իրենց կյանքը, ասես ոչին չի պատահել։

Կիրակնօրյա

Ականջակալներս դնում եմ ու դուրս գալիս վազելու։ Ես ո՞ր օրվա դրսում վազողն եմ։ Փողոցի ծայրին հասնելուն պես անցնում եմ քայլելուն։ Վազել չի ստացվում։ Ոչ թե հոգնում եմ, շունչս է կտրվում, այլ ներսից ինչ-որ արգելակ կա, որ հրամայում է՝ մի՛ վազի։ Մարդկանց հայացքնե՞րն են։ Անհարմար հագու՞ստս։ Վազելուն ոչ հարիր դանդաղ երաժշտությու՞նը։

Մեր թաղամասի այգին

Զբոսնում եմ մոտակա այգում՝ մեր թաղամասի միակ կանաչ տարածությունում, որը ցանկացած ոչ անձրևոտ օր մարդաշատ է։ Հենց նախատեսածս տասնհինգ րոպեն լրանում է, տուն եմ գնում՝ էդպես էլ առաջին մի րոպեից հետո ոչ մի վայրկյան չվազելով։ Ավելի ուշ Մորթենի հետ եմ տնից դուրս գալիս, գնում ենք մոտակա խանութից բանջարեղեն գնելու։ Հերթի մեջ էինք կանգնած, երբ Էնջըլից էսէմէս եմ ստանում․ «Տա՞նն ես։ Քնա՞ծ ես։ Որոշեցի առանց զանգելու գալ։ Ուղղակի ուզում էի գիրքդ վերադարձնել»։ Մորթենին թողնում եմ հերթի մեջ, ինքս տուն գնում՝ Էնջըլին դիմավորում։
— Գիտեմ, որ անքաղաքավարի եմ,- բացատրում է Էնջըլը,- ուղղակի տանն էլ չէի դիմանում, որոշեցի դուրս գալ, քայլել։
Զարմացել էի, որովհետև դեռ երեկ գրել էր, որ սկեսրոջ տուն է գնալու։ Բացատրեց, որ ի վերջո չգնաց, որովհետև հինգ հոգին արդեն հավաքվել էին, ինքը վեցերորդն էր լինելու։ Դրա համար ամուսնուն ուղարկեց, ինքը մնաց։

Քայլեցի Էնջըլի հետ, գնացինք իր գրասենյակ, որտեղ պիտի ինչ-որ լար թողներ։ Լրիվ դատարկ շենքի միջով քայլելն ինչ-որ ապոկալիպտիկ շունչ ուներ։ Ամեն ինչ մաքուր ու կոկիկ էր, ամեն տեղ դիմակ կրելու զգուշացումներ էին ու ձեռքերն արտահանող միջոց, բայց ոչ մի մարդկային շունչ չկար։

Հետո գալիս ենք մեր տուն թեյ խմելու։ Վալերիա Լուիզելլիի «Կորած երեխաների արխիվից» ու պոլարոիդներից ենք խոսում։ Էնջըլը Բոլանյոյի «2666»-ն է խնդրում։
— Նկատե՞լ ես, «Կորած երեխաների արխիվում» հղում կա գրքին։
Էնջըլը նկատած չի լինում։
— Երրորդ արկղում է՝ ճամփորդում է հետները։ Հետո էլ․․․ հեռավոր կապ ունի «Կորած երեխաների» թեմատիկայի հետ։
Մոռացա ասել նաև, որ Լուիզելլիի սիրած գիրքն է։

Երեկոյան Մորթենի հետ սկսում ենք Էթվուդի մաստերկլասը նայել։ Էթվուդը գրելու պրոցեսից է խոսում։ Էնքա՜ն գիտակ է, էնքա՜ն ինտելեկտուալ։ Դրանից հետո Մորթենն ուղարկում է ինձ գրելու․
— Ուզում եմ կարդալ այդ վեպդ,- ասում է։
Երևանում էլ շատերին հանդիպելիս հարցնում էին՝ վե՞պդ ինչ եղավ։ Բոլորին խոստացել եմ, որ ինձնից կախված մասը 2021-ին կավարտեմ, ինչպես մի տարի առաջ խոստացել էի 2020-ին ավարտել։ Խոստացել եմ, բայց ոչինչ չեմ անում էդ ուղղությամբ․ ուշադրությունս ահավոր վատ է, երկու-երեք րոպեից երկար չեմ կարողանում որևէ բանի վրա կենտրոնանալ։ Էթվուդն ասում է՝ եթե չես կարողանում սկսել գրել, ուրեմն ինչ-որ բանից վախենում ես։ Ինչի՞ց եմ վախենում։

Մորթենն ինձ խոհանոցում մենակ է թողնում, որ գրեմ։ Ականջակալներս դնում եմ, սկսում եմ գրել, փորձում եմ կերպարիս հետ կապ ստեղծել։ Ահավոր բարդ է, կարծես կորցրել եմ նրան, բայց կարողանում եմ 741 բառ էկրանին հանձնել․ արդեն 35 էջ ունեմ։ Հետո սահուն անցում եմ կատարում բլոգիս ու գրում այն, ինչ գիտեմ։ Գրելը վազելու նման չէ․ տասնհինգ րոպեն անցնում է, իսկ ես դեռ գրում ու գրում եմ։

Դանիական ձմեռ

Առավոտյան Էնջըլին էսէմէս եմ գրում, տեսնեմ՝ ժամանակ ունի՞ ցերեկը զբոսանքի գնալու։ Չունի, առաջարկում է շաբաթվա ընթացքում։

Նախաճաշին լուրերն ենք կարդում։ Հարցնում եմ, թե Թրամփին քանի օր է մնացել։ Ասում է, որ երեք, ու որ կարող է այս երեք օրում Իրանի դեմ պատերազմ սկսել։ Ինքը վստահ է, որ ԱՄՆ-ի՝ Իրանի դեմ պատերազմ սկսել-չսկսելը Թրամփով է պայմանավորված։ Ես այդքան վստահ չեմ։

Ես միայն սուրճ եմ խմում ու կես թխվածքաբլիթ կուլ տալիս․ կեսօրին յոգա ունեմ, շատ ծանրանալ պետք չէ։ Յոգայից հետո կգնանք զբոսանքի։

Լուսանկար այն հազվագյուտ օրերից, երբ երկինքը կապույտ էր, իսկ ես դուրս էի եկել մինչև մութն ընկնելը

Բենեդիկտի հետ յոգայի դասն արտակարգ լավ է անցնում։ Կյանքիս մեջ առաջին անգամ կարողանում ագռավի դիրքում բավական երկար մնալ, այնքան, մինչև ինքս որոշեմ դիրքից դուրս գալ, ոչ թե ընկնեմ։ Այս առցանց յոգայի դասերը դեռ անցյալ գարնանից իմ միակ փախստավայրն են դարձել ինձ շրջապատող ամեն ինչից, այն մի ժամը, երբ կտրվում եմ աշխատանքից, լուրերից, սոցիալական ցանցերից ու գլուխս պայթացնող մնացած ամեն ինչից։ Բենեդիկտը չգիտի, թե ամեն օր ինչքան եմ իրեն ու Ինգվիլդին օրհնում հոգեկան հավասարակշռությունս պահելու համար։

Յոգայի դասից հետո խոսում եմ տատիկիս հետ։ Վերջին ժամանակներս մեր ամեն մի զրույց սկսվում է Հայաստանի ներկայիս իշխանություններին հայհոյելով, իսկ ավելի ճիշտ՝ նա հայհոյում է, ես լսում եմ ու համաձայնում։ Ամեն անգամ նոր բառեր է գտնում։ Եվ հետո միայն անցնում ենք ուրիշ թեմաների, եթե դրանք լինում են ընդհանրապես։

