Մարդ-կենդանիներ հակադրությունը Օլգա Տոկարչուկի «Քո գութանը մեռյալների ոսկրերի վրայով տար» վեպում

Լեհ գրող Օլգա Տոկարչուկի մասին գիտեի դեռ մինչև Նոբելյան մրցանակ ստանալը. 2016-ին Լուիզիանայի գրական փառատոնի ծրագրում կարդացել էի նրա անունը, նկարագիրը չէր ձգել։ Բայց Նոբելյան ստանալուց հետո հետաքրքրությունս աճեց, «Քո գութանը մեռյալների ոսկրերի վրայով տար» վեպը ձեռքս ընկավ, որոշեցի կարդալ։

Tokarczuk, Olga | forfatterweb

Վեպի իրադարձությունները տեղի են ունենում Լեհաստանի՝ Չեխիայի հետ սահմանամերձ մի կորած-մոլորած բնակավայրում։ Ամբողջ պատմությունը պատմում է Յանինա անունով տարիքն առած մի կին, որ Բլեյք է թարգմանում, աստղագուշակությամբ է զբաղվում ու ոստիկաններին զզվացնում է իր այցերով ու նամակներով՝ բողոքելով ապօրինի որսորդությունից։ Յանինան ստերեոտիպային «ցնդած պառավ» է, որի այցելություններից քթի տակ ծիծաղում են ոստիկանները, փողոցում անցորդները նրան նույնիսկ չեն նկատում, նրա խոսքերին կարևորություն չեն տալիս։

Բայց Յանինայի ձանձրալի կյանքի նկարագրությունները տեղ-տեղ ընդհատվում են տեղաբնակների մահերով։ Մահացողներից բոլորը որսորդության հետ ինչ-որ կապ ունեն։ Յանինան տեսություն ունի. կենդանիները վրեժ են լուծում մարդկանցից իրենց դաժանությունների համար։

Տոկարչուկին հաջողվել է հրաշալի կերպար ստանալ՝ պատմությունն այնպես պատմելով այդ կերպարի տեսանկյունից, որ ընթերցողին մնում է միայն նրա կողմը բռնել։ Ու միայն օրեր անց հասկանում ես, թե գիրքն իրականում ինչի մասին է։

Այստեղ հակադրվում են կենդանասիրությունն ու կենդանատյացությունը։ Տոկարչուկը երկուսի ծայրահեղ դրսևորումներն անհամատեղելի է համարում. ծայրահեղ կենդանասերը մարդու կյանքը ստորադասում է կենդանիներին, իսկ ծայրահեղ կենդանատյացը՝ կենդանիների կյանքը մարդու կյանքին։ Սրանք միասին չեն կարող գոյություն ունենալ, որովհետև ծայրահեղ կենդանասերն ի վերջո կստորադասի կենդանատյացի կյանքը կենդանիներին կյանքին։ Իսկ կենդանատյացն էլ իր հերթին աջ ու ձախ վերացնում է կենդանիներին՝ առանց հաշիվ տալու ինչի համար է անում, խախտում է էկոհամակարգերի հավասարակշռությունը, որոշ տեսակների դնում վերացման եզրին։

Այս երևույթը հեշտությամբ տեղափոխվում է հայկական իրականություն, որտեղ կան ծայրահեղ կենդանասեր մարդիկ, որ վեգան են, որ ամեն փողոցային շան ու կատվի կյանքի համար կռիվ են տվել, բայց Հայաստանի գլխին եկած մեծ աղետը դժվարանում են լիովին ընկալել. կարծես կորսված ու վտանգված մարդկային կյանքերը նրանցից շատերի համար նույն կարևորությունը չունեն, ինչ կենդանիների։

Ու աշխարհում համատարած վեգան շարժումների համատեքստում Տոկարչուկը կարևոր զրույց է սկսում. որտե՞ղ է սահմանը, որից այն կողմ կենդանու կյանքը չպետք է ստորադասվի մարդու կյանքին, որտե՞ղ կարող է մարդու կյանքը ստորադասվել կենդանու կյանքին և կարո՞ղ է արդյոք։ Կարո՞ղ են մարդն ու կենդանիներն առանց միմյանց ոչնչացնելու գոյություն ունենալ։

«Ոչ մի տեղ. արտաքսման մի պատմություն». Աննա Աստվածատուրյան Թերքոթի հուշագրությունը Բաքվի փախստականների մասին

