Ամառային փաթեթ

Դեռ ամառվա սկզբին մենք իմացանք, որ մեծ մասամբ Դանիայում փակված ենք մնալու, ինչն անսպասելի չէր։ Կորոնավիրուսի համավարակը հաջողությամբ հաղթահարած Դանիայի կառավարությունն անցնում էր տնտեսությունն աշխուժացնելուն, ու փակ սահմանների պատճառն ավելի շատ ոչ թե վարակի տարածումը կանխելն էր, այլ դանիացիների՝ արձակուրդներին ծախսած փողերը Դանիայի ներսում պահելը։ Հետագայում, իհարկե, բացվեցին սահմանները, բայց դանիացիներից շատերն արդեն ծրագրել էին արձակուրդը երկրի ներսում անցկացնել։ Իսկ պետությունն աջակցում էր բնակիչներին ամառային փաթեթի տեսքով․ ուսանողներին, թոշակառուներին ու մնացած ցածր եկամուտ ունեցողներին միանվագ 1000 կրոն (մոտ 74 000 դրամ) «պաղպաղակի ու սուրճի» փող, հասարակական տրանսպորտի՝ մեկ շաբաթ անսահմանափակ ողջ պետության տարածքով մեկ կիրառելիությամբ էժան տոմսեր, թանգարանների ու այլ զվարճանքի վայրերի տոմսերի կես գին։

Վայլեի նավահանգիստը մայրամուտին

Մենք էլ որպես մեր չեղարկված չվերթներից հոգնած ու ամիսներ շարունակ տանը փակվածներ ձեռք բերեցինք տրանսպորտի տոմսերից ու հետո սկսեցինք մտածել՝ ուր գնանք։ Ես, որ քաղաքի մարդաշատությունից ու սարերի բացակայությունից անընդհատ նվնվում էի, դեմ չէի նորից Վայլե գնալ (առաջին անգամվա մասին՝ Կորոնաֆուտբոլում)։ Մորթենը, որ մինչև երկու տարեկան Վայլեում է ապրել ու անթիվ-անհամար ամառային արձակուրդներ անցկացրել այնտեղի տատիկ-պապիկի մոտ, նույնպես դեմ չէր Վայլե գնալ։ Իսկ խայտառակ եղանակի պատճառով նորից ու նորից Դանիայի ավելի հեռուները հասնելը հետաձգվեց մինչև հաջորդ առիթ։

Վայլեն Մորթենի հետ լրիվ ուրիշ էր՝ Օրհուսի գրող կանանց համեմատ։ Վերջինիս դեպքում մենք բոլորս օտար էինք այնտեղ ու քչփորում էինք քաղաքն իսկական տուրիստների պես, իսկ Մորթենը գիտեր քաղաքի ամեն ծակուծուկը, նրան քարտեզներ պետք չէին այս կամ այն տեղը հասնելու համար։ Ու թերևս Վայլե կատարած երկու ճամփորդություններին միավորում էր միայն մի բան․ այն տունը, որ էյրբիընբիով վարձել էինք գրող կանանցով, նույն շենքում էր, որտեղ Մորթենն ապրել էր ծնողների հետ մինչև երկու տարեկան։ Դա հասկացանք միայն այն ժամանակ, երբ Մորթենն ինձ այդ տան մոտ տարավ։ Զարմացած նայում էինք շենքին ու մտածում՝ հավանականությունն ինչքան էր, որ հենց այդ շենքում կհայտնվեինք գրող կանանցով։

Վայլեում, ինչպես և Կոպենհագենում, կորոնավիրուսը հիշեցնող միակ տարրերն ամեն խանութի ու սրճարանի պատուհաններին փակցված ցուցանակներն էին՝ հինգ կանոններով, որ արդեն անգիր գիտենք, ու մուտքերի մոտ տեղադրված ձեռքերի ախտահանիչ միջոցները, որ ամեն տեղ մտնելիս արդեն սովորություն է դարձել հայացքով գտնելն ու գործածելը։ Երբեմն-երբեմն դիմակներով հատուկենտ մարդիկ են անցնում, բայց առայժմ դիմակները հիմնականում դեղատներում են։

Մենք գնացինք Վայլեի բլուրն ի վեր, որտեղ Մորթենի տատիկ-պապիկի տունն էր։ Մորթենը մի ուղղաձիգ վերելք էր հիշում, որ բարձրանալիս «քիչ է մնում՝ մեջքի վրա ընկնես»։ Մորթենը մի հսկայական սար էր հիշում, որ բարձրանալիս անընդհատ կանգնում ու շունչ ես քաշում։ Ես ծիծաղում էի, որովհետև Դանիայի ամենաբարձր կետը 171 մետր է ու Վայլեում չէ։ Ծիծաղում էի ու պնդում, որ Դանիայում չկա բարձրություն, որ Բաղրամյանի դիքից դժվար լինի հաղթահարելը։

Երբ անցանք ուղղաձիգ ճանապարհով ու րոպեներ անց բլրի գագաթին էինք՝ առանց շնչակտուր լինելու ու մեջքի վրա ընկնելու, Մորթենը սկսեց պնդել, որ այն ժամանակ իսկապես մեծ էր բլուրը ու դժվար հաղթահարելի։ Մեր մանկական հիշողություններն են, որ պստիկ բլուրը որպես հսկայական սար է պահպանում, նեղլիկ առվակը՝ անանցանելի գետ։

Բլուրն ի վեր

Տունը նույնությամբ մնացել էր այնտեղ, բայց ուրիշ մարդիկ էին ապրում։ Մենք քայլեցինք անտառներով, հասանք մորու թփերին, որոնք այնքա՜ն պարզ էր Մորթենը հիշում։ Բայց սեզոնը չէր, ու միայն ծաղկած թփեր տեսանք, չկարողացանք տռզելու չափ մորի ուտել, ինչպես երեխա ժամանակ Մորթենն էր անում ամեն ամառ։ Չկային նաև անտառում ազատ վազվզող շներ․ հիմա արդեն շները տերերին կիպ կպած էին ու թոկով էին։

Տարիների ընթացքում Վայլեում նոր բաներ են ավելացել։ Օրինակ, 120 տարի նույն տեղում գտնված հացի փուռը տեղափոխվել է ուրիշ տեղ։ Կառուցվել է նաև դանիացի-իսլանդացի արվեստագետ Օլաֆուր Էլիասոնի նախագծած Ֆյորդատունը՝ ջրի մեջ վեր խոյացող մի կառույց, որի ստորին հարկում ջուրն ազատ ելումուտ է անում ու պատկերներ ստեղծում։ Կենտրոնական փողոցում բացվել է նաև մի սրճարան, որը հայտնի է իր բարձրորակ սուրճով ու պոեզիայի գործարանով։ Այնտեղից կարող ես ձեռագիր կամ մեքենագրված բանաստեղծություններ գնել կամ որոշակի ժամերի մոտենալ ու լսել Վայլեի պոետների կարդացած պոեզիան, որ այնքան բարձր է հնչում, որ լսվում է կենտրոնական փողոցի բոլոր հատվածներում։

Սրճարանում բանաստեղծություններ մեքենագրողները

Վայլեն փոքր քաղաք է։ Մեկ օրը լրիվ հերիք է ամեն ինչ տեսնելու համար։ Հիշողություններ ու պատմություններ են պետք այնտեղ ավելի երկար մնալու համար։ Մեկ էլ ամառային փաթեթ է պետք, որ այնտեղ կանգ առնես։ Ու մենք՝ որպես Դանիայի պարտաճանաչ բնակիչներ, օգտվում ենք ամառային փաթեթի նաև այլ բարիքներից՝ գնացքով այսուայնտեղ ուղևորվելով ու թանգարաններ գնալով ու ծախսելով մեր արձակուրդային փողերը, որ պիտի Հայաստանում ծախսվեին, եթե միայն կորոնան չլիներ։ Եթե միայն կորոնան չլիներ, գուցե Վայլե այս ամառ էլ չգնայինք։

«Դեմքեր ամբոխի մեջ»․ Վալերիա Լուիզելի

Էնջըլը գրեց, թե՝ քեզ գրքեր եմ բերում։ Հարցրի՝ ինչ գիրք։ Պատասխանեց՝ որ չիմանաս, չի՞ լինի։ Չէ, չի լինի։ Մինչև հեղինակի կենսագրությունը չկարդամ, չիմանամ հեղինակն առավոտը զարթնելիս ինչ է մտածում, մինչև Գուդրիդսի գնահատականները չստուգեմ, հինգաստղանի ու միաստղանի ռիվյուները չկարդամ, չնայեմ ընկերներիցս ում է դուր եկել, ում՝ չէ, ով է կարդացել, ով է ուզում կարդալ, հարցազրույցներ չլսեմ, չեմ կարդա։ Ասաց՝ Վալերիա Լուիզելիի «Դեմքեր ամբոխի մեջ»։ Ընտիր։ Գրքի գոյության մասին վաղուց գիտեի։ Մեքսիկացի Լուիզելիին դեռ 2016 թ․ Լուիզիանայի գրական փառատոնի ժամանակ էի տեսել։ Կարդացել էի նաև «Ատամներիս պատմությունը» գիրքը․ զվարճալի պատում մի կերպարի մասին, որ հայտնի մարդկանց ատամներ էր հավաքում։ «Դեմքեր ամբոխի մեջն» էլ վաղուց էի փնտրում։ Ուղղակի էն ժամանակ գրախանութներում չկար, էդպես էլ մտքիցս թռավ։

Faces in the Crowd - Kindle edition by Luiselli, Valeria ...