Դուրս ենք գալիս զբոսանքի։ Որոշում ենք հեռու սուպերմարկետ գնալ։ Մորթենը փորձում է ինձ համոզել, որ ամեն օր գոնե մի անգամ տնից դուրս գամ։ Բայց գնալու տեղ չկա․ ամեն ինչ փակ է, դրսում էլ խայտառակ ցուրտ է։ Չորեքշաբթի օրը մտովի ծրագրել էի գործից հեետո քայլել դեպի մոտակա այգին, յոգայի գորգիկս փռել ու գոնե մի տասնհինգ րոպե մաքուր օդին մարզվել։ Բայց գործից հետո արդեն խայտառակ մութ էր, ու անձրև էր գալիս։ Իսկ երեկ օրինակ հաջողացրել էի բժշկի գնալ, որ մեր տնից ամբողջ երկու րոպեի քայլելու հեռավորության վրա էր, ու գնալ-գալը չորս րոպե տևեց, իսկ բժշկի կաբինետում լինելս՝ հազիվ մի րոպե։ Ուսիս վրա կոնկրետ կետ սեղմեց, ցավից գոռացի, ասաց, որ գլխացավս հեռախոսին նայելուց է, որ ուղղակի մեջքիս այդ կետը հաճախ սեղմեմ ու ցավազրկող խմեմ։

Ձեռք ձեռքի տված ես ու Մորթենը քայլում ենք փողոցներով։ Առավոտվա կապույտ երկինքն ու արևը խիստ կարճատև էին, գորշը վերադարձել է, շուտով նաև մութը կընկնի։ Շենքերի անվերջ շարաններ, չերևացող երկինք ու սարսափելի ցուրտ։ Փորձում եմ համոզել, որ տուն գնանք։ Չի ստացվում։ Անցնում ենք Վարնըդամսվայով՝ մեր թաղամասի ամենաաշխույժ փողոցով, որին նաև փոքրիկ Փարիզ են ասում։ Մյուս փողոցներից ավելի մարդաշատ է, բայց Վարնըդամսվայի շաբաթօրյա սովորական աշխուժությունը չունի։ Որոշում ենք ուշադրություն դարձնել, թե փողոցի որ խանութներն են բաց, այսինքն՝ որոնք են դիտարկվում որպես «առաջին անհրաժեշտության», որոնք՝ ոչ։ Ալկոհոլ վաճառող երկու խանութներ բաց են, գրախանութը փակ է։ Ինչու՞ է տանը փակված լինելու պայմաններում ալկոհոլն ավելի անհրաժեշտ, քան գրքերը։

Վարնըդամսվայի այդ գրախանութի մոտով անցնելիս ես ու Մորթենը միշտ ներս ենք մտնում ու երբեք գիրք չենք գնում։ Ինչ-որ տարօրինակ ձգող ուժ ունի, որ դրսից մեզ կանչում է միշտ, իսկ ներսում միշտ մեր կարդացած գրքերն են վաճառում, որոնք ձեռք բերելու կարիք չունենք, որովհետև վաղուց արդեն մեր գրապահարաններում են։ Քննարկում ենք Դանիայում գրքերի քաղաքականությունը, ու թե ոնց են դրանք մի քանի անգամ ավելի թանկ, քան Նորվեգիայում։ Առաջարկում եմ մեր գրքերը Նորվեգիայից ներմուծել։ Մորթենն ասում է՝ Բերգենի գրախանութից միշտ էլ գրքեր ենք բերելու, արդեն ավանդույթ է։

Ես նույնիսկ չգիտեմ՝ Բերգենն ամենաշատն ինչի համար եմ սիրում․ գրախանութի՞, բնությա՞ն, յոգայի՞, թե՞ պարզապես պատուհանից բացվող տեսարանի։ Գուցե իր բոլոր բաղադրիչների հանրագումարն է, այն չպղծված, անարատ փախստավայրը, որտեղ գրեթե ոչ մեկի չեմ ճանաչում ու որտեղ պարզապես ինձ լավ եմ զգում։

Սուպերմարկետից խաչապուրի թխելու պարագաներ ենք գնում։ Վերջերս Մանուի հետ խոսելիս ասաց, որ Հոլանդիայում թխում է, իմ հավեսն էլ եկավ։ Մորթենը պանիր չի ուտում, ես էլ ամբողջն ուտել չեմ կարող։ Ուղղակի թխելու եմ՝ հիշելով իմ պատանեկության այն ժամանակները, երբ իմացածս միակ բաղադրատոմսը պատրաստի խմորով խաչապուրի թխելն էր։

Տանը սկսում ենք ընթրիք սարքել։ Ու էսպես ամեն օր, նաև աշխատանքային օրերին։ Օրերն ենք գլորում՝ ինքներս մեզ տարբեր բաներով զբաղեցնելով․ պատուհանից այն կողմ գորշ դանիական ձմեռն է, իսկ էկրաններին՝ աշխարհի վերջը, ու չգիտես՝ որն է ավելի վատ։

Սեմա Քայգուսուզի «Ամեն կրակ, որին հետևում ես»

Ծննդյանս օրվա առթիվ Մորթենի ծնողները գումար էին տվել ու պատվիրել Արցախ չուղարկել։ Ես էլ որոշեցի մտնել գրախանութ ու ամբողջ գումարով գրքեր գնել։ Մինչ հերթով անցնում էի դարակներով, Մորթենը մոտեցավ գիրքը ձեռքին․
— Սա քեզ կհետաքրքրի։

Få Every Fire You Tend af Sema Kaygusuz som Paperback bog på engelsk


Ջղայնացած ասում եմ՝ թե ոնց թե, ո՞նց է մտքովդ անցնում, որ թուրքական գիրք կուզենամ կարդալ։ Շուռ է տալիս գիրքը, նկարագրությունը կարդում․ «1938 թվին արևելյան Անատոլիայի հեռավոր Դերսիմ մարզում Թուրքիայի Հանրապետությունը զազա քրդերի համայնքը վերացնելու օպերացիա սկսեց․․․»։ Գիրքը գնում եմ, բերում տուն, ավելացնում ձմեռային տրցակիս։

«Ամեն կրակ, որին հետևում ես» գիրքը Քայգուսուզը գրել է իր՝ կոտորածից փրկված զազա տատիկի պատմածներից ոգեշնչված։ Ինչպես հեղինակն է նշում վերջաբանում, տատիկը շատ բան չէր պատմում, միայն ասում էր․ «Մեզ կոտորեցին», իսկ նրա պատմած մնացած ամեն ինչը փոխաբերություն էր՝ համեմված ալևիների դիցաբանությամբ։

Էդպիսին էր նաև գիրքը։ Պատմողը դիմում էր ինչ-որ անհայտ երկրորդ դեմքի, որը ֆոտոխցիկը ձեռքին շրջում էր, ու պատմում նաև տատիկի մասին։ Հետագայում հասկանում ես, որ այդ երկրորդ դեմքը պատմողի ու տատիկի միաձուլումն է, սերնդեսերունդ փոխանցվող տրավմայի մարմնավորումը։ Գրքում հանդիպում ես Հըզըր առասպելական կերպարին, որ կար Մովսեսի ժամանակներում, կար նաև մեր օրերում՝ անտուն թափառականների տեսքով, որոնց պատմողի տատիկը միշտ լավ էր նայում, որ մերթ մոտենում է, մերթ հեռանում է, ու միաժամանակ թե՛ չարն է, թե՛ բարին։ Ու կարծես հենց նույն Հըզըրն է, որ փրկել է տատիկին կոտորածից։ Գրքի կենտրոնում է նաև թուզը՝ որպես պտուղ ու որպես ծառ, որպես շարունակականության ու դրա ընդհատման խորհրդանիշ, որպես լեզու, որն օգտագործվում է ցավի մասին խոսելու համար։ Թզենին նաև լսում է․ «Արի խոստովանենք ծառին, որ մեր այդ տները, որ պետք է քանդվեին ու ավերվեին, և այդ մարմինները մեր, խարսխված մեր տներին, այդ ընտելացված բանալ մարմինները մեր, մեր միակ միջոցն են մեզ տեսանելի դարձնելու»։

Պատմությունները հաճախ կցկտուր են, անավարտ։ Ինչպես Քայգուսուզի տատիկի պատմածներում, էնպես էլ գրքում չես գտնի կոտորածների ուղղակի մանրամասներ։ Դու դրանք հասկանում ես տողերի արանքում, որովհետև ինքդ էլ մեծ տատիկ ունեիր, որ զանազան պատմություններ էր պատմում առանց ցեղասպանության ուղղակի մանրամասների մեջ խորանալու։ Քայգուսուզը կարծես պատմի մի բան, որ միայն նույն սերնդեսերունդ փոխանցված տրավման ունեցողները կարող են հասկանալ։ Գիրքը թեև գրվել է թուրքերեն, թարգմանվել է անգլերեն, ի տարբերություն մերձավորարևելյան այլ հեղինակների գործերի, չի թիրախավորում բանից անտեղյակ արևմուտքցուն, որին ամեն աշխարհագրական անունը պետք է բացատրել։ Այն պարզապես կա, ու կհասկանաս, թե ինչ է ասում, եթե գիտես լեզուն՝ թզի լեզուն, որով, ըստ հեղինակի, գրված է գիրքը։