Ամերիկաբնակ Աննա Աստվածատուրյան Թերքոթի «Ոչ մի տեղ. արտաքսման մի պատմությանը» հանդիպեցի պատերազմի ժամանակ։ Այն ժամանակ էր, երբ դանիացի ընկերներիս հետ Արցախի հարցից էի խոսում, ու նրանք ամենագետի տոնով փորձում էին ինձ բան սովորեցնել, էդ թվում՝ մեջտեղ բերելով հարյուր հազարավոր ադրբեջանցի փախստականների ու չհավատալով, որ նույնքան էլ հայ փախստականներ կան, լսած չլինելով Բաքվի ու Սումգայիթի ջարդերի մասին, ընդհանրապես տեղյակ չլինելով, որ հայի համար Ադրբեջան ոտք դնելը խիստ վտանգավոր է։

Բայց հայ փախստականների մասին ինքս էլ շատ բան չգիտեի։ Տեսել էի հորս հոդվածները, մանկությունիցս հիշում էի «բաքվեցի» աբստրակտ տերմինը, որ գործածվում էր հանրակացարաններում ապրող ռուսախոս հայերի մասին խոսելիս։ Բայց էս ամենը հեռու էր թվում, զուգահեռ մի իրականությունից, որի հետ կարծես ոչ մի կապ չունեի։

Nowhere, a Story of Exile: Amazon.co.uk: Astvatsaturian Turcotte, Ms. Anna,  Sonentz-Papazian, Mr. Tatul: 9780985786410: Books

«Ոչ մի տեղ. արտաքսման մի պատմությունը» հենց ինձ նման մարդկանց համար է, որ հայ փախստականների մասին շատ քիչ գիտեն, ու նաև դանիացի ընկերներիս համար է, որ հայերի ու ադրբեջանցիների միջև հավասարության նշան դնելուց առաջ մի լավ մտածեն։

Հուշագրությունը Աննա Աստվածատուրյան Թերքոթի մանկությունն է նկարագրում, սկզբում Բաքվում, հետո՝ Երևանում։ Հեղինակն օգտվել է սեփական օրագրերից ու ԱՄՆ մեկնելուց հետո դեռ տասնչորս տարեկանում թարգմանել անգլերեն։ Դրա համար գիրքը դեռահասի ձայնով է պատմված, առանց չափահասին հատուկ գրաքննության, ընթերցողի առաջ դնում Ադրբեջանում հայ, իսկ հետո Հայաստանում փախստական լինելու բոլոր դժվարությունները։

Դեռ գրքի սկզբերում Աննան բացատրում է, որ իրենց ազգանունն Աստվածատուրով/Աստվածատուրովա է. պապիկը շատ տարիներ առաջ էր փոխել՝ վախենալով ադրբեջանցիների թշնամանքից։ Ադրբեջանցիները չեն խորանում, որ «աստվածատուրը» հայերեն բառ է, կարևորը վերջավորությունն է, որ «-յան» չլինի։ Բայց 80-ականների վերջին կարծես դա էլ չի փրկում, ու հայերի նկատմամբ թշնամանքը գնալով աճում է, էդ թվում՝ ադրբեջանցի երեխաները հայ երեխաների նկատմամբ։ Հայերի համար գնալով ավելի վտանգավոր է դառնում Բաքվում ազատ ման գալը։ Օրինակ, ամռանն այլևս չեն կարողանում ծովափ գնալ, որովհետև հայերին խեղդում են ծովում։ «Այս պատմությունը լսելուց հետո շաբաթներ շարունակ խեղդված հայերի պատկերը մտքիցս դուրս չէր գալիս։ Սիրտս վախով էր լցվել։ Դա մթում հրեշներից կամ վայրի կենդանիներից վախ չէր։ Դա անմեղ, մանկական վախ չէր։ Դա ես լինելու, հայ լինելու անհաղթահարելի վախն էր»։

Ես երկար եմ մտածել, թե ինչպես է սահմանվում հայը. քաղաքացիությա՞մբ, ազգանվան «յան» վերջավորությա՞մբ, հայերեն խոսելու ունակությա՞մբ։ Բայց Աննա Աստվածատուրյան Թերքոթը Բաքվում ապրելիս չուներ Հայաստանի քաղաքացիություն, չուներ «յանով» վերջացող ազգանուն ու հայերեն չգիտեր, մինչդեռ իր և ընտանիքի կյանքը վտանգի տակ էր։ Ուրեմն հայ լինելը կապ չունի քաղաքացիության, ազգանվան ու լեզվի հետ։ Հայ լինելը մեր կյանքին սպառնացող վտանգն է հենց հայ լինելու համար։