Սրճարանում Էնջըլը պայուսակից հինգ գիրք հանեց։ Երկուսն իմն էր՝ վերադարձնում էր։ Երկուսը շվեդ գրողի կոմիքսներ էին, մեկը կարդացի, դուրս չեկավ, մյուսը չբացեցի։ Երրորդն էլ «Դեմքերն» էր։ Ասաց՝ լավն է, բայց շատ դանդաղ է կարդացվում։

Ու իրոք, 150 էջանոց գիրքը երկու շաբաթում հազիվ վերջացրեցի։ Բայց նրանից չէր, որ վատն էր կամ ծանր էր։ «Դեմքեր ամբոխի մեջն» էն գրքերից էր, որ ամեն նախադասությունը մի քանի անգամ ես կարդում, որովհետև էնքան սիրուն է գրել, որ ափսոսում ես հաջորդ նախադասությանն անցնել։

Գիրքը զուգահեռ մի քանի պատմություն ունի։ Մեխիկոյում ապրող երիտասարդ կինը պատմում է Նյու Յորքում ապրած իր երիտասարդությունից, որտեղ փորձում է մեքսիկացի բանաստեղծ Ջիլբերտո Օուենի բանաստեղծություններն անգլերեն թարգմանել ու տպագրել։ Մյուս պատմությունը մետա-վեպն է, որտեղ պատմողը վերլուծում է գրելու ընթացքը, ընդգրկում նաև ամուսնու հետ զրույցները և Նյու Յորքի պատմության մասին նրա մեկնաբանությունները։ Ավելի ուշ միանում է նաև Ֆիլադելֆիայի՝ Օուենի պատմությունը։ Ու այստեղ է, որ անհետանում են իրականության ու հորինվածի, կյանքի ու մահվան, անցյալի ու ապագայի սահմանները։ Գրքի տարբեր կերպարներ ու պատմություններ ձուլվում են իրար, հետո առանձնանում, հետո նորից ձուլվում։ Որոշ կերպարներ ուրվական են դառնում, բայց երբեմն այնքան իրական ու շոշափելի, որ ընթերցողին թվում է՝ գոյություն ունեցող մարդիկ են, բայց նրանք պարզապես դեմքեր են ամբոխի մեջ, որ անցնում են մեր կողքով ու որոնց կենդանի կամ մեռած լինելը մենք հարցականի տակ չենք դնում։

Լուիզելիի «Դեմքեր ամբոխի մեջ» վեպը շատ էր տարբերվում «Ատամներիս պատմությունից»։ Ու երկուսն էլ հրաշալի ձեռագրեր են։ Լուիզելին նաև նրանով է հետաքրքիր գրող, որ ԱՄՆ-ի փախստականների ճամբարներում փախստականներին գրական ստեղծագործական դասեր է տվել։ Իսկ «Ատամներիս պատմությունը» գրել է Մեքսիկայում գործարանների աշխատողների համար՝ գլուխ առ գլուխ տալով նրանց, որ բարձրաձայն կարդան ու խորհուրդներ տան, ու հաջորդ գլուխները գրելիս հաշվի է առել նրանց կարծիքը։ Լուիզելին գրականությունը բարձրագույն կրթություն ստացած միջին խավի սեփականությունը չի դարձնում, այլ այն հանրայնացնում է, դարձնում բոլորինը։

Մարդիկ ամեն տեղ նույնն են, ղեկավարներն են տարբեր

Մարդկանց վարքը Հայաստանում ու Դանիայում

Հիշու՞մ եք 2018֊ի հեղափոխությունը։ Հիշու՞մ եք Նիկոլ Փաշինյանի մատի մի շարժումով ժողովուրդը ոնց էր բացում ու փակում փողոցները, հավաքվում Հանրապետության հրապարակում կամ տուն գնում հայտարարված ժամին։ Իսկ կորոնավիրուսի համավարակի ժամանակ այդ նույն ժողովուրդը հրաժարվում է դիմակ հագնել կամ սոցիալական հեռավորություն պահպանել։ Սոցիալական ցանցերով մեկ ու իրական կյանքում շատերը նկատողություն են անում դիմակ չկրողներին, վիրավորում ու բողոքում, թե էս ինչ մշակույթ է, էս ժողովուրդը բան չի հասկանում։ Այդ նույն ժողովուրդը 2018֊ին հեղափոխություն էր արել։ Ուրեմն ի՞նչ է կատարվում հիմա։

Կոպենհագենի կենտրոնը լոքդաունի բացվելուց հետո։ Ոչ ոք ըստ էության որևէ կանոն չի խախտել, բայց փողոցը մարդաշատ է

Համավարակի ժամանակ մշակույթի մասին խոսակցությունները միայն Հայաստանին չեն հատուկ։ Դեռ փետրվարի վերջերին ու մարտի սկզբին շատ դանիացիներ ռասիստաբար պնդում էին, որ համավարակը Դանիային մեծ վնաս չի տա, որովհետև ի տարբերություն իտալացիների ու պարսիկների, իրենք ավելի լավ են հետևում հիգիենային։ Բայց օրեր անց թվերը սկսեցին խայտառակ տեմպով աճել, որովհետև ժողովուրդը չէր ենթարկվել Դանիայի կառավարության հորդորներին. Իտալիա չմեկնել, իսկ էնտեղից վերադառնալուց հետո տասնչորս օր ինքնակարանտինի մեջ մնալ, ձեռքով չբարևել, չգրկախառնվել։ Նույնիսկ ամբողջական դասարաններ իրենց ճամփորդությունը չչեղարկեցին։ Վերադարձողներից շատերն էլ ոչ միայն կարանտինի մեջ չմնացին, այլև գիշերային ակումբներ ու այլ վայրեր այցելեցին։ Արդյունքում՝ մարտի երկրորդ շաբաթվա ընթացքում Դանիայում նոր դեպքերն աճում էին երկրաչափական պրոգրեսիայով ու շատ ավելի արագ, քան դա երբևէ եղել է Հայաստանում։ «Շատ ավելի հիգիենիկ» ու «պետությանը ենթարկվող» դանիացիների պատճառով Դանիան աղետի առաջ էր կանգնած։

Բայց ամիսներ անց դանիացիների վարքագիծը խիստ փոխվել է։ Սոցիալական հեռավորություն պահպանելը, ընկերներին առանց գրկախառնվելու բարևելը, մեծ հավաքույթներ չանելը, հանդիպումները հնարավորինս բացօթյա տարածքներում կազմակերպելը, խանութ մտնելիս ձեռքերը ախտահանելը դարձել է նորմ, ինչը չէիր ասի Հայաստանի մասին. հենց սահմանափակումները հանվեցին, մարդիկ շարունակեցին պաչիկով բարևել, իրար գլխի հավաքվել ու դիմակ չկրել։ Ուրեմն ինչու՞ դանիացիների վարքը փոխվեց, հայերինը՝ ոչ։ Երբ այս թեմայով բանավիճում եմ սոցիալական ցանցերում, ինձ ասում են՝ դանիացիներն ավելի քաղաքակիրթ են։ Բայց ոչ, դանիացիներն էլ են իրար գլխի լցվում, դանիացիներն էլ գրկախառնվում ու ձեռքով բարևում, դանիացիներն էլ հրաժարվում դիմակ կրել. մարդիկ ամեն տեղ նույնն են, նրանց ղեկավարողներն են տարբեր։

Դանիան լոքդաունի ժամանակ

Երբ չնայած Դանիայի կառավարության հորդորներին թվերը շարունակեցին աճել, մարտի 11֊ին վարչապետ Մետտե Ֆրեդերիկսենը առանց երկար֊բարակ մտածելու լոքդաուն հայտարարեց՝ էդպիսով Եվրոպայում Իտալիայից հետո լինելով առաջին պետությունը, որը պետության ներսում ամեն ինչ փակեց ու անտեսեց հնարավոր տնտեսական վնասները։ Դանիայի պառլամենտը հոտնկայս ու միաձայն հակահամաճարակային օրենք ընդունեց։ Այդ օրերին պառլամենտում ներկայացված բոլոր ինը կուսակցությունները միաձայն էին։ Քաղաքական հակամարտություններն ու շահարկումները հետո սկսվեցին։

Չնայած ամեն ինչի փակ լինելուն, օրինախախտներ միշտ էլ կային։ Հանրակացարաններում ուսանողները մեծ քեֆեր էին կազմակերպում։ Արևոտ օրերին դանիացիները խմբվում էին բացօթյա տարածքներում (թույլատրվում էր միայն մինչև տասը հոգանոց հավաքույթներ)։ Ոստիկանությունը զգուշացումներ էր տալիս կամ տուգանում։ Անհրաժեշտության դեպքում նաև լրացուցիչ կարգավորումներ մտցնում։ Օրինակ, կոպենհագենցիները սիրում են զբոսանքի ու ֆիզիկական վարժությունների դուրս գալ լճերի շուրջ։ Ոստիկանությունը կարգադրեց, որ միայն ժամսլաքի ուղղությամբ զբոսնեն այնտեղ. այդպիսով, անծանոթ մարդիկ իրար դեմ֊դիմաց դուրս չեն գա։ Քաղաքի լողափներից մեկում մոտ երկու հարյուր հոգի իրար գլխի էին հավաքվել։ Ոստիկանությունը ցրեց հավաքույթը ու լողափը փակեց նաև հաջորդ օրերի համար։

Երբ մարդկանց վարքը չէր փոխվում, նաև Դանիայի թագուհին ելույթ ունեցավ ու խիստ նախատեց բոլորին։ Վարչապետն էլ սպառնաց, որ եթե չենթարկվեն, սահմանափակումներն ավելի խիստ են դառնալու։ Էս ամենը, իհարկե, մեծ էմպաթիա ցուցաբերելով բնակիչների նկատմամբ, մտնելով դրության մեջ, հասկանալով նրանց։ Վարչապետն անգամ առանձին առցանց հանդիպում կազմակերպեց երեխաների հետ, որտեղ երեխաները կարող էին իրենց հուզող հարցերը տալ։

Լոքդաունի ժամանակ արված գրաֆիթի. թող հարուստները վճարեն COVID 19֊ի համար

Լոքդաունի ժամանակ գործազրկությունն աճեց։ Դա կանխելու համար Դանիայի ղեկավարությունն օգնության փաթեթներ առաջարկեց։ Մասնավորապես, պետությունը վճարում էր մասնավոր սեկտորի աշխատողների աշխատավարձի առյուծի բաժինը միայն այն պայմանով, որ ընկերությունը ոչ մեկի աշխատանքից չազատի։ Հայտնվեցին փաթեթին միացած խոշոր բիզնեսներ, որոնք պարզվեց վերջին տարիներին ոչ մի կոպեկ հարկ չէին մուծել։ Այս բիզնեսները սկսեցին դժգոհել, թե օգնության փաթեթները բավականաչափ մեծ չեն։ Հայտնվեց Դանիայի ամենահարուստ մարդկանցից մեկը, որը հարյուրավոր աշխատակիցների աշխատանքից ազատեց, հետո նոր միացավ օգնության փաթեթին (փաթեթին միանալուց առաջ աշխատանքից չազատելու պայման չկար)։