Every Fire You Tend by Sema Kaygusuz review – Turkey's violent legacy |  Fiction in translation | The Guardian
Սեմա Քայգուսուզ

Սեմա Քայգուսուզի տատիկի պատմությունը շատ նման է Ֆեթհիյե Չեթինի «Մեծ մորը»․ ցեղասպանության սարսափներ, ու լռություն տարիներ շարունակ, որովհետև խոսելը կհակասեր մեծամասնության ընդունած նորմերին, որովհետև պարզապես վտանգավոր էր, ու պատառիկներ կամ ամբողջական պատմություն՝ ժառանգված թոռներին, որ պատմում են, փորձում լսելի դարձնել իրենց ձայնը։ Երկու դեպքում էլ թուրքերի կատարած կոտորածների հետևանք, մեկը՝ հայերի, մյուսը՝ զազա քրդերի։

Հայ ընթերցողի համար Քայգուսուզի գիրքը կարևոր ահազանգ է։ Այն հիշեցում է, որ 1915 թվականին ոչ թե հայերն են ինչ-որ բան սխալ արել, ոչ թե թուրքական ֆաշիզմն ուղղված է հենց հայերի կամ ընդհանրապես քրիստոնյաների դեմ, այլև բոլոր նրանց, ովքեր ապրում են նույն տարածքում ու խոսում են ուրիշ լեզվով կամ ուրիշ կրոն ունեն։ Սա հիշեցում է, որ մեր արևմտյան հարևանի ֆաշիզմն ավարտված չէ, որ թուրքերն իրենց ինքնությունը կառուցում են մյուսներին ոչնչացնելու հաշվին, որ այդ ոչնչացումից խոսելն անգամ քսանմեկերորդ դարում դեռ տաբու է՝ լինի հայերի, թե զազաների մասին։ Ու սրա մասին պետք է լավ հիշել՝ Թուրքիայի հետ սահմանների բացման ու առևտրական հարաբերությունների մասին երազելուց առաջ։

Եթե հայկական դպրոցներում համաշխարհային գրականություն առարկա մտցվեր, կառաջարկեի Սեմա Քայգուսուզի «Ամեն կրակ, որին հետևում ես» գիրքը դրա մի մասը կազմել, որ հենց դպրոցական տարիքից էլ բազմակողմանիորեն ծանոթ լինենք թուրքական ֆաշիզմին ու զգոնությունը երբեք չկորցնենք։

2020-ը

2020-ը, ինչպես գրեթե բոլոր նախորդ տարիները, սկսվեց հրավառությամբ։ Կոպենհագենում Անջելայենց տանն էինք։ Մեզ հետ նաև մի քանի այլ հյուրեր էին, որոնց չէինք ճանաչում։ Երեխաներ կային։ Ինչպես ամեն տարի, սկզբում թագուհու ելույթը լսեցինք։ Հետո ընթրեցինք։ Հետո դուրս եկանք պատշգամբ՝ հրավառությունը տեսնելու։ Ամեն րոպե կայծերն ավելի ու ավելի էին մեզ մոտենում։ Ներս մտանք, ներսից շարունակեցինք դիտել։ Ու մեկ էլ՝ կայծն ընկավ ուղիղ պատշգամբին, այրեց մի փոքր հատված։ Եթե ժամանակին ներս եկած չլինեինք, մեզնից մեկին էր դիպչելու։ 2020-ը սկսված էր։

Տխրած Երևանը

2020-ի առաջին օրերին հոգեբանի մոտ էի գնում։ Նստում էի, նայում դեմքին, ինքը՝ իմ դեմքին։ Ես էլ, ինքն էլ չէինք հասկանում, թե ինչու եմ այնտեղ։ Հոգեբանի դիմել էի 2019-ի դեկտեմբերին, բայց մինչև ամբողջ բյուրոկրատական հարցերը լուծվեցին, տարին վերջացավ։ Տարվա վերջին շատ էի հալից ընկել՝ համարյա բըրնաութ վիճակ։ Բայց տոնական արձակուրդը եկավ, մի լավ հանգստացա, հունվարից նոր թափով գործի անցա, ու հոգեբանի օգնությունը լրիվ անիմաստ դարձավ։

Հաջորդ երկու ամիսները պիտի փնթփնթալով աշխատեի․ պայմանագիրս վերջանում էր, իսկ երկարատև լուծում դեռ չէի գտել։ Մինչև հիմա էլ չեմ գտել։ Մի ամսվա մեջ երկու անգամ պիտի Նորվեգիա գործուղվեի։ Այդ երկու ճամփորդություններից ամենալավը վերադարձն եմ հիշում։ Առաջինից վերադառնալիս հիվանդ էի։ Գուցե չարաբաստիկ կորոնավիրուսն էր, գուցե՝ ուրիշ վիրուս։ Բայց անընդհատ կոճապղպեղով թեյ էի խմում ու երազում տուն հասնելու ու տաք անկողնում պառկելու մասին։ Երկրորդից վերադառնալիս երազում էի, որ ինքնաթիռը վերջապես վայրէջք կատարի․ կայծակը խփել էր, բարձրացել էր վեր, վատ եղանակի պատճառով վայրէջք չէր կարողանում կատարել։

Բայց 2020-ի միայն առաջին երկու ամիսներն էին իմ մասին։ Հետո ամեն ինչ տակնուվրա եղավ․ կորոնավիրուսի համավարակն արդեն հասել էր բոլորիս։ Տներում փակված բոլորս մեկ եղած պատմում էինք մեր պատուհանից այն կողմ տիրող աշխարհից, երեկոներին պատշգամբներում երգում էինք, մինչև հոգնեցինք ու էլ դուրս չեկանք, դժգոհում կամ համեմատում մեր պետությունների ու քաղաքների սահմանափակումները, նոր հոբբիներ հորինում, որ չձանձրանանք, գլուխ գովում, որ անչափ պրոդուկտիվ ենք դարձել կամ պրոդուկտիվության պոռնոն ձեռ առնում։ Կարոտում էինք ուրախ հավաքույթները, համերգները, ճամփորդությունները, կինոթատրոնները, սրճարաններն ու ռեստորանները։ Կարոտում էինք մեր ընկերներին ու բարեկամներին, որոնց սկսեցինք ավելի հաճախ տեսնել էկրանից այն կողմ։ Սովորել էինք ամեն ինչ առցանց անել․ սուրճ խմել, սեղանի խաղեր խաղալ, դասավանդել։ Այդ ընթացքում մեր կողքով անցնում էր գարունը, որ այդպես էլ չտեսանք։

Կորոնավիրուսի համավարակից սկսած կորել էր Եսը, դարձել էինք մենք։ Ու 2020-ին այդ մենքն անընդհատ կերպարափոխվում էր, տարբեր կազմ ստանում։ Ոմանք ասում էին՝ լոքդաունը մի՛ ռոմանտիզացրեք, հիմա շատերն աշխատանք են կորցրել, սոված են, շատերը հարազատ են կորցրել, սգում են։ Բայց հիմա՝ 2021-ի հունվարին ես համարձակվում եմ կարոտախտով հիշել այն օրերը, երբ անդարդ փակված էինք տներում ու պարապությունից նոր գործիք նվագել էինք սովորում։ Որքա՜ն կուզենայի, որ 2020-ի մասին հաջորդ սերունդներին մեր պատմելիքը հենց կորոնավիրուսի համավարակի մասին լիներ, թե ինչպես էր ամբողջ աշխարհը կանգ առել, քաղաքների օդը մաքրվել, իսկ վայրի կենդանիները փողոցներ լցվել։