Մի դրվագում էլ ազերի հարևանի երեխաները դադարում են շփվել Աննայի հետ ու սկսում են նրա ու ընդհանրապես հայերի հետևից ահավոր բաներ ասել, մասնավորապես, որ բոլոր հայերն արժանի են խփվելու։ Հետո նաև 1988-ի երկրաշարժն է տեղի ունենում, ու ազերիները սկսում են միմյանց շնորհավորական բացիկներ ուղարկել։ Իսկ հետո արդեն ատելությունը գնալով ավելի է աճում՝ վերածվելով բռնության ու հասնելով Բաքվի ջարդերին։

Աննան նաև մտորում է, թե ազերիների անբացատրելի ատելությունը հայերի նկատմամբ որտեղից է գալիս։ Գտնում է պատասխաններ կրոնից սկսած, վերջացրած նրանով, որ պարզապես հայերն ավելի լավ էին ապրում Բաքվում, ավելի լավ բնակարաններ ունեին, ավելի սիրուն ամանեղեն ունեին Չեխոսլովակիայից բերված։

Երբ Բաքվում կյանքն այլևս անտանելի է դառնում, Աստվածատուրյանների ընտանիքը տեղափոխվում է Երևան՝ ապրելու Քանաքեռում մի շենքի նկուղում։ Սակայն այստեղ նոր մարտահրավերների են հանդիպում. Հայաստանը պատրաստ չէ փախստականներ ընդունելու, իսկ հայաստանցիներն անհանդուրժող են փախստականների հանդեպ։ Նրանց վերևից են նայում, հաճախ հալածում, «թուրք» անվանում, ծաղրում ու նեղում հայերեն խոսել չկարողանալու համար։ Ընդ որում, էդպիսի վերաբերմունքի են արժանանում թե‘ դպրոցում ուսուցիչների ու աշակերտների, թե‘ անծանոթների, թե‘ նույնիսկ ազգականների կողմից (մի քանի բացառությունները չհաշված)։ Հետաքրքիր է, որ Բաքվից փախել են հենց հայ լինելու համար, մինչդեռ Հայաստանում նրանց հայ չէին համարում։

Այս բոլոր զգացողությունների արդյունքում Աննան բանաստեղծություն է գրում, կիսվում իր միակ ընկերուհու՝ Լիզայի հետ, որը նույնպես Բաքվից եկած փախստական է, ընտանիքի հետ թատրոնի հանդերձարանում է ապրում։ Լիզայի աչքերը լցվում են։ Իսկ Աննան բացատրում է. «Այդ տողերն այն ցավոտ իրականությունն էին պարունակում, թե ինչպես մեր տունը մեզ դավաճանեց։ Մեր հայրենիքը մեզ դավաճանեց։ Եվ մեր պետությունը մեզ չպաշտպանեց»։ Չդիմանալով Հայաստանի պայմաններին՝ ընտանիքը փախստականի կարգավիճակ է ստանում ու մեկնում ԱՄՆ։

Փաստորեն, հայերի՝ միմյանց նկատմամբ անհանդուրժողականությունը դեռ վաղուցվանից է գալիս։ Իսկ հիմա, երբ արցախցիների, սյունեցիների, սփյուռքի ու հայերի այլ խմբերի նկատմամբ ատելությունը պետական մակարդակով է խրախուսվում, այլևս անհնար է քննարկել, թե ինչ անել այս անհանդուրժողականության դեմ։

Գրքում թեթևակի խոսվում է նաև Հայաստանը լքած ազերիների մասին, թե ինչպես էին իրենց տները վաճառում Ադրբեջանից գաղթած հայերին ու հեռանում. «Ազերիների մեծ մասը վաճառում են իրենց հողերն ու տները ու դրա դիմաց մեծ գումար ստանում հուսահատ հայերից, որոնք Բաքվից պետք է հնարավորինս շուտ հեռանան։ Ազերիները, հակառակը, չեն շտապում ու լավ գործարքներ են անում»։ Ահա ևս մեկ հսկայական տարբերություն հայ ու ազերի փախստականների մասին, մինչդեռ առաջինների մասին Հայաստանը լրիվ մոռացել է, իսկ երկրորդների մասին Ադրբեջանն այնքան է ամեն տեղ թմբկահարում, որ հասնում է նույնիսկ դանիացի ընկերներիս, ու հայ լինելով հանդերձ որևէ բան բացատրել չեմ կարողանում։