Ու սկսվեցին քաղաքական շահարկումները։ Այժմ ընդդիմություն, լիբերալ կուսակցության անդամ նախկին վարչապետ Լարս Լյոկե Ռասմուսենը դժգոհում էր, թե խիստ լոքդաունի արդյունքում տնտեսությունն այնքան կտուժի, որ առողջապահությանը գումար չի մնա, մարդիկ ուրիշ հիվանդություններից կմեռնեն։ Իրեն պատասխանեցին՝ առաջնահերթությունների հարց է. եթե առողջապահական համակարգի պետական ֆինանսավորումն առաջնահերթություն լինի, գումար միշտ էլ կգտնվի։ Իսկ այդ նույն նախկին վարչապետի իշխանության օրոք պետական առողջապահությունն առաջնահերթություն չէր. կրճատել էր ֆինանսավորումը, բոլոր տեսակի պահուստային միջոցներից ազատվել, զարկ տվել մասնավոր հիվանդանոցներին, որոշակի հարկային թեթևացումներ մտցրել հատկապես հարուստների համար։ Ներկայիս կառավարությունը նաև ստիպված էր նախկին իշխանությունների գործած սխալներն ուղղել՝ վերականգնելով պահուստային միջոցները ու ավելացնելով պետական առողջապահության ֆինանսավորումը։ Իսկ հասարակ բնակիչներս անընդհատ երանի էինք տալիս, որ համավարակն այս տարի է, ոչ թե անցյալ, երբ Լարս Լյոկե Ռասմուսենը դեռ վարչապետ էր։

Քայլ առ քայլ դեպի նոր նորմալ

Չնայած տարատեսակ քաղաքական շահարկումներին, Դանիայում լոքդաունն աշխատեց ու աշխատեց նախատեսվածից լավ։ Կանխատեսված պիկն այդպես էլ չգրանցվեց, հիվանդանոցների կորոնավիրուսային բաժանմունքները շարունակեցին կիսադատարկ մնալ։ Ու սկսվեց երկիրը վերաբացելու դանդաղ ու զգույշ գործընթացը՝ նախատեսվածից շուտ։

Լոքդաունից մոտ մեկ ամիս անց ու Զատիկից անմիջապես հետո առաջինը տարրական դպրոցներն ու մանկապարտեզները բացվեցին։ Այս ամենը պետք է տեղի ունենար հազար ու մի կանոնի հետևելով. երեխաներին ենթախմբերի են բաժանում, դասերի մեծ մասը դրսում անցկացնում, մի քանի ժամը մեկ ձեռքերը լվանում ու էլի բազմաթիվ կարգավորումներ։ Սպասեցինք մի շաբաթ։ Թվերը շարունակեցին իջնել։ Սկսեցին նաև մասնավոր բիզնեսները կամաց֊կամաց բացել։ Ու էդպես խիստ վերահսկելով, խիստ կանոններով, թվերին հետևելով քայլ առ քայլ Դանիան շարունակեց բացվել։ Այս պահին գրեթե ամեն ինչ բաց է, բայց ամեն ինչ խիստ կանոններով է գործում։ Կանոններին չհետևողը տուգանվում է։ Դիմակ գրեթե ոչ ոք չի հագնում. կանոնների մաս չէ։ Բայց մարդիկ շարունակում են որոշակիորեն կանոնները խախտել։ Պարզապես ոչ այնքան, որ դեպքերի թիվը շատ մեծանա։

Հայաստանի ու Դանիայի անցած ճանապարհների տարբերությունները

Երբ մտածում եմ, թե Դանիան ու Հայաստանն ինչու այսքան իրարից արմատապես տարբեր ճանապարհներ անցան կորոնավիրուսի դեմ պայքարում, հիմնական բացատրությունը գտնում եմ երկու պետությունների ղեկավարման մեջ։ Երբ Մետտե Ֆրեդերիկսենն ասուլիսներ էր տալիս ու կոչ անում իրավիճակին լուրջ մոտենալ, Նիկոլ Փաշինյանը դեռ կորոնավիրուսը պինցետով ու արաղով էր բուժում ու հանրահավաքներ անում։ Համավարակի ընթացքում և ոչ մի պահի Դանիայի վարչապետը որևէ մեղավոր չի փնտրել, որևէ մեկի անունը չի տվել, չնայած որ մեր ընկերական շրջանակներում դահուկ քշող հարուստներին էինք հայհոյում վարակը Իտալիայից բերելու համար։ Նիկոլ Փաշինյանը սկսեց Էջմիածնի կնոջից, վերջացրեց ձեռնոց չհագած մատուցողով, հետո անցավ լուսանկարներին։ Լուծումներ փնտրելու փոխարեն մեղավորներ է փնտրում։ Մետտե Ֆրեդերիկսենի քաղաքական հակառակորդները շատ կուզենային նրան բռնացնել սահմանափակումներից որևէ մեկին չենթարկվելիս, բայց էդպիսի բան ոչ մի անգամ տեղի չունեցավ։ Իսկ Նիկոլ Փաշինյանն Արցախում մեծ հավաքույթի է մասնակցում ու դրական թեստից հետո մեկուսանալու փոխարեն պարետատան նիստեր է անում։ Մետտե Ֆրեդերիկսենի ֆեյսբուքյան էջում նկարներ են հայտնվում, թե ինչպես է Նոր Զելանդիայի վարչապետ Ջասինդա Արդերնի հետ հեռախոսազրույց ունենում ու փորձի փոխանակում անում, իսկ Նիկոլ Փաշինյանը քաղաքացիների անձնական նկարներ է հրապարակում։ Բայց կորոնավիրուսի դեմ պայքարում կարևոր է ոչ այնքան երկու ղեկավարների տարբեր անձնային ու վարքային առանձնահատկությունները, որքան նրանց քաղաքական օրակարգը։

Դանիայի ամենամեծ տաքսի ծառայություններից մեկի տաքսու մեջ։ Վարորդի և ուղևորի միջև թափանցիկ պատուհան է տեղադրված, ուղևորի համար՝ ձեռքերն ախտահանելու միջոց

Կորոնավիրուսի դեմ պայքարի արդյունավետ միջոցներով գիտությունն է ապահովում, բայց այդ միջոցներից որոնք և ինչպես ընտրելը քաղաքական որոշում է։ Քաղաքական է նաև առաջնահերթությունները որոշելը։ Դանիայի ներկայիս սոցիալ֊դեմոկրատական կառավարությունը (պառլամենտում սոցիալ֊լիբերալների և երկու սոցիալիստական կուսակցությունների աջակցությամբ) իր պետության բնակիչների կյանքն ու առողջությունն առաջնահերթություն համարեց։ Դրա համար առանց հետևանքների մասին երկար֊բարակ մտածելու լոքդաունի անցավ, հետո նոր սկսեց ռազմավարություն մշակել։ Այս ամբողջ ընթացքում երկիրը վերաբացելու ողջ ռազմավարությունն ուղղված էր բնակչության անվտանգությանը և միայն ավելի ուշ սկսեցին անվտանգությունը զուգակցել տնտեսության հետ։ Օրինակ, սահմանները փակ պահելով բազմաթիվ պետությունների հետ՝ դանիացիները ստիպված ամառային արձակուրդը Դանիայում են անցկացնելու, փողերը Դանիայում են ծախսելու։ Բայց դա ներկայացվում է որպես անվտանգությունից, ոչ թե տնտեսությունից բխող որոշում։

Հայաստանում որոշումները տնտեսությունից են բխում։ Տնտեսությունը տուժում է, թվերը աճում են, բայց եկեք բացենք ամեն ինչ, որ չտուժի։ Թքած, որ հարյուրավոր կյանքեր են վտանգի տակ դրվում։ Իհարկե, Հայաստանը Դանիայի հնարավորությունները չունի, որ բնակչությանը սոցիալական փաթեթներով ապահովի։ Բայց կարող ենք հիշել չէ՞ բյուջեի ամբաղ֊զամբաղ ծախսերը պարգևավճարների, Աննա Հակոբյանի մեյքափի ու այլ ոչ անհրաժեշտ ծախսերի տեսքով։ Ի վերջո, եթե բնակչության անվտանգությունն առաջնահերթություն լիներ, կարելի էր չէ՞ փող գտնելու տարբերակներ մտածել (պարտք վերցնել, սփյուռքից դրամահավաք կազմակերպել, օլիգարխներին ստիպել, որ «մուծվեն» և այլն)։ Բայց Նիկոլ Փաշինյանն առաջնորդվեց նորազատական գաղափարներով ու որոշեց, որ քաղաքացին միայն ինքն է պատասխանատու իր սեղանին հաց դնելու համար ու անպաշտպան ժողովրդին պարզապես հանձնեց վարակին՝ որպես պայքարի կենտրոնական միջոց ընտրելով ամենակասկածելի արդյունավետություն ունեցող ու ամենաթանկ միջոցներից մեկը՝ դիմակները ու մեղադրելով անպաշտպան խավին։ Ու հենց նորազատականությունից է բխում նաև այն, որ պետությունը դիմակ ձեռք բերելու ու այն կրելու բեռը դնում է քաղաքացու վրա. գնային կարգավորման կամ բնակիչներին անվճար դիմակներ բաժանելու մասին խոսք անգամ չկա։

Իսկ ինչու՞, այնուամենայնիվ, ժողովուրդը Հայաստանում էդպես պնդաճակատորեն չի ենթարկվում կանոններին։ Իհարկե, 2018֊ի համեմատ Նիկոլ Փաշինյանի հեղինակությունը խիստ ընկել է, հետևաբար այլևս անհնար է մատի մի շարժումով ողջ ժողովրդին ստիպել որևէ բան անել։ Բայց ուրիշ պատճառ էլ կա։ Դանիայում Օրհուսի համալսարանի մի խումբ գիտնականներ պարզել են, որ մարդիկ սահմանափակումներին ենթարկվում են երկու դեպքում. երբ վախենում են ու երբ գիտեն, որ իրենց վարքային փոփոխությունն օգուտ տալու է։ Առաջին դեպքում Նիկոլ Փաշինյանը դեռ մարտին կորոնավիրուսն ում շունն էր համարում ու պինցետով ու արաղով էր բուժում մարդկանց տեղը տեղին վախեցնելու ու զգոն պահելու փոխարեն, իսկ երկրորդ դեպքում կենտրոնանալով ամենահակասական տեղեկություններով մեթոդի՝ դիմակների վրա, Նիկոլ Փաշինյանը մինչև վերջ տապալում է մարդկանց՝ սահմանափակումներին հետևելով վարքը փոխելը։ Շատերը վստահ չեն դիմակն օգուտ տալիս է, թե ոչ, շոգին կրելը տհաճ է, անընդհատ նորը գնելը՝ մեծ ծախս։ Ուրեմն ինչու՞ կրեն։ Բայց Հայաստանում հավանաբար մի երրորդ գործոն էլ կա։