Երբ հասնում եմ 2020-ի աշնանը, չգիտեմ ինչ գրել։ Բառերը կորում են, անէանում, որովհետև ասելու բան չկա։ Ի՞նչ ասես հազարավոր զոհերից ու վիրավորներից ու կորցրած հայրենիքից հետո։ Հիշում եմ էկրանից գամված օրերս, շրջապատող աշխարհից կտրված վիճակս, հայկական ու դանիական զուգահեռ իրականությունները․ մեկում զոհեր ու ավերածություններ, մյուսում՝ սրճարաններում անհոգ հավաքված ջահելություն, մեկում՝ վտանգված գոյություն, մյուսում՝ Թրամփի կորոնավիրուս, իսկ ես՝ այդ երկու իրականությունների մեջտեղում իմ այլ հայրենակիցների պես երկու կես էի լինում։ Հարցեր էին, որ տալիս էի ինքս ինձ իմ ինքնության, իմ արժեհամակարգի ու իմ ընտրությունների մասին։ Հարցեր էին, որոնց պատասխանները փնտրում էի առավոտյան սուրճ խմելիս, ուսանողներիս նամակներին պատասխանելիս, խանութում գնումներ անելիս, գնացքով աշխատանքի գնալիս։ Ու էդպես էլ մոլորված մնում։

Հարցերի պատասխանները պիտի ստանայի նոյեմբերի 9-ից հետո, երբ հայտնաբերեցի, որ իմ շրջապատում շատերից ավելի ազգայնական եմ, որովհետև հենց ազգային ինքնությունս է վտանգված, երբ հասկացա, որ Հայաստանի ապիկար ղեկավարությանը սատարողները ոչ թե չգիտեն, թե ինչ ենք կորցրել ու ինչ վտանգի առաջ ենք կանգնած որպես ազգ, այլ պարզապես ազգային ինքնություն չունեն ու ապրումակցել չգիտեն։ Ավելի շուտ էի հասկացել, բայց չգիտեի, թե ինչ աստիճանի վտանգավոր են։

Ու կապեր խզեցի։ Սկսեցի ջնջել բազմաթիվ ընկերների առանց հետ նայելու ու ափսոսալու։ Ես չէի կարող այլևս ինձ ընկեր համարել մեկին, ով մեր գոյությունը վտանգած գլխավոր մեղավորին դեռ աջակցում էին, հաճախ՝ «անվերապահորեն»։ Հետո նաև մտածում էի՝ ինչ կարելի է անել։ Անօգնականությունից պատեպատ խփվում, ինչպես իմ բազմաթիվ ընկերներ։

Դեկտեմբերի վերջին արդեն Երևանում էի։ Դանիական հերթական լոքդաունից հետո ծանր էր Երևանի աղմուկը, բայց նաև ծանր էր տրամադրությունը։ Ոմանց համար պատերազմն ավարտվել էր «զոհերի մեջ ոչ մի ծանոթ չունեմ, տունս չի վնասվել» պնդումներով, տրամադրությունները՝ բարձր, տոնական։ Բայց մնացածը ոտքից գլուխ ցավի մեջ, ժպիտները կորած, գլխիկոր։ Ու ընկերներս էին, որ անօգնականությունից խելագարվում էին՝ հասկանալով, որ հայրենիքը փրկելու համար օր առաջ պետք է իշխանություններին հեռացնել, բայց չգիտեին ոնց ու չգիտեին ինչ անել հետո։

Եկավ 2021-ը, եկավ առանց հրավառության, լուռ ու խաղաղ փողոցներում։ Ամբողջ աշխարհը թեթևացած շունչ քաշեց, որ այն անիծյալ տարին վերջապես ավարտվեց, իսկ մենք շունչներս պահում ենք, որ հանկարծ 2021-ը 2020-ից վատ չլինի։ Մենք անընդհատ խոսում ենք իրար հետ ու փորձում լուծումներ գտնել, որ հանկարծ 2021-ն ավելի վատը չլինի։ Երանի՜ հաջողենք։

Մարգըրեթ Էթվուդի «Կույր մարդասպանը»

Էթվուդի «Կույր մարդասպանը» հորս խորհրդով կարդացի։ Հետո, Էթվուդը նաև Կանադայի վարչապետ Ջասթին Թրուդոյին ուղղված բաց նամակը ստորագրողներից էր, որում պահանջում էին միջոցներ ձեռնարկել, որ Թուրքիան դադարեցնի իր մասնակցությունը պատերազմին։

The Blind Assassin by Margaret Atwood: 9780385720953 |  PenguinRandomHouse.com: Books

«Կույր մարդասպանը» բավական բարդ գիրք է այս ժամանակներում կարդալու համար․ երբ կենտրոնացումդ հազիվ հինգ րոպե է, ու անընդհատ լուրերն ես ստուգում, երբ մի քանի էջ կարդում ես՝ առանց ուշադրություն դարձնելու բովանդակությանը, երբ ամեն օր մի նոր ահավոր լուր նորից քեզ ներվայնացնում է, գիրք կարդալն ահավոր դժվար մի գործ է դառնում։ Ու առավել դժվար է «Կույր մարդասպանը»։

Վեպը բավական բարդ կառուցվածք ունի։ Այնտեղ կա պատմություն պատմության մեջ, որի մեջ նույնպես պատմություն կա, ու պիտի ուշադրությունդ լարես, որ էս բոլորը կարողանաս ուղեղիդ մեջ պահել։ Գիրքը սկսվում է պատմողի քրոջ՝ Լաուրա Չեյսի մահվամբ, որ հավանաբար ինքնասպանություն է։ Այնուհետև պատմողը՝ Իրիսը, ընթերցողին տանում է դեպի իր մանկություն քսաներորդ դարասկզբին, Տորոնտոյից ոչ հեռու մի հորինված քաղաքում ու պատմում իր ընտանիքի, իր քրոջ մասին, անցնում երկու համաշխարհային պատերազմներով՝ ներկայացնելով բոլոր դեպքերը, որոնք բերեցին քրոջ մահվանը։

Այս պատմությունը ժամանակ առ ժամանակ ընդհատվում է Լաուրա Չեյսի՝ հետմահու հրատարակված «Կույր մարդասպանը» վեպից հատվածներով երկու սիրահարների մասին։ Այստեղ էլ կերպարներից մեկն իր հերթին մի այլ պատմություն է պատմում կույր մարդասպանի մասին։ Վեպը կարդալու ընթացքում կամաց-կամաց հասկանում ես, թե հիմնական պատմությունն ինչ կապ ունի այս «վեպի մեջ վեպի» հետ։

Էթվուդն ուղղակի վարպետորեն է գրել վեպը։ Կտոր-կտոր իրականությունը բացահայտելով՝ ուշադիր ընթերցողին պարգևատրում է ավարտին հասնելուց շատ առաջ։ Եթե ուշադիր ընթերցող ես և եթե հետ ես գնում, սկզբի որոշ հատվածներ վերընթերցում, որոշ բաներ հասկանում ես շատ ավելի շուտ, քան դրանց մասին բացահայտ գրվում է։ Հետևաբար, վերջի սյուժեի շրջադարձն իրականում շրջադարձ չէ, այլ մի բան, որ հեղինակը քեզ արդեն ասել է։

Մի բան, որ այդպես էլ չի բացահայտվում, այդպես էլ կերպարներից ոչ ոք չի իմանում, բայց կարծես բանից տեղյակ ընթերցողն ինքը հասկանում է, կերպարներից մեկի՝ Ալեքս Թոմասի ազգությունն է։ Ալեքսը որբ է լինում, կենսաբանական ծնողներին չի հիշում։ Կանադա բերված է լինում առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։ Նրան գտել են այրված տան փլատակներում, որտեղ բոլորը մահացած են լինում։ Հարցին, թե որտեղ են գտել նրան, Ալեքսը պատասխանում է․ «Չգիտեն։ Ֆրանսիան կամ Գերմանիան չէր։ Դրանից արևելք, այն փոքր պետություններից մեկում»։ Հետո գրքում մի քանի անգամ հղում է արվում նաև Ալեքսի մգոտ մաշկին։ Գիտենք նաև, որ պրեսբիտերականներն են նրան որդեգրել ու Կանադա բերել։

Գրքում սկզբում աղջիկների մայրը, իսկ նրա մահվանից հետո՝ նրանց խնամող աղախինը, երբ աղջիկներն ուտելիքը կիսատ էին թողնում, ասում էր․ «Հիշիր սոված հայերին»։ Հետո, մեկ այլ կոնտեքստում, երբ աղջիկներն ուտելիք էին հասցնում Ալեքսին, Իրիսն ասաց․ «Ալեքս Թոմասը պիտի որ սոված հայերը լինի»։ Իսկ Լաուրայի համար դա ծիծաղելի չէր, այլ ճշմարտություն։ Ընթերցողն էլ այս բոլոր կտորները միացնելով մտածում է, որ հավանաբար Ալեքսը հայ է։