«Ոչ մի տեղ. արտաքսման մի պատմությունն» կարևոր վավերագրություն է, ու իր կարևորությամբ Աննա Ֆրանկի օրագիրն է հիշեցնում։ Այս գիրքը պետք է հայ դպրոցականները կարդան, որ ուղեղների մեջ մեխվի խաղաղ համակեցության անհնարինությունը, պետք է կարդան խաղաղություն քարոզողները ու ի վերջո պետք է կարդան Արցախի հարցով հետաքրքրվողները, հատկապես նրանք, ովքեր ջանք չեն խնայում հայերի ու ադրբեջանցիների միջև հավասարության նշան դնելու։

Իսկ 44-օրյա պատերազմից հետո նոր փախստականներ կան։ Պետությունը նորից ոչինչ չի ձեռնարկում։ Նորից հայաստանցիներից շատերն ատելությամբ են լցված փախստականների նկատմամբ։ Բայց Աննա Աստվածատուրյան Թերքոթը ձեռքերը ծալած չի նստում. «Աստվածատուրյան հիմնադրամի» միջոցով մարդասիրական օգնություն է տրամադրում փախստականներին և վավերագրում արցախցիների ֆինանսական, անձնական և անշարժ գույքի կորուստները։ Հիմնադրամին կարող եք նվիրատվություն անել այստեղ։

Զեյդի Սմիթի «Սվինգի ժամանակը»

Էնջըլը գիրքը տվեց, ասաց՝ կարդա, դուրդ կգա, «Քուինիի» ավելի լավ տարբերակն է։ Ես էլ Էնջըլին «Սիրեցյալը» տվեցի ու անցա «Սվինգի ժամանակը» կարդալուն։

Զեյդի Սմիթն ինձ համար նոր գրող չէ այն իմաստով, որ անունն առաջին անգամ չէի լսում։ Գրական փառատոններին եղել է, գրքերը գրախանութներում տեսել եմ, կարդացածս այլ գրքերի վրա նրա կարծիքն էլ է եղել։ Բայց իր գործերից առաջին անգամ էի կարդում։

«Սվինգի ժամանակը» Լոնդոնում մեծացող աշխատավոր խավի երկու շագակագույն աղջիկների մասին է։ Կամ, ավելի ճիշտ, էդպես է սկսվում։ Երկու հերոսուհիների մի ծնողը սև է, մյուսը՝ սպիտակ։ Երկուսն էլ պարի են գնում, բայց միայն նրանցից մեկը՝ Թրեյսին է շարունակում պարը որպես մասնագիտություն, իսկ մյուսը, որը նաև առաջին դեմքից պատմողն է, լրիվ ուրիշ ուղղությամբ է կյանքը շարունակում։

Book review – Swing Time by Zadie Smith | Just Retiring

Մոտավորապես առաջին հարյուր էջից հետո, որտեղ երկու ընկերուհիների մանկությունն էր նկարագրվում, գիրքը սկսում է չհիմնավորված ժամանակային թռիչքներ կատարել։ Իմանում ենք, որ քսաներկու տարեկանից հետո ընկերուհիներն այլևս իրար հետ չեն շփվում։ Անանուն ընկերուհին դառնում է աշխարհահռչակ փոփ աստղ Էյմիի անձնական ասիստենտը։

Գրքի իրադարձությունները Լոնդոնից տեղափոխվում են նաև Նյու Յորք և արևմտյան Աֆրիկա։ Այստեղ հանդիպում ենք Էյմիի ինքնասիրահարված, արտոնյալ կերպարին, որ ուզում է աշխարհում որևէ բան փոխել, բայց ահագին միամիտ է ու բնավ չի պատկերացնում, թե Աֆրիկայի աղքատ բնակչությունն ինչ մարտահրավերների առաջ է կանգնած ու ինչ առաջնահերթ կարիքներ ունի։