Ի տարբերություն Դանիայի, աշխատողները Հայաստանում պաշտպանված չեն։ Շատերը դժգոհում են քիթը դիմակի տակից հանող խանութի աշխատողներից, իսկ Նիկոլ Փաշինյանն ինքը Գլորիայի աշխատողների լուսանկարն է տեղադրում՝ նրանց մեղադրելով ռեկորդային թվերի համար։ Բայց գործատուի պատասխանատվությունից ոչ ոք չի խոսում։ Ի՞նչ է անում գործատուն, որ իր աշխատողը չվարակվի։ Արդյոք վարակված աշխատողին տուն ուղարկու՞մ է։ Չաշխատած օրերի դիմաց աշխատավարձ վճարու՞մ է։ Դանիայում մարդկանց հետ շատ շփում ունեցողները՝ վաճառողներն ու վարորդները, գործատուի ջանքերով պաշտպանված են։ Որոշ ձախ կուսակցություններ անգամ առաջարկում էին կորոնավիրուսը դարձնել աշխատանքային հիվանդություն, ինչը կնշանակեր, որ գործատուն պատասխանատվություն է կրում իր աշխատողի վարակվելու համար։ Դանիայի սուպերմարկետներում վաճառողների ու հաճախորդների միջև թափանցիկ պլաստիկ պատ կա, խանութների մոտ ձեռքերը ախտահանող միջոց կա, իսկ ավտոբուսներում առաջին շարքում նստել չի կարելի, դիմացի դռներն էլ չեն բացվում։ Ու ամեն տեղ հաղորդագրություններ կտեսնես, թե՝ մենք մտածում ենք մեր աշխատողի առողջության մասին, հեռավորություն պահպանիր, ձեռքերդ մաքրիր ներս մտնելիս։

Եթե Հայաստանում անպաշտպան աշխատողները հիվանդանան ու չկարողանան աշխատանքի գնալ, արդյոք դա՞ էլ տնտեսությանը վնաս չի լինի։ Եթե թվերը շարունակեն աճել, բազմաթիվ պետություններ սահմանները փակեն, զբոսաշրջիկներ չգան, դա՞ էլ տնտեսությանը վնաս չի լինի։ Լոքդաունով, թե առանց համավարակները միշտ էլ տնտեսության վրա բացասական ազդեցություն են ունենում։ Ուրեմն կարելի է ընտրել կործանված տնտեսություն ու բազմաթիվ մահեր կամ միայն կործանված տնտեսություն տարբերակը։ Հայաստանը, ցավոք, ընտրել է առաջինը։

Տնային տնտեսուհու իրականությունը Զոյա Փիրզադի «Չասված խոսքերում»

Պարսհակայ գրող Զոյա Փիրզադի «Չասված խոսքերը» (պարսկերեն բնագրի վերնագիրը՝ «Լույսերը ես կհանգցնեմ») Իրանի Աբադան քաղաքում բնակվող միջին խավի հայ ընտանիքի մասին է։ Պատմությունը պատմում է տնային տնտեսուհի Կլարիսը, որի ամուսինը՝ Արտուշը, նավթային ընկերությունում է աշխատում, դինջ ու անտարբեր, քաղաքական հովերով տարված մեկն է։ Երեք երեխաների խնամքով ու տնային գործերով հիմնականում զբաղվում է Կլարիսը, որը նաև պետք է հասցնի մոր ու քրոջ հետ լեզու գտնել, ընկերուհու խաթրը չկոտրել, լավ հարևանություն անել։

Things We Left Unsaid af Zoya Pirzad

Կլարիսի՝ սովորական տնային տնտեսուհու կյանքը խառնվում է իրար, երբ իրենց դիմացի մայթին հայտնվում են նոր հարևանները՝ մի արիստոկրատ տատիկ իր կանաչաչյա որդու և դպրոցական թոռան հետ։ Փիրզադը վարպետորեն ստեղծում է խիստ բարդ ու խճճված հարաբերություններ վեպի գործող անձանց միջև, ու ընթերցողն այդ ամենին ծանոթանում է Կլարիսի տեսանկյունից։

Կլարիսի կերպարի շնորհիվ կոտրվում է տնային տնտեսուհիների մասին բազմաթիվ կարծրատիպեր։ Վեպում Կլարիսը բոլորի հետ լեզու գտնողի, բոլորին հաշտեցնողի ու որևէ բան համոզողի դեր է կատարում։ Օգնության համար նրա մոտ են վազում բոլորը՝ ամուսինը, երեխաները, ընկերուհին, անգամ դիմացի հարևանը։ Բոլորին օգնելով՝ Կլարիսը մոռանում է իր մասին, բայց նաև հոգնում է, մի օր ափերից դուրս է գալիս ու սկսում պահանջել, որ նաև իր ցանկությունները հաշվի առնվեն։

Վեպը կարդալիս հաճախ գլխացավ էի ունենում։ Կարծում եմ՝ հենց գլխացավ առաջացնելու ունակությունը գրքի ամենաուժեղ կողմն է։ Քանի որ այն պատմվում է տնային տնտեսուհի Կլարիսի տեսանկյունից, ընթերցողը նաև առաջին ձեռքից իմանում է, թե ինչ է նշանակում տնային տնտեսուհի լինել։ Կլարիսի ուշադրությունն ամեն վայրկյան որսում է շրջապատում բացարձակապես ամեն ինչ․ հատակին փշուր կա, պետք է մաքրել, ամուսինը հետը խոսում է, երեխաներն ինչ-որ բան են ուզում կամ կռվում են, հյուրեր են գալիս, պետք է հասցնել, պետք է միաժամանակ նաև ընթրիքը սարքել, հեռախոսին պատասխանել, սեփական մտքերը կառավարել, հույզերը զսպել։ Սովորական ընթերցողի մոտ այս ամենից գլխացավ է առաջանում, իսկ տնային տնտեսուհի էսպիսի հսկայական աշխատանք կատարելու վարպետ է, մի վարպետ, որի հմտությունները ոչ ոք չի գնահատում։

Երբ պատվիրում էի գիրքը, մտածում էի՝ անգլերեն կարդամ, որովհետև, միևնույն է, հայերենն էլ թարգմանություն կլինի․ ի՞նչ տարբերություն։ Ի վերջո, Մերձավոր արևելքում տեղի ունեցող բազմաթիվ վեպեր եմ կարդացել անգլերեն, Փիրզադի «Չասված խոսքերը» դիտարկում էի որպես դրանցից մեկը։ Բայց Փիրզադի վեպը իմ կարդացած անգլերեն գրքերից ամենահայկական գիրքն է, ու անգլերեն կարդալը սխալ էր թվում, այն աստիճանի, որ ուզում էի վերջացնելուց հետո մի անգամ էլ հայերեն կարդալ, մինչև որ իմացա, որ հայերեն թարգմանություն, ցավոք, չկա։ Բայց գիրքը հայ ընթերցողի համար է գրված․ այնտեղ չի ասվում, թե Հովհաննես Թումանյանն ու Սայաթ-Նովան ովքեր են, «բարև» բառը չի թարգմանվում, չի բացատրվում, թե հալվան ինչ է (շատ ուշ միայն նկատեցի, որ հատուկ ոչ հայ ընթերցողի համար գրքի վերջում բառարան կա)։

Ու քանի կորոնավիրուսը գնալով ավելի է հետաձգում Հայաստան գալս, իմ՝ ձեռք բերվելից հայերեն գրքերի ցանկին ավելանում են նաև Զոյա Փիրզադի երկու գրքերի հայերեն թարգմանությունները։

Ի՞նչ գիտելիք է տալիս հեռավար ուսուցումը

Երբ մարտի 11-ին ուշ երեկոյան Դանիայի վարչապետը հայտարարեց, որ համալսարանները փակվում են՝ անցնելով հեռավար ուսուցման, ինձ մնում էր միայն մարտի 12-ի դասախոսությունը չեղարկել ու ընթացքում փորձել հասկանալ, թե ինչպես եմ անցնելու հեռավար ուսուցման։ Ու հաջորդ շաբաթվանից արդեն անցա Զումով դասախոսությունների։

20 Tech Tools and Apps for Distance Learning - IntelligentHQ

Բայց այն, ինչ մենք հիմա անում ենք, հեռավար ուսուցում չէ, ճգնաժամային ուսուցում է։ Հեռավար ուսուցումը ենթադրում է լուրջ պատրաստվածություն՝ թե՛ նախապես համապատասխան հմտություններ ձեռք բերելով, թե՛ դասընթացը մանրամասն պլանավորելով հենց հեռավար ուսուցման համար։ Իսկ հիմա, երբ կիսամյակի կեսից հանկարծ պարզվում է, որ պիտի հաջորդ օրվանից անցնենք հեռավար ուսուցման, լավագույնը, որ կարող ենք անել, մեր կարողացածի ու իմացածի սահմաններում նյութը մատուցելն է։ Բայց այն, ինչի պիտի անեինք լսարանում, փոխարենը Զումով մատուցելը հեռավար ուսուցում չէ։ Ու դա շատ լավ հասկանում են թե՛ դասախոսները, թե՛ ուսանողները․ դասախոսները դասին ներկա գտնվելու ոչ իրատեսական պահանջներ չեն դնում, իսկ ուսանողները ներողամիտ են, եթե նյութը նույն որակով չի մատուցվում։

Համալսարանը խորհուրդ է տալիս դասախոսությունները տեսագրել․ մի տարբերակ, որին դասախոսական անձնակազմը խիստ դեմ է, որովհետև մենք բոլորս վարժված ենք դասավանդման ինտերակտիվությանը, ու մեր դասախոսությունները հենց էդպես էլ կառուցում ենք։ Տեսագրության անցնելը ենթադրում է լրիվ ուրիշ տրամաբանություն․ հանել նյութի կարևորագույն ու դժվար հասկանալի մասերը, կենտրոնանալ դրանց վրա ու հինգ-տասը րոպեանոց տեսանյութեր սարքել։ Ահագին ժամանակատար է այս պայմաններում, երբ մեզ պատրաստվելու ժամանակ չի տրվել։

Բայց ուսանողների հետ խորհրդակցելու արդյունքում նաև հնարավոր եղավ պարզել, թե ինչն է ստացվում, ինչը՝ չէ։ Ըստ դրա որոշ փոփոխություններ մտցրեցի․ դասախոսությունները կրճատեցի, դարձրեցի մեկ ժամանոց, հանեցի բոլոր ինտերակտիվ վարժությունները, դրանք դարձրեցի տնային աշխատանք։ Ուսանողներին հնարավորություն տվեցի տնային աշխատանքները կատարել նույնիսկ վերջնաժամկետից հետո։ Էլի կատարյալ չէ, բայց ճգնաժամային պայմաններում ոչինչ կատարյալ չէ, ու մեր ու ուսանողների խնդիրն է անել այն, ինչ հնարավոր է՝ առանց միմյանց վրա գերմարդկային պահանջներ դնելու։ Մենք ամեն դասախոսության ավարտից հետո միմյանց շնորհակալություն ենք հայտնում, ես, որ ճգնաժամային պայմաններում կարողացել են ներկայանալ, ուսանողները՝ որ ճգնաժամային պայմաններում անում եմ ամեն ինչ, որ կարողանամ գիտելիք տալ։