Հետաքրքիր է նաև, թե ով է իրականում կույր մարդասպանը։ Իհարկե, վեպի միջի վեպի պատմության մեջ կա հենց բառի ամենաուղղակի իմաստով կույր մարդասպան, բայց փոխաբերական իմաստով կարծես վեպում մեկ ուրիշին էլ է վերաբերում կույր մարդասպան լինելը, բայց դա թողնում եմ ընթերցողին, որ ինքներդ պարզեք։

«Կույր մարդասպանը» բուքերյան մրցանակի է արժանացել։ Հետաքրքիրն այն է, որ այն շատ նման է տարիներ անց բուքերյան մրցանակ ստացած մեկ այլ վեպի՝ Ջուլիան Բարնսի «Վերջի զգացմանը» (նկատեցի, որ վերջինիս երբևէ չեմ անդրադարձել բլոգումս, չգիտեմ ինչու)։ Երկուսի պատմողներն էլ ծեր մարդիկ են, մի դեպքում կին, մյուսում՝ տղամարդ։ Երկուսն էլ հետ են գնում դեպի անցյալում կատարված դեպքերի ու երկուսում վերջում էլ սյուժեի շրջադարձ կա։ Բայց Բարնսի համեմատ Էթվուդը շատ ավելի մեծ վարպետությամբ է գրել վեպը․ նախ «Կույր մարդասպանի» կառուցվածքն է բարդ, երկրորդ ուշադիր ընթերցողին հուշումներ միայն Էթվուդն է տալիս, իսկ Բարնսը ստիպում է, որ «սպասես» վերջին, որ իմանաս ինչն ինչոց է (բայց հանուն արդարության դնում է կերպարի մաշկի մեջ, քանի որ նա էլ է վերջում ամեն ինչ իմանում)։

Գիտեմ, որ շատերիդ Էթվուդը «Աղախնի պատմությունով» է հայտնի։ Վերջերս, ի դեպ, հայերեն թարգմանությունն է լույս տեսել։ Չնայած որ «Կույր մարդասպանով» իրոք հիացած եմ, չգիտեմ՝ երբևէ Էթվուդից ևս մեկ գիրք կկարդա՞մ։ Ամեն դեպքում, «Կույր մարդասպանը» խորհուրդ եմ տալիս, չնայած չեմ կարող ասել, թե ինչքանով է «Աղախնի պատմությանը» նման, ավելի լավը կամ ավելի վատը։

Համագործակցության անհրաժեշտությունը հետպատերազմյան Հայաստանում

Իմ դասավանդած էքսպերիմենտալ մեթոդներ 3 առարկայի առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ ավարտվում է ստուգարքով։ Ուսանողները ստուգարքը կարող են ստանալ, եթե բոլոր հինգ առաջադրանքները կատարել են։ Առաջադրանքները մի քանի բաղադրիչ ունեն․ վիճակագրական խնդիրը լուծելու համար կոդի վերածել, արդյունքները մեկնաբանել և տեքստ գրել՝ նկարագրելով ողջ ընթացքն ու արդյունքները։ Պարտադիր պահանջ է խմբով աշխատելը։ Եթե մեկն ուզում է առանց խմբի, մեն-մենակ լինել, նախ համալսարանից հատուկ թույլտվություն պիտի ստանա, հետո հսկայական աշխատանքը մնալու է էդ մի հոգու ուսերին։ Հետո, յուրաքանչյուր խումբ պարտավոր է նշել, թե առաջադրանքի որ մասն ով է գրել, բայց միշտ դժվարանում են, ու իրենց դժվարանալը պատճառ ունի․ համագործակցային աշխատանքում խիստ դժվար է տարբերակելը, թե ով ինչ է արել։ Իսկ ընդհանրապես այսպիսի համագործակցային ֆորմատում շահում են բոլորը։

What Is Collaboration and Where Does It Begin? | Jesse Lyn Stoner

Ընդհանրապես, գիտական տվյալներ կան այն մասին, որ համագործակցային արդյունքը շատ ավելի լավն է, քան առանձին-առանձին վերցրած անհատական աշխատանքը։ Պատկերավոր ասած՝ համագործակցության դեպքում արդյունքը ոչ թե երկու ուղեղների չոր գումարային արդյունքն է, այլ դրանից շատ ավելին։ Հետևաբար, համագործակցությունից շահում են բոլորը՝ թե՛ համագործակցողներն առանձին-առանձին, թե՛ նրանք, ովքեր գործածելու են համագործակցության արդյունքը։

Ավելին՝ համագործակցությունը նաև էվոլյուցիոն նշանակություն ունի։ Մարդիկ ամենաշատը համագործակցող ու ավելի քիչ մրցակցող կենդանիներից են․ հազարամյակներ առաջ մարդիկ հասկացել են, որ մեն-մենակ որս անելով հազիվ մի նապաստակ բռնեն, իսկ համագործակցային որսի դեպքում կարող են միասին եղջերու բռնել, որը շատ ավելի շատերի կարող է կերակրել։ Հետևաբար, ի նպաստ բնական ըտնրության է եղել համագործակցային որսորդությունը։

Բայց համագործակցությունը Հայաստանում մի հատկանիշ է, որ շատ դժվար է ստացվում։ Սկսենք դիվանագիտությունից։ Դեռ պատերազմի օրերին շատերը գլուխ էին գովում կամ բողոքում, որ մենք երեք միլիոնով մենակ ենք մնացել 90 միլիոնի դեմ։ Իսկ ինչու՞ էինք մենակ մնացել։ 21-րդ դարում մենակ մնալը ոչ թե հպարտանալու կամ դրանից դժգոհելու թեմա է, այլ պարզապես ցույց է տալիս համագործակցության ունակության բացակայություն։ Դիվանագիտությունը չպետք է լինի «ռուսը մեզ էլի մենակ թողեց» կամ «բոլորը մեզ դավաճանեցին» մակարդակի, այլ արդյունավետ համագործակցություն, որի արդյունքից շահում են համագործակցող բոլոր կողմերը, իսկ էդպիսի համագործակցություն հնարավոր էր թե՛ Ռուսաստանի, թե՛ Իրանի, թե՛ այլ պետությունների հետ (այս տեսահոլովակը մանրամասն քննում է ներկայիս իշխանությունների դիվանագիտական սխալներն ու խորհուրդներ տալիս նոր համագործակցային ուղղությունների համար)։

Բայց Հայաստանում համագործակցության խնդիրը ոչ միայն արտաքին քաղաքականության մեջ է, այլև պետության ներսում։ Մարդկանց միջև նախկին-ներկա սահման գծելով՝ վերացվում է որևէ տեսակի համագործակցության հնարավորությունը, մինչդեռ կան իրավիճակներ (օրինակ՝ պետական անվտանգությունը), երբ նախկինների ու ներկաների, ավելին՝ ընդհանրապես ողջ հայ ժողովրդի շահերը համընկնում են։ Հետևաբար, պատերազմի ժամանակ տասներեք կուսակցությունների համագործակցության առաջարկը չընդունելը կարելի է բացատրել կա՛մ նրանով, որ սա պարզապես ծրագրված դավադրություն էր, հետևաբար պետք չէր, որ դրա դեմն առնվի, կա՛մ բավական ինկոմպետենտ կառավարությունը համագործակցությունը ոչ թե որպես առավելագույն արդյունքի փորձ էր ընկալում, այլ դավադրություն հենց իրենց դեմ։ Մինչդեռ պատմությունն ուսումնասիրելիս պարզ է դառնում, որ 90-ականներին պատերազմը հաղթեցինք նաև իշխանություն-ընդդիմություն արդյունավետ համագործակցության շնորհիվ։

Եվ անգամ պատերազմից հետո, երբ կա քաղաքական կոնսենսուս, որ Փաշինյանի կառավարությունը պետք է հեռանա, երբ լուծման տարբերակներից մեկը համագործակցային կառավարության ստեղծումն է, Փաշինյանի կողմնակիցները դժվարանում են պատկերացնել ու հասկանալ, թե ինչպես կարող է նման կառավարություն ստեղծվել ու շարունակում են անուններ պահանջել, շարունակում են անհատական լուծում պահանջել մի խնդրի, որն այնքան բարդ է, որ առանց համագործակցող ուղեղների ուղղակի չի կարող լուծվել։