Վեպի հետաքրքիր կերպարներից է պատմողի մայրը՝ Ճամայկայից ձախ ֆեմինիստ ակտիվիստ, որը հետագայում նաև բրիտանական պառլամենտում է հայտնվում։ Մոր կերպարը հակադրվում է երբևէ որևէ զրկանք չկրած, ճոխությունների մեջ ապրող Էյմիի հետ։ Ինչ-որ պահից նաև թշնամիներ են դառնում, որովհետև մայրը արևելյան Աֆրիկայի բռնապետների դեմ ելույթներ է ունենում ու հարցականի տակ դնում Էյմիի՝ նրանց հետ համագործակցելը։

Թեև Զեյդի Սմիթը վարպետորեն է գրում, վեպը շատ լուրջ կառուցվածքային թերություններ ուներ։ Նախ, ժամանակային թռիչքները ոչ մի հիմնավորում չունեին։ Կարծես Սմիթը մի տեխնիկա էր փորձարկում, որին լիովին չէր տիրապետում։ Երկրորդական պատմություններից ու կերպարներից շատերը կարծես ոչ մի դեր չունենային հիմնական պատմության հետ։ Իրականում նույնիսկ դժվար է ասել, թե որն էր հիմնական պատմությունը, ու ինչի մասին էր գիրքը։ Երկու ընկերուհիների ընկերության պատմությու՞նն էր։ Այդ դեպքում ինչու՞ ենք այդքան շատ ժամանակ անցկացնում արևելյան Աֆրիկայում։ Արդյոք այն հայտնի լինելու ու դրա՝ մարդկանց վրա թողած ազդեցության մասին էր, թե՞ մայր-դուստր հարաբերությունների։

Մի քանի տեղերում վեպում մի նոր գիծ է առաջ քաշվում ու մի կողմ թողնվում։ Ինչու՞ են գլխավոր հերոսուհու քույրն ու եղբայրը ներկայացվում, եթե նրանց հետ ոչինչ չի արվելու, անհետանալու են էդպես էլ։ Ինչու՞ է մի տեղ ցույց տրվում, որ գլխավոր հերոսուհին շատ լավ երգում է, եթե դրան անդրադարձ այլևս չի լինելու։ Ե՞րբ, ինչու՞ ու ինչպե՞ս հայրը մահացավ։ Ինչու՞ էր Թրեյսիի նամակն այդքան ազդեցիկ, որ երկու ընկերուհիները տարիներ շարունակ չխոսեցին իրար հետ։ Ավելին՝ շատ վաղ նշվում է, որ Թրեյսին ու ընկերուհին այլևս չեն խոսում, որովհետև Թրեյսին «ինչ-որ վատ բան էր արել», ու ընթերցողի մոտ մեծ սպասում է առաջանում, թե ինչ էր այդ վատ բանը։

«Սվինգի ժամանակում» Զեյդի Սմիթը խիստ մակերեսորեն տարբեր թեմաներ է շոշափում՝ մաշկի գույն, ինքնություն, ընկերություն, դասակարգ, մայր-դուստր հարաբերություններ, հայտնիություն, պար, «աղքատության զբոսաշրջություն» (երևույթ, երբ միջին խավի արևմուտքցիներն այցելում են աղքատ պետություններ և ուսումնասիրում տեղի բնակչությանը), բայց երբեք թեմաներից ոչ մեկի մեջ այդպես էլ չի խորանում, էդպես էլ համը մնում է բերանումդ։ Ու նաև այս մակերեսայնության արդյունքում է, որ գիրքը տեղ-տեղ չափազանց ձանձրալի է դառնում։

Իսկ ամենահետաքրքիրն այն է, որ հեղինակն ինքը լինելով ոչ սպիտակ անգլիացի (նրա մայրն էլ է Ճամայկայից)՝ գրքում մի կոպիտ սխալ է թույլ տալիս։ Սկզբում ներկայացնում է «անհեթեթ պարսիկ» կերպարին, իսկ մեկ այլ տեսարանում, որտեղ մի արաբ թենիսիստի են դիտում, այդ նույն կերպարն ասում է. «Արաբական միտքը բարդ մեքենա է, նուրբ։ Մենք հայտնագործել ենք մաթեմատիկան։ Մենք հայտնագործել ենք աստղագիտությունը»։

Մի խոսքով, Զեյդի Սմիթի «Սվինգի ժամանակը» բավական միջակ գիրք է, իսկ էնտեղ շոշափվող թեմաները շատ ավելի խորը շոշափվել են շատ ավելի լավ գրքերում։

Թոնի Մորիսոնի «Սիրեցյալը»