Դասախոսությունները, որ կարդում եմ կոգնիտիվ գիտության բակալավրի առաջին կուրսի ուսանողների համար, «Կոնգիտիվ նեյրոգիտության ներածություն» առարկայի մաս են կազմում։ Այս դասընթացի մի մաս է կազմում նաև ֆունկցիոնալ ՄՌՏ հետազոտությունները, որ ուսանողները պիտի անեին համալսարանական կլինիկայում, հետո դրա հիման վրա էսսե գրեին, հետո գային բանավոր քննության։ Դեռ մարտի 11-ից առաջ գիտեինք, որ ՄՌՏ հետազոտությունները չեն լինելու, որովհետև հիվանդանոցը դադարեցրել էր ցանկացած ոչ անհրաժեշտ գործունեություն։ Ու դասընթացի ղեկավարը այլընտրանքային լուծումներ էր փնտրում, մինչև որ պարզվեց որ այդ լուծումներից ոչ մեկը չի աշխատելու․ համալսարանն ամբողջությամբ փակվում է։ Միակ տարբերակը մնաց արդեն հավաքված տվյալների հետ աշխատելը։

Թվում է՝ արդար լուծում է։ Բայց կան ուսանողներ, որոնք չունեն բավականաչափ հզոր համակարգիչներ, որ այդքան մեծ ծավալով տվյալների հետ աշխատեն։ Ու լուծումներ պետք է գտնել նաև նրանց համար։ Չի կարելի քննությունից կտրել ուսանողին միայն նրա համար, որ բավականաչափ գումար չունի, որ նոր համակարգիչ գնի։

Իհարկե, քննությունները հետաձգելը մի լուծում է։ Բայց քննությունները հետաձգել չհաջողվեց․ Դանիայում ամբողջ տարին շաբաթ առ շաբաթ այնքան մանրամասն է պլանավորած, որ օգոստոսին դասի գնալը կամ քննաշրջանը հունիսից օգոստոս տեղափոխելը ենթադրում է ամբողջական օրացույցի փլուզում։ Դանիացիներն իրենք էլ չեն պատկերացնում, թե դա ինչպես կարող է տեղի ունենալ․ մութուցուրտ տարիներ չեն տեսել ու չեն լսել շաբաթ օրերը դասի գնալու կամ ձմեռային արձակուրդը երկարացնելու հաշվին ամառայինը կրճատելու մասին։

Արդյունքում ունենք այն, ինչ ունենք․ այս տարվա ուսանողներն առարկայից չեն ստանա նույն գիտելիքներն, ինչ նախորդ տարիներինը, քննությունը նույն գիտելիքները չի արտացոլի։ Անգամ Դանիայի պես պետությունում, որտեղ ուսումն անվճար է, ուսանողներն էլ պետությունից գումար են ստանում իրենց կարիքները հոգալու համար, սոցիալական անհավասարությունը շատ ուժեղ է իրեն զգացնել տալու։

Հայաստանում այս խնդիրը շատ ավելի սուր է՝ հաշվի առնելով, որ բազմաթիվ ուսանողներ նաև աշխատանք են կորցրել կամ չունեն սեփական համակարգիչ ու տարածք, որ կարողանան դասերին հետևել։ Իսկ դասախոսները և համալսարանները նույնիսկ շատ ավելի պակաս տեխնիկական պատրաստվածություն ունեն հեռավար ուսուցում իրականացնելու համար։ Հետևաբար, կարևոր է այս իրավիճակում հասկանալ, որ բոլորը, բացարձակապես բոլորը, ճգնաժամային իրավիճակում են ու փորձում են իրենց կարողացածի չափ կատարել իրենց աշխատանքը։ Այն կատարյալ չէ, բազմաթիվ թերություններ ունի, մատուցված գիտելիքի որակը տուժում է, բայց անհրաժեշտության դեպքում այդ պակասը մի օր կլրացվի։ Մեր օրերում փոխըմբռնումն ու կարեկցանքը շատ ավելի կարևոր են, քան կիսատ-պռատ կիսամյակը ու գնահատականի արդարությունից խոսելը․ ի վերջո, եթե դու քո համակարգչով կարողանում ես պարտաճանաչ կերպով հետևել քո դասերին ու անել բոլոր տնայինները, քեզ բախտավոր համարիր, որովհետև շատերը նույնիսկ դրանից են զրկված։

Կորոնային չմոտիվացվածություն

Նոր շաբաթը սկսվում է, ու սուրճի բաժակը ձեռքիս կամաց֊կամաց փորձում եմ անցնել աշխատանքի։ Օրվա կեսն անցնում է, մինչև բացում եմ գիտական հոդվածս ու սկսում համահեղինակներիս մեկնաբանությունների վրայով անցնել։ Հինգ րոպե կենտրոնացում, բայց դեռ առաջին էջից չեմ անցել, չի ստացվում։ Կետադրություն եմ ուղղում, մեկնաբանությունները ջնջում, նորից հետ բերում։ Գնում խոհանոց, խնձոր վերցնում ու կրծում, ֆեյսբուք մտում, պառկում բազմոցին, աչքերս փակում, նորից սուրճ սարքում, պատշգամբ դուրս գալիս, վերադառնում աշխատասենյակ ու չեմ կարողանում հոդվածիս ֆայլը բացել։ Երբ աշխարհը տակնուվրա է լինում, ու՞մ է հետաքրքրում դանիերենի ու նորվեգերենի հնչույթաբանական տարբերություններն ու ու՞մ է հետաքրքրում նախադասությունների մշակման մեր համակարգչային մոդելները։

Լինեի Օրհուսի մութ գիշերներում

80% դրույքով ու ճկուն գրաֆիկով աշխատելու ճոխություններից մեկն այն է, որ կարող եմ շաբաթվա մեջ որ օրն ուզեմ, ազատ օր վերցնեմ, կարող եմ նաև աշխատանքային ժամերս բոլոր օրերի միջև հավասարապես բաշխել։ Մտմտում եմ՝ գուցե էսօր չաշխատեմ։ Բայց եթե չաշխատեմ, ի՞նչ անեմ։

Քաղաքի օդը չի հերիքում։ Կարանտինի շնորհիվ մեքենաների թիվը կտրուկ նվազել է, ու Կոպենհագենի օդը մաքրվել է, բայց, միևնույն է, չի հերիքում։ Կյանքիս մեջ առաջին անգամ ատում եմ Կոպենհագենն ու ամենից շատ ուզում եմ ուրիշ տեղ լինել։ Լինեի Օրհուսում, իմ բլրի վրայից տեսնեի ամբողջ քաղաքը, տեսնեի ծովը ու մայրամուտները, գիշերները քայլեի թանձր մթության մեջ, գայի տուն, տաք թեյ խմեի։Լինեի Երևանում, տեսնեի կրկնակի ծիածանը։ Լինեի Բերգենում, քայլեի բլուրների վրայով, կորեի անտառներում։ Լինեի Յոենսուում, որտեղ կարանտինն ու սովորական առօրյան շատ չէին տարբերվի իրարից ու որտեղ լռություն կլիներ օրը քսանչորս ժամ։ Լինեի ամեն տեղ, միայն թե ոչ Կոպենհագենում։

Ատում եմ Կոպենհագենի մեր թաղամասը։ Մեզ մոտից հորիզոնը չի երևում։ Նույնիսկ երբ դրսում ես, թվում է՝ լիքը անծանոթ մարդկանց հետ մի հսկայական արկղի մեջ փակված ես, ու նույնիսկ եթե սոցիալական հեռավորություն ես պահպանում, միևնույն է, օդը չի հերիքում, որովհետև բոլորով նույն օդն եք շնչում։ Կարող եմ մոտակա տրամպոլինների վրա այնքան թռվռալ, մինչև շունչս կտրվի, վերջույթներս՝ ծանրանան։ Կարող եմ մոտակա այգում յոթ հարյուր պտույտ տալ, փողոցները հինգ հարյուր անգամ չափչփել, բայց դա չի թեթևացնի։ Կգամ նորից, կնստեմ հոդվածիս առաջ ու չեմ կարողանա աշխատել։ Չեմ կարողանա ու չեմ ուզենա ոչինչ անել։

Պրոդուկտիվության գուրուները խորհուրդ են տալիս ռուտին պահել, բայց ռուտին պահելը գնալով ավելի դժվար է դառնում, որովհետև այն պահելու համար պետք է նաև խախտել կարողանաս։ Սոցիալական ցանցերում դեռ լիքը մարդիկ կան, որ գլուխ են գովում, թե ինչ լավ է իրենց համար ամեն ինչ, իսկ ես մինչև հոգուս խորքը զզվել եմ պրոդուկտիվության պոռնոյից, որովհետև ամեն ինչ լավ չէ։ Վերջին երեք տարիների ընթացքում ես կանոնավոր կերպով տնից աշխատել եմ՝ ուշ արթնանալով, պիժամայով, առանց լողանալու։ Ու եղել եմ պրոդուկտիվ։ Հիմա արթնանում եմ ժամանակին, հագնվում ու լողանում, բայց, միևնույն է, հոդվածը չի գրվում։

Երևի ոմանց թվում է, թե ես էլ գերպրոդուկտիվ մեկն եմ, որովհետև սոցիալական մեդիան ողողում եմ իմ կարանտինային լուսանկարներով, բայց իրականում միայն երկու բան եմ կարողանում հետևողականորեն անել. յոգա ու գիրք կարդալ, որովհետև այս երկուսն են ինձ Կոպենհագենից ուրիշ տեղ տանում։ Ու այս երկուսն անում եմ, որ ուրիշ, ավելի կարևոր բաներ չանեմ։ Իսկ ի՞նչն է կարևոր որ մեր օրերում։ Ուսանողներս առանց այս դասախոսությունների էլ կդիմանան, գիտական աշխարհը կարող է հոդվածիս մի քիչ ավելի երկար սպասել (եթե ընդհանրապես սպասող կա), մեյլերս կարող են անպատասխան մնալ։ Ես միայն ուզում եմ յոգայի գորգիկի վրա գլխիվայր կանգնել ու գոնե շրջակայքս գլխիվայր տեսնել. էդպես տարածությունը գոնե մի քիչ մեծանում է։ Թողեք հանգիստ գլխիվայր կանգնեմ։

 

Սամանթա Շվեբլինի «Փոքրիկ աչքերը»