Բայց Հայաստանում համագործակցության անընդունակությունը չի սահմանափակվում քաղաքական վերնախավով։ Անհատապաշտությունն այնքան խորն է մտել մեր ուղեղներ, որ պատերազմի ելքը գոհացնում է շատերին, որովհետև անհատապես իրենք շահել են (օրինակ՝ Ադրբեջանը Երևան չի հասել կամ զոհերի մեջ իրենք ծանոթներ չունեն, իսկ տունը կորցրած արցախցիները հեռավոր հեքիաթ են թվում, ինչի հետ իրենք գլուխ չեն դնելու)։ Եթե անգամ այս մարդկանց փորձես բացատրել, որ նույնիսկ անհատապես իրենք չեն շահել, որովհետև վտանգը կախված է նաև նրանց գլխավերևում, որ Հայաստանի անվտանգությունն այս պահին շատ փխրուն է, որ երբ թուրք-ադրբեջանական տանդեմը հասնի իրենց դռանը, բարի-դրացիական հարաբերություն քարոզողներին, արցախցի-հայաստանցի կամ նախկին-ներկա չի տարբերակելու, միևնույն է, կշարունակես լսել բաց սահմանների ու սպասվող տնտեսական վերելքի մասին։

Ավելին՝ Հայաստանում մի ստվար զանգվածի համագործակցային ունակության թերի լինելն արտահայտվել է նաև պատերազմից դուրս տարբեր իրավիճակներում։ Մենք հաճախ ենք խոսում, որ հայերը թիմային սպորտերից լավ չեն, իսկ անհատականից լավ են։ Հայաստանում որոշակի գիտական թեմաներ ուսումնասիրելը ոմանք ընկալում են որպես սպառնալիք իրենց աշխատանքի դեմ, ոչ թե համագործակցության հնարավորություն (հանուն արդարության ասեմ, որ դրական փորձ էլ ունեմ կամ որոշ համագործակցություններ սառեցվել են զուտ իմ՝ զբաղված ու անհետևողական լինելու պատճառով) ու մերժում համագործակցության առաջարկները։ Մենք անգամ չենք ուզում հանուն հանրային շահի մեզ որևէ բանից զրկել․ պետական առողջապահական ապահովագրությանը դեմ ենք, որովհետև չենք ուզում տաքսու վարորդի առողջության համար վճարել, համահարթ հարկմանը կողմ ենք, որովհետև չենք ուզում, որ մեր վճարած հարկերից մյուսի կարիքները հոգան։

Պատերազմից հետո հաճախ է խոսվում, որ պետք է մեր ամբողջ ներուժը թե՛ Հայաստանում, թե՛ սփյուռքում գործածենք, որ կարողանանք այս իրավիճակից դուրս գալ։ Եվ իրոք, դա պետք է անպայման տեղի ունենա ու պետք է տեղի ունենա արդյունավետ համագործակցության շնորհիվ։ Բայց առաջին հերթին պետք է հասկանալ, թե ինչ միջոցով ենք կոտրելու անհատապաշտությունն ու հասնելու նրան, որ շատերը հասկանան, որ համագործակցությունը համընդհանուր օգուտ է բերելու և որ ավելի մեծ արդյունք է ստեղծելու, քան անհատների աշխատանքը։ Այլապես ստիպված կլինենք համակերպվել այն մտքի հետ, որ համագործակցել չկարողանալու պատճառով հայերը էվոլյուցիոն տեսակետից վերացող մշակույթ են։

Մենք, որ հարատև ենք

Ինձ հարցնում են՝ ոնց ես։ Պատասխանում եմ, որ մենք բոլորս նույնն ենք հիմա, որ մեկս մի քիչ շատ, մյուսս մի քիչ քիչ, բայց գժված ենք ու խառնված, ու որ դժվար է նկարագրել, թե ինչ ես զգում, երբ քո սեփական գոյությունն է վտանգված։ Ինձ հարցնում են՝ ինչ ես ուզում։ Պատասխանում եմ, որ մենք խաղաղություն ենք ուզում, ուզում ենք մեզ համար հանգիստ ապրել, բայց կռվելու ենք, եթե մեր դեմ զենք բարձրացնեն, որովհետև մեր գոյությունն է վտանգված։ Պատասխանում եմ ու զգում, որ եսը մենք է դարձել, որ օտարերկրյա ընկերներիս հետ խոսելիս ու ինձ ուղղված հարցերին պատասխանելիս խոսում եմ մեր անունից։ Մտածում եմ այդ մենքի մասին։ Ո՞վ ենք մենք։

Մենք, որ հանգիստ ապրում էինք օտար երկրում ու մեզ նույնացնում տեղացիների հետ, որ գործից հետո ընկերների հետ սրճարաններում հանդիպում էինք, չաչանակում տեղացիների պես, որ խանութներում գնումներ էինք անում տեղացիների պես՝ զամբյուղը լցնելով մեր սիրած ուտեստներով, որ դուրս էինք գալիս զբոսանքի, աշխատում էինք կամ սովորում, հետևում կորոնավիրուսի սահմանափակումներին ու նոր թվերին։ Այդ մենք էինք, որ մի օր հանկարծ սրճարաններից ու նրանց անդարդ հաճախորդներից սկսեցինք ներվայնանալ, որովհետև նրանք չգիտեն, թե ինչ է կատարվում մեր երկրում ու եթե անգամ իմանան, կշարունակեն անհոգ սուրճ խմել սրճարաններում ու սոցիալական ցանցերում առանց կարդալու անցնել արդեն երեք շաբաթ մեր աղաղակող գրառումների վրայով կամ պարզապես լացող էմոջիով արձագանքել՝ էդպիսով իրենց պարտքը կատարած համարելով։

Այդ մենք էինք, որ խանութներում սկսեցինք ամենայն ուշադրությամբ ուսումնասիրել ապրանքների ծագումը ու հետ դնել նույնիսկ նրանք, որոնց արտադրության վայրը նշված չէր, որ մի ժամանակ ծաղրում էինք դաշնակներին թուրքական արտադրանքը բոյկոտելու համար, որովհետև հիմա ամեն ինչ ուրիշ է, որովհետև դե թուրքական արտադրությունն ի՞նչ կապ ունի 100 տարի առաջվա ցեղասպանության հետ, որովհետև ո՞վ ռիսկ կանի 21-րդ դարում ցեղասպանություն անել։

Մենք, որ մեզ մեղավոր ենք զգում հեռու լինելու համար, վեր ենք թռչում ցանկացած ձայնից՝ մտածելով, թե ռմբակոծություն է, փորձում ենք մեր ձեռքից եկածն անել, ու, միևնույն է, քիչ է թվում, որովհետև պատերազմը շարունակվում է, ու անօգնականությունից խելագարվում ենք։ Մենք, որ շաբաթներով աղաղակում ենք սոցիալական ցանցերում ու բողոքի ցույցերում, որ մեզ լսեն, բայց մեր ձայները խլանում են տեղեկատվական աղմուկի մեջ։

Մենք, որ օրերով չենք կարողանում աշխատանքի վրա կենտրոնանալ ու չգիտենք՝ մեր գործընկերներին ինչ ասենք, որ ամբողջ օրն էկրանին գամված թվիթում ենք ու լուրեր կարդում, խոսում իրար հետ, անգամ նրանց հետ, ում նախկինում չենք ճանաչել, որովհետև միայն իրար հետ խոսելն է ստացվում, որովհետև մենք իրար ոգևորում ենք, չնայած որ ինքներս էլ ոգևորության կարիք ունենք, իսկ մեր իրական կյանքում ու իրական շրջապատում բոլորը հեռու են ու օտար, տարբեր մեզնից, մեզ չհասկացող։ Մենք «ներկա-բացակա» ենք անում մեր բոլոր օտարերկրյա ընկերներին մեր ֆեյսբուքյան ստատուսների ու ինստագրամի նկարների տակ ու էլեկտրոնային փոստարկղերում ու չգիտենք ինչ ենք անելու նրանց հետ, ովքեր ոչինչ չեն գրել։ Բայց առավելևս չգիտենք ինչ անել նրանց հետ, որոնք գրում են ու բոլորովին ուրիշ թեմաներով։

Մենք (լուսանկարը՝ Արեգ Մարգարյանի)

Ու մենք էինք, որ մի ժամանակ գլուխ էինք գովում, թե հայերի հետ չենք շփվում, բայց սկսեցինք փնտրել իրար, գտնել իրար՝ մոռանալով մեր քաղաքական ու կրոնական հայացքների մասին, ու կարիք չունեինք խոսելու, կարիք չունեինք հարցնելու՝ ո՞նց ես, որովհետև գիտեինք, որ բոլորս նույնն ենք զգում, որ մեր օտարերկրյա ընկերներից ոչ ոք չի հասկանա, չէ՛, չի հասկանա, ինչքան էլ բացատրենք։ Մենք էինք, որ մի կողմ թողեցինք մեր այդքան սիրած օտարալեզու գրքերը, երգերն ու ֆիլմերը ու վազեցինք փնտրելու հայկականը, որովհետև սկսել էինք տանել չկարողանալ մի մշակույթ, որ էդպես լուռ նայում է, թե ոնց են մեր տունը, կյանքն ու մշակույթը մեր ձեռքից վերցնում։ Ու մենք էինք, որ երբ տեսանք, որ քիչ է հայկականը, խոստացանք ինքներս մեզ ու իրար, որ ամեն ինչ անելու ենք շատանալու ու շատացնելու համար, խոստացանք ինքներս մեզ ու իրար, որ գրելու ենք, որ ստեղծելու ենք։

Մենք, որ դպրոցում ծաղրում էինք ռազմահայրենասիրական դասերը՝ մեզ համարելով արևմտամետ ու առաջադեմ, հիմա հետ ենք գնում ու փնտրում այդ դասերը, փորձում հասկանալ, թե այդ ինչ էին սովորեցնում մեզ դպրոցում, որ այդքան համառորեն չէինք ուզում սովորել։ Մենք, որ եկանք արևմուտք հենց այնտեղի արժեքների համար, հիմա լուռ քննում ենք, թե ինչ են դրանք նշանակում և արդյոք գոյություն ունեն։

Այդ մենք ենք, որ մեր արժեհամակարգերը գլխիվայր շուռ են եկել, որ հարցականի տակ ենք դնում ամեն ինչ, ինչին հավատացել ենք ու սիրել, որ գիտենք՝ պատերազմից հետո նույնը չենք լինելու, ու մենքն այլևս ես չի դառնալու, որովհետև մենք իրար սիրելու ենք։

Դասավանդումը կորոնայի օրերին

Նախկինում անդրադարձել եմ, թե Օրհուսի համալսարանում ինչպես էի պատրաստվում կորոնակիսամյակին։ Այս գրառմամբ կկենտրոնամ բուն դասավանդման մեթոդիկայի ու արդյունքների վրա։

Կիսամյակի երրորդ շաբաթն այսօր ավարտվեց։ Այսօրվանից ամբողջ պետությունն է անցնում «փափուկ» լոքդաունի (բոլորը հնարավորության դեպքում տնից են աշխատում), բայց հավանաբար համալսարաններում դասերը կշարունակվեն։ Համենայնդեպս, վերևներից պնդում են, որ վարակը ջահելների շրջանում գիշերային կյանքի, ոչ թե համալսարանում դասի նստելու արդյունքում է տարածվում։

Քանի որ դեռ ամբողջովին հեռավար ուսուցման չենք անցել, հիբրիդային ուսուցումը շարունակվում է։ Ու քանի որ հիբրիդային ուսուցում կիրառում եմ դասավանդածս առարկաներից միայն մեկի՝ էքսպերիմենտալ մեթոդներ 3֊ի համար, հենց դրան էլ կանդրադառնամ այստեղ։

Study finds completing a 10-minute activity at the beginning of a MOOC can  lead to significantly improv… | Online teaching, Advanced learning, Learn  web development

Մեր համալսարանում բոլոր առարկաների համար Բլեքբորդ կոչվող առցանց համակարգ կա։ Սովորական պայմաններում այս համակարգը դասախոսները գործածում են միայն առարկայական պլանը, կարդալու նյութերի ցանկն ու դասախոսությունների սլայդները տեղադրելու համար։ Բայց կորոնայի ժամանակներում կոնկրետ ես այս հարթակը վերածել եմ մի յուրահատուկ լսարանի։

Ամեն շաբաթվա ուսումնական նյութն առանձին մոդուլների եմ բաժանել։ Եթե կիսամյակը տասներեք շաբաթ է, ընդհանուր տասներեք մոդուլներ են լինելու։ Յուրաքանչյուր մոդուլ սկսվում է ընթերցանության նյութով. հերթով բոլոր հոդվածների հղումներն են նշված, որ ուսանողը սեղմելով բացում է հոդվածը։ Հետո գալիս են վիդեո դասախոսությունները, որոնք յուրաքանչյուր մոդուլում երկուսից չորսն են, տևում են 10-20 րոպե։ Դասախոսությունները թեմատիկ բաժանում ունեն։ Յուրաքանչյուր դասախոսության մեջ կենտրոնանում եմ մի թեմայի վրա՝ բացատրելով մեքենայական ուսուցման որևէ կոնցեպտ կամ կոդ գրելով ու հատ֊հատ ամեն տողը մեկնաբանելով։ Իսկ Մորթենի թեթև ձեռքով դասախոսություններն արտակարգ որակի են ստացվում. դասախոսությունների արտադրությունը լրիվ պրոֆեսիոնալ մակարդակով է արվում։

Վիդեո դասախոսությունների արանքում փոքր վարժություն է կամ հարց, որին ուսանողները պիտի խմբով պատասխանեն։ Այստեղ տեղին են ասելը, որ դանիական կրթական համակարգին հատուկ են ուսումնական խմբերը, որտեղ կոնկրետ թվով ուսանողներ ամբողջ կիսամյակը միասին են աշխատում, տնայինները միասին են անում, անգամ քննական առաջադրանքները միասին են կատարում։ Կրթական համակարգն էստեղ մեծ շեշտ է դնում համագործակցային հմտություններ զարգացնելու վրա։ Առիթից օգտվելով՝ ուսանողներին քաջալերում եմ նաև դասախոսությունները միասին դիտել։ Իսկ քանի որ տնային առաջադրանքը նաև քննարկման տարր ունի, ուսանողները դասախոսությունը միասին դիտելու արանքում նաև քննարկում են։ Տնային առաջադրանքը դեդլային ավարտից հետո ուղարկվում է համակուրսեցիներին, որ միմյանց աշխատանքը գնահատեն ու ֆիդբեք տան։ Մոդուլը պարունակում է նաև վիդեո դասախոսությունների սլայդները, իսկ շուտով նաև կոդերը (ուսանողների խնդրանքով)։

Ուսումնական մոդուլներից դուրս Բլեքբորդում նաև փադլեթ եմ ներդրել։ Էստեղ ուսանողները կարող են գրել իրենց անունը, մի քանի խոսք իրենց մասին ու տեղադրել նկարը։ Քանի որ էս կիսամյակում ուսանողներին ավելի հազվադեպ եմ տեսնում, բոլոր հիսունի անունները սովորելը դժվարանում է։ Իսկ նկարներն ու անունները մի տեղում ունենալն օգնում է, որ երեք շաբաթվա ընթացքում գրեթե բոլորի անուններն իմանամ։

Բլեքբորդում նաև ֆորում եմ ներդրել, որտեղ ուսանողները կարող են (իրենց նախընտրությամբ նաև անանուն) հարցեր տալ։ Ո՞վ է ասում, թե ֆորումների դարաշրջանն անցել է։ Ուսանողները շատ ակտիվ կերպով թեմաներ են բացում, հարցեր են տալիս, քննարկումներ ծավալում, ու էս բոլորն առարկայի շրջանակներում։

Առարկան ավարտվում է էսպես կոչված պորտֆոլիո քննությամբ։ Սա նշանակում է, որ կիսամյակի ընթացքում ուսանողները պիտի հինգ առաջադրանք հանձնեն, ֆիդբեք ստանան, վերջում բոլորը միասին հանձնեն։ Գործնական աշխատանքները, որ տեղի են ունենում դեմառդեմ, հենց առաջադրանքները կատարելիս ուղղություն տալու ու ֆիդբեք ստանալու համար են, որտեղ ուսանողները կարող են լիքը հարցեր տալ։

Ֆորումից ու գործնականի ընթացքում հարցերից բացի ուսանողները կարող են նաև մեյլ գրել կամ դասամիջոցին ինձ մոտենալ։ Էսպիսով, հարցեր տալու տարբեր հարթակներ եմ ստեղծել, որ ամեն ուսանող իր անձին հարմար տարբերակն ընտրի ու չքաշվի։