Սամանթա Շվեբլինի «Փոքրիկ աչքերը» (իսպաներեն վերնագիրը՝ «Կենտուկիներ») այս տարվա Բուքերյան մրցանակի լոնգլիսթում է։

Little Eyes

Գրքի բովանդակությունը կառուցված է կենտուկի կոչվող խաղալիքի վրա․ կենտուկին փափուկ խաղալիքի տեսքով թվային սարք է, որ կարող ես գնել ու տանը պահել։ Կենտուկին կառավարում է մեկ ուրիշը իրա տանը նստած՝ համակարգչով կամ տաբլետով։ Այսպիսով, կառավարողը տեսնում ու լսում է կենտուկիի տիրոջ տան անցուդարձը, բայց կենտուկիի տերը գաղափար չունի, թե ով է ու որտեղից է այն կառավարում, եթե, իհարկե, հաղորդակցման հնարամիտ միջոցներ չի գտնում։

«Փոքրիկ աչքերի» հերոսները աշխարհի տարբեր հատվածներում բնակվող, տարբեր տարիքի, սեռի ու ազգության մարդիկ են, որոնց մի բան է միավորում․ միայնությունն ու այլ մարդկանց հետ մտերմանալու ուժեղ ցանկությունը։ Կենտուկին կարծես պետք է որ այդ բացը լրացնի, բայց միակողմանի հաղորդակցությունը շատ դժվար է, ու բոլորն էլ փորձում են այլընտրանքային կապ հաստատել մյուս կողմի հետ։

Գիրքը լրացուցիչ իմաստ է ստանում այն ժամանակներում, երբ բոլորս ֆիզիկապես կտրված ենք մեր ընկերներից ու հարազատներից, երբ կապի միակ միջոցն ինտերնետն է, ու տեսախցիկներով ու միկրոֆոններով մտնում ենք միմյանց տներ։ Կենտուկին այս ամենից մի քայլ այն կողմ է․ նույնը, բայց միակողմանի, բայց անծանոթի հետ։ Ի՞նչն է մարդկանց դրդում անծանոթներին թույլ տալ իրենց տուն մտնել կամ ի՞նչն է դրդում ուզենալ անծանոթի կյանքին հետևել։ «Փոքրիկ աչքերում» Շվեբլինն այս հարցերն է քննում՝ տարբեր կերպարների խիստ տարբեր մոտիվացիաներն առաջ քաշելով։ Բայց գրեթե բոլորին միավորում է մի բան․ նրանք փորձում են իրենց իրականությունից փախչել ու այլ իրականության մեջ մտերմություն գտնել։

Թվում է՝ կենտուկիների գոյությունը կարող են աշխարհը քաոսի վերածել։ Բայց իրականում բոլոր պատմությունները առօրեական են, մարդկային ու իրական, իսկ չարաշահումները, դրանցից մի քանիսն ինչքան էլ ահավոր լինեն, զարմանալի չեն ու լրիվ տեղավորվում են մարդկային հասարակության տրամաբանության մեջ՝ թե՛ դրական, թե՛ բացասական իմաստով։

Վերջում Շվեբլինը քննում է նաև արվեստ-իրականություն խնդիրը․ ի՞նչ կլինի, եթե կենտուկին արվեստագետի ձեռքն ընկնի։ Որտե՞ղ է արվեստի ու իրականության սահմանը։ Կարո՞ղ է արդյոք արվեստագետը ուրիշի պատմությունն առանց հարցնելու արվեստի գործ դարձնել։ Իրավունք ունի՞ արվեստագետն ուրիշին հենց այդպես մերկացնել հանդիսատեսի առաջ։ Արժե՞ անձի զգացմունքները զոհել հանուն արվեստի։

Ինչպես «Տենդային երազում» Շվեբլինը կոտրում էր սարսափի սահմանները, «Փոքրիկ աչքերում» էլ կոտրում է գիտաֆանտաստիկի սահմանները՝ պատմելով այնպիսի սարքերի մասին, որոնք ներկայիս տեխնոլոգիական առաջընթացի պայմաններում կարող են հանգիստ գոյություն ունենալ, բայց քանի չկան, ուրեմն ֆանտաստիկ են։

 

Կյանքը կորոնայից առաջ

Միանման օրերը գլորվում են իրար հետևից, ու արդեն ձևավորվել է կարանտինային ռուտինը․ առավոտյան սուրճ Օրհուսի գործընկերներիս հետ, աշխատանք, զբոսանք, յոգա, ընկերների հետ օնլայն հանդիպումներ, ընթրիք, կիթառ, ընթերցանություն, քուն։ Ու այս իրար հաջորդող, գրեթե ավտոմատացված գործողությունների արանքում կամ դրանց հետ միաժամանակ հիշում եմ։ Երբեմն մեծ ջանքերով, երբեմն հեշտությամբ վերարտադրում եմ օրերը կորոնայից առաջ։

Վերջին օրը համալսարանում բավական լարված էր։ Հաջորդ օրը դասախոսություն ունեի ու ոչ մի կերպ չէի կարողանում կենտրոնանալ։ Արդեն առաջիկա ամիսների բոլոր միջոցառումները չեղարկվել էին։ Սպասում էի, որ հաջորդ օրվա դասախոսությունս էլ չեղարկվեր։ Սպասում էի, որ ամեն ինչ փակվեր, ու մենք փակվեինք մեր տներում շաբաթներով, ամիսներով։ Այդ օրը սուրճի ընդմիջման ժամանակ բոլոր կատակները բացառապես կորոնայի մասին էր, իսկ մեր ծիծաղը՝ ներվային ու անհանգիստ․ ծիծաղում էինք, որ չլռենք։ Այդ օրը լողի պարագաները հետս էի վերցրել՝ մտածելով, որ լողավազան գնալու վերջին հնարավորությունս կլինի, գնամ, քանի չի փակվել։ Ու չգնացի։

Օսլո-Կոպենհագեն․ վայրէջք

 

Վերջին անգամ յոգայի դրա նախորդ օրն էի գնացել՝ երեքշաբթի։ Կարոլինի դասերին հազվադեպ եմ գնում․ ուշ ժամի է, բայց այդ օրը գնացի՝ մտածելով, որ գուցե վերջին անգամ եմ գնում։ Դասը սովորական էր, բայց Կարոլինը սովորականի պես չէր ուղղում դիրքերը, իսկ աշակերտներս միմյանցից երկու մետր հեռավորություն էինք պահում դեռևս առանց հրահանգների։

Վերջին անգամ ընկերներիս գրկել եմ մարտի 8-ին՝ կիրակի օրը։ Կոպենհագենի երթը չեղարկել էին, իսկ Օրհուսինը՝ ոչ․ մասնակիցների թիվը հազար հոգին հաստատ չէր գերազանցի։ Երթին եկել էին Օրհուսի գործընկերներիցս ու ընկերներիցս շատերը։ Հերթով գրկախառնվում էինք՝ նախապես հարցնելով․ «Վարչապետի ցուցումներին հետևու՞մ ենք, թե՞ չէ»։ Ու առանց պատասխանի սպասելու մոտենում էինք իրար։ Եթե իմանայինք՝ վերջին անգամն է, երկա՜ր-երկա՜ր ժամանակ վերջին անգամն է, գուցե ավելի պինդ գրկեինք իրար։

Վերջին սրճարանը, որ գնացել ենք, Մելլեմֆոլկն էր Օրհուսում՝ շաբաթ օրը։ Անպայման ուզում էի, որ Մորթենն օրը ցերեկով տեսնի այն․ այնքան հարմարավետ է, որ ոնց որ ինչ-որ մեկի հյուրասենյակը մտնես, իսկ հաճախորդները լրիվ մերոնքական են։ Մելլեմֆոլկն Օրհուսի ձախ հավաքատեղիներից է, կամավորների աշխատացրած բարեգործական սրճարան։ Մեր կողքի սեղանին Ագաթան ու Մատին էին, բայց նրանց նկատեցինք, երբ արդեն գնում էին։ «Վերջին օրերն ենք վայելում, մինչ ամեն ինչ կփակեն»։

Վերջին համերգը, որ գնացել ենք, Lady Lamb-ինն էր փետրվարի վերջին Կոպենհագենում։ Lady Lamb-ը հիվանդ էր ու ստիպված էր համերգը կիսատ թողնել։ Տեսնես՝ ի՞նչ հիվանդ էր։ Տեսնես՝ կորոնա՞ էր։

Lady Lamb-ի համերգի օրը լավ եմ հիշում, որովհետև դա նաև այն օրն էր, երբ վերջին անգամ ինքնաթիռ եմ նստել։ Օսլո-Կոպենհագեն չվերթն էր, որից հետո որոշել էի այլևս ինքնաթիռ չնստել։ Մինչև հիմա աչքիս առաջ է վայրէջք կատարող ինքնաթիռի պատուհանից երևացող ցամաքը՝ ինձ այդքան ծանոթ Ամար կղզին, որի եզրին էի ապրում մի ժամանակ, ու վազքուղին, որի վրա պիտի վայրէջք կատարեր ինքնաթիռը, ինքնաթիռի ցնցվելն ու նորից օդ բարձրանալը, մշուշը, կայծակը, նորից ու նորից ցնցվելն ու պտույտները Կոպենհագենի գլխավերևում ու վախը, որ գուցե երբեք ինքնաթիռը վայրէջք չկատարի։

Մեր վերջին արձակուրդը Բելգիայում էր, որ Եվրոպայի բոլոր քաղաքներից ընտրել էի նաև, որովհետև Մայան Բրյուսելում է, իսկ Lady Lamb-ն Անտվերպենում համերգ էր տալու։ Մայային երեքուկես տարի չէի տեսել։ Նրա բնակարանում նստած աշխարհի դարդերն էինք խառնում իրար, մինչ կատուն արդուկի սեղանին թավալ էր տալիս։ Շաբաթներ անց Մայան պատուհանից դուրս նայող ու թռչունների վրա գոռգոռացող կատվի լուսանկարներ է ուղարկում, ու գարունն անցնում է բոլորիս կողքով։ Շաբաթներ անց Մայային Կոպենհագենի մի այգու լուսանկար եմ ուղարկում։ «Հիշու՞մ ես,- գրում եմ,- Կոպենհագենի միակ դատարկ այգին է, որ կարող ես կարանտինի ժամանակ հանգիստ գնալ»։ Ուղիղ հինգ տարի առաջ Մայայի հետ այդ այգում վեր էինք ընկնում արևի տակ ու աշխարհի դարդերը ցրում գլխներիցս։