Թեև շատ էի վախենում, որ հիբրիդային ուսուցումը չի ստացվի, քանի որ առաջին անգամ եմ անում, այնուամենայնիվ, նույն ուսանողները, որ ընդամենը երեք շաբաթ առաջ ստիպում էին, որ դասախոսությունները լսարանում տեղի ունենան, հիմա հերթով գրում են ինձ, որ դասընթացի առցանց հատվածը շատ հաճելի պրոցես է, շատ հեշտությամբ գիտելիք են կուտակում։ Դրանից ես ավելի եմ մոտիվացվում ու դասախոսությունները նույնիսկ ավելի մեծ հաճույքով նկարահանում։

Մի խոսքով, պարզվում է՝ ճիշտ կազմակերպված առցանց/հիբրիդային ուսուցումը կարող է աշխատել։ Ուղղակի դրա համար ժամանակ, նվիրում ու տեխնիկական հնարավորություններ են պետք։

«Փաստեր Ֆինլանդիայի մասին»․ Էռլենդ Լո

Հունվարին երբ մտա Բերգենի իմ սիրելի գրախանութն ու ուզեցի նորվեգերեն գիրք գնել, վաճառողն Էռլենդ Լոյի «Նաիվ։ Սուպերն» առաջարկեց։ Ռիսկ չարեցի․ նորվեգերեն էդքան կձգե՞մ որ, անգլերեն թարգմանությունը գնեցի։ Գիրքն ահագին դուրս եկավ։ Իսկ կորոնայի օրերին էնքան շատ էի նորվեգերենի մեջ, որ երբ հաջորդ անգամ հայտնվեցի Բերգենում, առանց երկար-բարակ մտածելու նույն գրախանութից ձեռք բերեցի Լոյի՝ արդեն նորվեգերեն «Փաստեր Ֆինլանդիայի մասին» գիրքը։ Հետո, երբ պիտի սկսեի տարբեր մարդկանց խորհուրդ տալ գիրքը կարդալ, պիտի հայտնաբերեի, որ այն երբևէ անգլերեն չի թարգմանվել։

Ժամանակակից նորվեգերեն կարդալն էնքան էլ հեշտ գործ չէր։ Ուղղագրությունը մտքիդ մեջ վերածում ես դանիերենի, որ հասկանաս, որոշ բառեր անծանոթ են, պիտի բառարանում նայես, չգիտես անգամ կարդացածդ ոնց է արտասանվում (երբեմն Մորթենի համար բարձրաձայն կարդում էի դանիերեն հնչողությամբ)։ Բայց արժեր հանուն էսպիսի հրաշալի գրքի մի քիչ տառապել նորվեգերենի ձեռքը։

«Փաստեր Ֆինլանդիայի մասին» գրքի հերոսը Նորվեգիայում Ֆինլանդիայի դեսպանատան պատվերով Ֆինլանդիան նորվեգացի զբոսաշրջիկների համար գովազդող բրոշյուր պետք է պատրաստի։ Եթե երբևէ Սկանդինավիայում ապրել եք, կիմանաք, որ էս փաստն ինքնին ծիծաղելի է․ Սկանդինավիայի բնակիչների համար Ֆինլանդիան վերջին պետությունն է, որտեղ մտքներով կանցնի հանգստանալ։ Այն հայտնի է իր տափակ մակերեսով ու միապաղաղ անտառներով ու լճերով։

Ամբողջ գիրքը կառուցված է հենց էդ բրոշյուրը ստեղծելու շուրջ։ Գրքի հերոսը հերթով փորձում է տարբեր փաստեր հիշել Ֆինլանդիայի մասին, որոնք արժե ներառել։ Հիշում է նրանց սերն ալկոհոլի նկատմամբ, հիշում է, որ էնտեղ լիքը ջուր կա (ինքը հիդրոֆոբ է, ջրի հետ կապված ամեն ինչից սարսափում է), հիշում է Նոկիան, ֆիննական դիզայնը և այլն, և այլն։ Ու էս ամեն ինչն էն սկանդինավյան հատուկ հումորով է պատմում, որով սկանդինավցիները սիրում են խոսել իրենց հարևանների մասին։ Կարդալու ողջ ընթացքում հռհռոցս դրել էի։

Ու էս ամենի հետ մեկտեղ քննարկում է նաև այլ հարցեր։ Գլխավոր հերոսը սկզբում հարցնում է, թե ինչու են մարդիկ տեղից տեղ տեղափոխվում, թե ինչու են իմիգրանտները թողնում իրենց տները, գալիս, լցվում Նորվեգիա։ Իսկ գրքի վերջում քննադատում է ֆիններին, որ իրենցից մի քիչ տարբերվող մարդկանց հանդեպ անհանդուրժող են։ Ծաղրելով Ֆինլանդիան՝ ծաղրում է նաև Նորվեգիան․ Ֆինլանդիայի փոխարեն պատվիրում է Նորվեգիայի նկարներ։ Եթե ֆյորդներ մեջը չլինեն, Նորվեգիան Ֆինլանդիայի տեղ կանցնի։

Քննվում է նաև հերոսի միայնությունը։ Ինքը քննարկում է ընկերուհի ունենա, թե չէ։ Բայց հաճելի կնոջը նորից հանդիպելու համար երկրորդ անգամ մեքենան ապօրինի կայանում է, որ գնա, տուգանային հրապարակից վերցնելու, նորից հանդիպի սպասարկող կնոջը։ Հետո, երբ այդ նույն կնոջ տանը գիշերը կնոջ փոքր եղբորը՝ մտավոր խնդիրներ ունեցող Բիմին է հետևում, զանազան մտքեր են այցելում տան ու միայնության մասին ու թե ինչպես ինքը տուն չունի․ «Բայց ես տուն եմ ուզում, ամեն գնով տուն եմ ուզում, բայց այլևս տուն չունեմ, ոչ մի բան տուն չէ, ու հենց դա է ցավը, դա է բոլորը մեկում, ջուրն այստեղից է գալիս, դա հենց ինքն աղբյուրն է, որ ամեն ինչ տունն է և ոչինչ տունը չէ, որ երբեք հնարավոր չի լինի տուն վերադառնալ, որովհետև տուն գալ նշանակում է սովորել հեռվում ապրել»։

Այս նույն հերոսը, որ գրքի սկզբում իմիգրանտների գալուց նեղվում է, Բիմին փրկում է ֆաշիստների ձեռքից ու փորձում ֆաշիստական մտքերը Բիմի ուղեղից հանել։ Դե Բիմն էլ, որ սկզբում իսլանադական սագաներով էր տարված, հետո սկսում է ֆաշիստական ու Հոլոքոսթը հերքող մտքեր է արտահայտել, հայտարարում, որ մեծ հաճույքով Լենի Ռիֆենշտալի գիրքն է կարդում, որովհետև ուզում է ռեժիսոր դառնալ։

Գիրքն ամբողջությամբ անանուն գլխավոր հերոսն է պատմում, ու մտնում ես նրա աշխարհը։ Ինքն էն տիպիկ «փոքր քաղաքի», «մեծ աշխարհ չտեսած», «քառակուսի մտածող» սկանդինավցիներից է, բայց հեղինակը հերոսին սիրել է տալիս, ընթերցողին ցույց է տալիս նրա հաճախ միամիտ, բարի ու հակասական, բայց նաև կարծրատիպերով առաջնորդվող արժեհամակարգը։ Ու ի վերջո, հերոսը, ինչպես մնացած բոլորս, ընդամենը մի բան է ուզում․ միայնակ չլինել։

«Փաստեր Ֆինլանդիայի մասին» գրքի հերոսը «Նաիվ։ Սուպերի» հերոսին շատ նման է․ նույն միամիտ, նեղմիտ ու բարի աշխարհայացքն է։ Բայց եթե «Նաիվ։ Սուպերում» հումորն ուղղակի էստեղ-էնտեղ էր շպրտվում, ապա «Ֆինլանդիայում» այն ավելի կատարելագործվել ու իմաստավորվել էր, ավելի նպատակաուղղված էր ծաղրելու Ֆինլանդիան, Նորվեգիան ու ընդհանրապես Սկանդինավիան։

Մտածում եմ՝ գիրքը հայերեն թարգմանեմ։ Լավ հեշտ կթարգմանվի։