Դատարկ այգին

Իսկ այս շաբաթ Կոպենհագենում նորմալ կյանքը կամաց-կամաց վերադառնում է․ պաղպաղականոցներն ու վարսավիրանոցները բացվել են, փողոցները սովորականից մարդաշատ են, ոմանք նաև աշխատանքի են գնում, երեխաները՝ դպրոց ու մանկապարտեզ։ Բայց թվացյալ նորմալության տակ թաքնված են մայթերին գծանշումները, որ պաղպաղակի հերթ կանգնելիս սոցիալական հեռավորությունը պահպանվի, խանութների վրա նշումները, որ ներսում միայն մի հաճախորդ պետք է լինի, ձեռքերը մաքրելու ալկոհոլային միջոցներն ամեն քայլափոխին, ամեն անկյունում, իրար հանդիպող ընկերներ, որ չեն գրկախառնվում ու հեռվից են զրուցում։ Ու կյանքը կորոնայից առաջ թվում է մի հեռավոր հիշողություն, որի իրական լինելը շուտով հարցականի տակ կդնենք։ Մի ժամանակ միմյանց գրկում էինք ու յոթ-ութ հոգով հավաքվում սուրճի ապարատի մոտ, ծիծաղում, ծիծաղում, ծիծաղում։

 

 

Հանան ալ-Շայխի «Եղնիկի մուշկը» կամ «Ավազի և զմուռսի կանայք»

Լիբանանցի գրող Հանան ալ-Շայխի «Եղնիկի մուշկը» վեպի արաբերեն վերնագիրն անգլերեն դարձել է «Ավազի և զմուռսի կանայք»։ Ու հենց այդ վերնագրով գիրքն էր, որ մեր մոտակա գրախանութից պատվիրեցի՝ առանց իմանալու, թե ինչ եմ կարդալու․ կորոնավիրուսի օրերին գրքերս վերջանում են շատ արագ, իսկ մեր տարածքի փոքր բիզնեսներին աջակցություն է պետք։

Women of Sand and Myrrh by Hanan Al-Shaykh

Բայց պարզեցի, որ վերնագիրը միակ փոփոխությունը չէ, որ վեպի անգլերեն թարգմանությունը կրել է․ վերադասավորվել են նաև առանձին հատվածները։ Միշել Հարթմանի վերլուծությունը քննադատում է այս փոփոխությունները՝ պնդելով, որ անգլերեն թարգմանությունը փորձել է նաև փոխել այն, թե ինչի մասին է վեպը ու մեկ ուրիշ կերպարի շեշտադրել որպես գլխավոր հերոսի։ Երբ կարդում ես գրքի հետևի կազմի նկարագրությունը, թվում է՝ գովազդվում է մի գիրք այն մասին, թե ինչ վատ է ամեն ինչ արաբական աշխարհում, թե ինչպես է ծայրահեղ հայրիշխանությունը ճնշում կանանց ու թե ինչպես են այս խեղճ կանայք ազատություն ուզում։ Այդպե՞ս է արդյոք։

Ասել, թե «Ավազի և զմուռսի կանայք» օպրեսիվ համակարգում ազատության տենչացող կանանց մասին գիրք է կնշանակի վեպը պրիմիտիվացնել ու բաց թողնել բազմաթիվ նրբերանգներ ու ենթաշերտեր ու կնշանակի նաև պարզապես չնկատել այն պատմությունը, որը հեղինակը փորձում է պատմել վեպի չորս կանանց անունից։

Վեպը տեղի է ունենում մի անանուն անապատային արաբական պետությունում, որտեղ բազմաթիվ այլ հիմնարար իրավունքներից բացի նաև մեքենա վարելու ու առանց ամուսնու թույլտվության ճամփորդելու իրավունք չունեն (Սաուդյան Արաբիա անունը ոչ մի տեղ չի հիշատակվում)։ Վեպի չորս բաժինները չորս տարբեր կանանց պատմություններ են՝ իրենց տեսանկյունից։ Նրանց պատմությունները տարբեր տեղերում հատվում են, թեև չորսն էլ ապրում են շատ տարբեր կյանքերով։ Լիբանանից ամուսնու ու որդու հետ եկած Սուհան է, որ անապատում ձանձրանում է․ էնտեղ կանանց համար աշխատանք գտնելը շատ բարդ է, իսկ գտնելիս էլ ոչ մասնագիտական աշխատանք է կատարում։ Ինչ-որ ինստիտուտում (հավանաբր լեզվի դպրոց) և խանութում աշխատելուց հետո բուհավարտ Սուհան դուրս է գալիս աշխատանքից, իսկ հետո որոշում է վերադառնալ Լիբանան․ անապատում չի դիմանում։ Տեղացի Թամրն է, որը ստիպված է լինում հացադուլ անել, որ եղբայրը թույլ տա, որ կրթություն ստանա (Սուհան նրա ուսուցիչն է)։ Ամերիկացի Սյուզանն է, որը նույնպես անապատ եկել է ամուսնու հետ ու իրար հետևից արաբ սիրեկաններ է ձեռք բերում, չնայած որ ակնհայտորեն արաբներին վերևից է նայում։ Սուհայի ընկերուհին է։ Չորրորդ կինը նույնպես տեղացի է՝ Նուռը, ահավոր հարուստ, որն ամուսնուն օրերով ու ամիսներով չի տեսնում, բազմաթիվ սիրեկաններ ունի, ու այդ սիրեկաններից մեկը Սուհան է։

Այս չորս կանայք սկզբունքորեն շատ տարբեր են ու շատ տարբեր կերպ են հարաբերվում իրենց միջավայրի հետ։ Նրանցից երկուսը՝ Սուհան ու Սյուզանը, օտար են։ Ու թեև Սուհան ինքն էլ արաբ է ու տեղի լեզուն գիտի, դա չի խանգարում, որ իր միջավայրը խիստ հետամնաց ու պահպանողական ընկալի։ Նույնն էլ Սյուզանն է անում, բայց ի տարբերություն Սուհայի, Սյուզանն ուզում է անապատում մնալ, որովհետև այստեղ իրեն յուրահատուկ է զգում․ արաբ տղամարդիկ հետևից ընկած են։ Իսկ ԱՄՆ-ում հասարակ տնային տնտեսուհի էր։

Թամրն ու Նուռը, թեև տեղացի են, երկուսը խիստ հակադիր կյանքեր ունեն․ Թամրն աղքատ ընտանիքից է, Նուռը՝ հարուստ, Թամրի համար ազատությունը չամուսնանալն է․ իր նախկին երկու ամուսինները սահմանափակում էին իր կյանքը։ Նուռի համար ազատությունն ամուսնանալն է, որ ստիպված չլինի հոր հաշվին ապրել։ Թամրն անապատից ոչ մի տեղ գնալ չի ուզում, իսկ Նուռն անընդհատ փորձում է արտասահման փախչել, մինչև ամուսինը թաքցնում է Նուռի անձնագիրը։ Թամրը ճանապարհ է հարթում ու իր ազատությունը գտնում հենց պահպանողական միջավայրի մեջ՝ միջավայրն իրեն ենթարկելով, իսկ Նուռի ազատությունը անապատից դուրս է․ հենց ինքնաթիռ է նստում, զուգարանում հագուստը փոխում է։ Ի վերջո, Թամրը հասնում է նրան, որ բացում է իր երազած հագուստի արհեստանոցը, չնայած որ ստիպված է լինում թե՛ խիստ պահպանողական եղբոր, թե՛ համակարգի դեմ կռիվ տալ․ անգամ բանկ գնալիս իր անչափահաս որդուն պիտի հետը տանի, ինքը դրսում սպասի, որ որդին գործարքը կատարի, դուրս գա։

Թամրի ու Նուռի պատմությունները նաև բացահայտում են, որ անապատում ազատությունը դասակարգային է․ հարուստները կարող են անձնական ինքնաթիռով մեկնել Եվրոպա, ուզածների չափ շրջել գիշերային ակումբներում, հագնել ինչ ուզում են, քնել ում հետ ուզում են, հետո հետ գալ անապատ, աբայան քաշել վրաները ու պարկեշտ մահմեդական ձևանալ։ Անգամ անապատում էլ հարուստներն ունեն իրենց մասնավոր փարթիները, որտեղ նորից ինչ ուզում հագնում են, ինչ ուզում, անում են։ Իսկ աղքատ Թամրը չունի այդ հնարավորությունը․ նրան տասներկու տարեկանից ամուսնացնում են ու նրան շրջապատող տղամարդիկ ամեն կերպ արգելում են անել իր ուզածը, մինչև իր համառության շնորհիվ կարողանում է արհեստանոց բացել։

Սուհայի ու Նուռի սիրավեպը բացահայտում է առաջադեմ լինելու հարաբերականությունը։ «Հետամնաց» անապատի տեղացի Նուռի համար կնոջ հետ հարաբերություն ունենալը տարօրինակ չէ․ ինքն ամուսնացած է եղել նույնասեռական տղամարդու հետ, ինքն էլ բազմաթիվ թե՛ կին, թե՛ տղամարդ սիրեկաններ է ունեցել։ Բայց «առաջադեմ» Սուհայի համար կնոջ հետ լինելը սարսափելի մի բան է, չի կարողանում մարսել ու ընդունել, չնայած որ սեռական ցանկությունը կա, առաջին անգամվանից հետո նորից ու նորից է գնում Նուռի մոտ։ Ու ի վերջո հավանաբար հենց Նուռի հետ հարաբերությունն է պատճառ դառնում, որ վերջնականապես որոշի հեռանալ անապատից։

Նուռի օրինակով նաև կոտրվում է այն կարծրատիպը, թե արաբ կանայք միայն երեխա ունենալու ու տուն պահելու համար են․ Նուռը չի ուզում երեխա ունենալ, երբ հղիանում է, ուզում է աբորտ անել, նորածնին չի ուզում խնամել, իր հին կյանքին է ուզում է վերադառնալ։ Տան գործերով չի զբաղվում և կարող է իրեն այդ ճոխությունը թույլ տալ․ ծառաներն են տան գործերն անում։

Վեպում հետաքրքիր կերպարներ են նաև երկու տղամարդիկ՝ Մաազը և Սալեհը։ Առաջինը Սյուզանի արաբ սիրեկանն է, որի հետ Սյուզանն ամուսնանալ է ուզում, իսկ երկրորդը Նուռի՝ ԱՄՆ-ում կրթություն ստացած ամուսինն է։ Մաազն ավանդապաշտ մահմեդական է, առանձնապես հարուստ չէ, անապատից դուրս ոչ մի տեղ չի եղել, կարծես առանձնապես կրթություն էլ չունի։ Բայց գլուխը կորցրել է Սյուզանի մազերի ու աչքերի գույնից։ Սյուզանը Մաազի հետ մեկնում է եվրոպական ինչ-որ պետություն, որտեղ Սյուզանը սկսում է ամաչել Մաազի խիստ անմիջական պահվածքից։

Սալեհը, ի տարբերություն Մաազի, խիստ առաջադեմ է կամ համենայնդեպս ուզում է էդպիսին լինել։ Երբ Նուռի հետ նոր էր սկսել հանդիպել, երկար-բարակ փիլիսոփայական ճառեր էր ասում, որ «իրար լավ ճանաչեն», մինչդեռ Նուռը միայն ու միայն մի պարզ բան էր ուզում․ սեքս։ Ամուսնանալուց հետո էլ փորձում է կնոջը կրթել՝ զանազան գրքեր տալով, որ կարդա, անգլերեն սովորացնելով ու սխալներն ուղղելով, իսկ հետագայում նաև թույլ տալով, որ ուզածի չափ ճամփորդի։ Բայց Սալեհը, ինչքան էլ փորձի առաջադեմ ձևանալ, միևնույն է, օգտվում է իրեն շնորհված իրավունքից՝ կնոջը պարտադրելով, որ Լոնդոնից վերադառնա ու պահելով անձնագիրը․ պատվի հարց է, մարդիկ սկսել էին բամբասել Նուռի արտասահամանյան արկածներից։

Մաազն ու Սալեհը մի ընդհանրություն ունեն․ երկուսն էլ ամերիկացիներին պաշտում են, բայց Մաազի համար դա զուտ բնազդային, սեռական մակարդակի է (դե ամերիկացի կանայք իրենց մարմինները չեն ծածկում), իսկ Սալեհի համար՝ ինտելեկտուալ․ ամերիկացի Սալլիին հարգում-պատվում է, Նուռին էլ կշտամբում, որ Սալլիին բանի տեղ չի դնում։

Վեպում նաև հակադրվում են ամերիկյան ագահությունն ու եսասիրությունն ու արաբական առատաձեռնությունը։ Երբ Սյուզանենց ծառան հիվանդանում է ու բժշկի կարիք է ունենում, Սյուզանն անհանգստանում է, որ իրենք պիտի վճարեն բժշկի համար։ Այդ պահին Մաազը գրպանից փող է հանում ու վճարում ծառայի բուժման համար։ Մաազը նաև Սյուզանին է նվիրում ցանկացած զարդեղեն, որ Սյուզանի դուրը գալիս է։ Իսկ երբ Սյուզանի ամուսինն աշխատանքը կորցնում է, ու հինգ օրից պիտի մեկնեն անապատից, Սյուզանն ուզում է Մաազին օգտագործել՝ անապատում մնալու կեցության իրավունքը երկարացնելու համար։ Չնայած որ այլևս չէին հանդիպում, գնում է Մաազենց տուն, դուռն այնքան ծեծում, որ բացեն, բացելուց հետո նոր նկատում է, որ Մաազը հիվանդ է, հիվանդ է նաև նորածին որդին ու Մաազի կինը․ բոլորը սիֆիլիս ունեն։ Սյուզանը եզրակացնում է, որ Մաազն իրեն օգնել չի կարող, ու լավ է, որ իրեն էլ չի վարակել, հեռանում է։

Վեպի արաբերեն տարբերակում պատմությունների հերթականությունն է․ Սուհա, Նուռ, Սյուզան, Թամր, իսկ անգլերենում՝ Սուհա, Թամր, Սյուզան, Նուռ, Սուհայի էպիլոգ։ Թե՛ գրականագիտական, թե՛ ընթերցողների ռիվյուներում տեսել եմ, որ հերթականությունը փոխելը փոխում է նաև, թե ում մասին է պատմությունը․ արաբերեն տարբերակում այն ավարտվում է Թամրի պատմությամբ, հետևաբար նրանով, որ խիստ պահպանողական հայրիշխանական միջավայրում Թամրը կարողացել է հասնել իր ուզածին, իսկ անգլերեն տարբերակում՝ Նուռ-Սուհայով, հետևաբար Նուռի ու Սուհայի սիրավեպն առաջին պլան է մղվում։ Իհարկե, արաբերեն տարբերակի մասին ոչինչ ասել չեմ կարող, բայց դժվար՝ անգլերեն տարբերակը նման նպատակ ունենար։ Համենայնդեպս, ես նույնասեռական սիրավեպի շեշտադրություն չտեսա, այն պարզապես շոշափված բազմաթիվ թեմաներից մեկն էր։ Իսկ Սուհայի էպիլոգով վերջանալը լրիվ տրամաբանական էր․ ի վերջո, Սուհան մյուս երեք կերպարներին կապող օղակն էր թե՛ պարզապես որովհետև հենց ինքն էր երեքին էլ ճանաչում, թե՛ որովհետև Սուհան մյուսների արանքում էր․ արաբ, մշակույթին մոտ, ինչպես Նուռն ու Թամրը, բայց նաև օտար, դրսից եկած, ինչպես Սյուզանը։

Դյուրասի «Գրելը» կորոնավիրուսի օրերին

Կորոնավիրուսի օրերին կարդալ չի լինում։ Այս օրերին փնտրում եմ գրքեր, որոնք կհամապատասխանեն կարանտինային օրերի տրամադրությանը՝ տանը մնալուն, անորոշ ապագային, համընդհանուր անհանգստությանը։ Դիստոպյան վեպերի տրամադրություն չկա։ Ինձ հիմայի մասին գրքեր են պետք՝ հիմայի ամենալայն իմաստով։ Հիմա մոդիանական տրամադրություն է։ Դրա համար Մոդիանոյի «Վիլլա տրիստը» հեշտությամբ կարդացվեց, մնացած գրքերը զոռով էի կարդում։

Marguerite Duras, Ecrire au 20ème - série d'été - Première Pluie

Մարգերիտ Դյուրասի «Գրելը» կարդացի, որովհետև կարանտինի ժամանակ նաև գրել չի լինում․ գուցե գրելու մասին կարդալը տրամադրի։ Բացում եմ դեռևս անանուն վեպս ու բլոկնոտներս ու ամենաշատը մի պարբերություն գրում։ Հետո ուշադրությունս շեղվում է, չգիտեմ ուր է գնում, չգիտեմ ինչ եմ մտածում։ Բայց մի պարբերությունից չեմ անցնում։ Նույն կերպ էլ կարդում եմ։ Պարբերություն առ պարբերություն, նախադասություն առ նախադասություն։ Իսկ Դյուրասի «Գրելը» գրքում պարբերությունների միջև սպիտակ տարածությունը մեծ է, ուշադրության շեղումն ավելի բնական է ստացվում, քեզ չես մեղադրում։

Մարգերիտ Դյուրասի «Գրելը» ոնց որ էս օրերի մասին լինի․ խելագարության հասցնող միայնություն, պահեստի նկարագրություն, որտեղ պատերազմի համար սնունդ են պահեստավորում, լռություն կամ աննկատելի ձայներ, որ խախտում են լռությունը, կոտրում են բացարձակ միայնությունը։

Գրքում հավաքված են հինգ էսսեներ, որոնցից յուրաքանչյուրը կենտրոնանում է հեղինակին հուզող ինչ-որ դրվագի, հույզի, գործողության կամ վայրի վրա, որոնք բոլորը պտտվում են ընդհանուր թեմայի՝ գրելու շուրջ։ Գիրքը գրված է դյուրասական ոճով՝ կարճ, պատկերավոր, երբեմն նաև կրկնվող նախադասություններով։

«Գրելը» էսսեում Դյուրասը մտորում է, թե ինչ է գրելը, ինչու է գրում, ինչպես է գրում, որտեղ է գրում, երբ է գրում։ Միայնությունն ու գրելը միախառնված են միմյանց, առանց միայնության ու լռության գրել չի լինում։ Էստեղ նաև մանրամասն նկարագրում է մի ճանճի մահ։ Ճանճի մահը կարևորվում է, որովհետև կա նկարագիր, կա ժամանակի կոնկրետ պահ, կոնկրետ վկա, որ տեսել է այդ մահը։

«Բրիտանացի երիտասարդ օդաչուի մահը» էսսեում ճանճի մահը հակադրվում է բրիտանացի օդաչուի մահվանը։ Օդաչուն երևի Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի վերջին զոհերից էր։ Պատերազմի ավարտի օրն է մահացել իր ինքնաթիռում՝ ընկնելով Ֆրանսիայի Վովիլ գյուղում ծառերի մեջ։ Նրա մահվան ժամանակը ոչ ոք չգիտի, նրա մահը ոչ ոք չի տեսել, բայց կա գերեզմանը ու կա գերեզմանի այցելուն՝ ծերունին, որ ամեն տարի գալիս է, հետո մի տարի չի գալիս, հետո էլ երբեք չի գալիս։ Երիտասարդ օդաչուն մարմնավորում է պատերազմը, մարմնավորում է նաև դրա ավարտը։

«Ռոման» Հռոմի մի հյուրանոցում երկու հոգու զրույցի արտատպում է։ Զրույցը Հռոմի մասին է, նրա գոյության ու կարևորության։ Հյուրանոցը պիացցա Նավոնայում է։ Պիացցա Նավոնա։ Փորձում եմ մտաբերել, թե ինչ տեսք ունի։ Եթե այս ապրիլին մեր Հռոմի չվերթը չեղարկվեր, ավելի թարմ հիշողություն կունենայի։ Բայց հիմա հետ եմ գնում դեպի 2016՝ իմ ու Մորթենի առաջին համատեղ ճամփորդությանը․ Հռոմ էինք գնացել։ Պիացցա Նավոնայով էլ անցանք։ Շատրվանները հիշում եմ, հիշում եմ նաև այնտեղից ցայտող ջուրը, որ շուրջբոլորը թրջում էր։ Պիտի այս շաբաթ էլ Հռոմում ժամերով թափառեինք, հոգնեինք։ Բայց Հռոմը չկա, կա կարանտինը ու կան հիշողությունները, կա Մարգերիտ Դյուրասի տեքստը Հռոմի մասին։

«Մաքուր թիվը» մաքուր բառի մասին մտորումներ են՝ որպես բառ ու որպես երևույթ։ Գիրքը եզրափակվում է «Ցուցահանդեսով», որտեղ Դյուրասը ներկայացնում է մի նկարչի ու նրա կտավները, ներկերի՝ ներկապնակից կտավին անցնելու ընթացքը։ Այստեղ արդեն ստեղծագործելու մեկ այլ ձևի մասին է խոսվում։ Գիրքը սկսվում է գրելու մասին գրելով, ավարտվում՝ նկարելու մասին գրելով։

Ավարտեցի գրելու մասին գիրքը ու էդպես էլ ոչ մի նոր բառ չգրեցի։ Վաղը նորից կփորձեմ։