Black Lives Matter շարժման ժամանակ իրենց առաջադեմ համարող բազմաթիվ սպիտակներ իրենց նետեցին գրախանութները ու սկսեցին ռասիզմի մասին գրքեր փնտրել։ Հրատարակչություններն իրենց չկորցրեցին ու արագ-արագ սկսեցին ցուցակներ կազմել՝ խորհուրդ տալով զանազան գեղարվեստական և ոչ գեղարվեստական գրքեր։ Այդ բոլոր ցուցակներում կային կարդացածս գրքերից ու կար նաև Թոնի Մորիսոնի «Սիրեցյալը»։ Բայց եթե աշխարհում կա մի գիրք, որը պետք է կարդալ սևերի տառապանքն ու ամերիկյան ռասիզմը հասկանալու համար, դրա ամբողջ ահավորությունը տեսնելու ու ի վերջո սևերին ապրումակցելու համար, ապա դա հենց Թոնի Մորիսոնի «Սիրեցյալն» է, ոչ թե Չիմամանդա Նգոզի Ադիչիեի «Ամերիկանան» կամ Քենդիս Քարթի-Ուիլյամսի «Քուինին», որ այսօր մեծ պոպուլյարություն են վայելում։

Beloved

Համեմված մոգական ռեալիզմի ու սարսափի տարրերով՝ Թոնի Մորիսոնը հրաշալի ձևով պատմում է ստրկատիրության, ազատության, ստրկությունից փախած սևերի ապրումների, վախերի ու սիրո մասին։ Եթե կա մի գիրք, որ ամեն սպիտակ ամերիկացի պարտադիր պետք է կարդա, հենց Թոնի Մորիսոնի «Սիրեցյալն» է․ այն տանում է դեպի ռասիզմի ակունքներ, դեպի այնտեղ, որտեղից ամեն ինչ սկսվել է։ Ոչ մի գիրք Ամերիկայի պատմությունն այնքան լավ չի պատմում, ինչքան «Սիրեցյալը»։ Ամերիկյան գրականության ոչ մի գիրք այնքան քննարկելու նյութ չունի, ինչքան «Սիրեցյալը»։ Իզուր չէ ուրեմն, որ Թոնի Մորիսոնը Նոբելյան մրցանակի է արժանացել։

Մորիսոնի «Սիրեցյալի» դեպքերը տեղի են ունենում Ամերիկայի քաղաքացիական պատերազմից հետո․ ստրկությունից փախած Սեթն իր դստեր՝ Դենվերի հետ ապրում է Օհայո նահանգի Սինսինաթի քաղաքում։ Բայց Սեթի ու այլ կերպարների հիշողություններով հեղինակը մեզ տանում է դեպի ստրկություն՝ դրա բոլոր սարսափներով, ֆիզիկական ու հոգեկան տանջանքներով, որոնց ենթարկվում էին սևերը։ Սեթի մեջքին բալենի է աճել՝ փոխաբերություն մտրակի հարվածների թողած սպիերի համար։ Սեթի սկեսրոջ ութ երեխաները տարբեր տղամարդկանցից էին, որոնցից յոթին իրենից վերցրել, ուրիշի են վաճառել։ Իսկ Փոլ Դին՝ մի տղամարդ, որ Սեթի հետ նույն տանն է ստրուկ եղել, հետո եկել Սինսինաթիում գտել է Սեթին, նրա տանը սկսել բնակվել, եղել է շղթայված բանտարկյալ ու որպես բանտարկյալ սարսափելի կտտանքների է ենթարկվել։

Սևերի կյանքը շատ էր տարբերվում սպիտակներից։ Կային բաներ, որ նրանց թույլատրված չէին, ընդ որում՝ ոչ միայն էսպես կոչված օրենքով նախատեսված բաները։ Օրինակ, Փոլ Դին մտորում է Սեթի՝ իր երեխաներին սիրելու մասին․ «Նախկին ստրուկ կնոջ համար որևէ բան այդքան սիրելը վտանգավոր էր, հատկապես երբ իր երեխաներին էր որոշել սիրել։ Նա գիտեր, որ ամենալավ բանը միայն մի քիչ սիրելն էր, որ երբ մեջքը կոտրեին կամ պարկի մեջ շաղ տային, քեզ երևի մի քիչ սեր կմնար հաջորդի համար»։

Ու հենց այդ սերն էր, որ տարիներ առաջ Սեթին մղել էր սպանել իր դստերը։ Ստրկությունից փախած, սկեսրոջ տանն իր չորս երեխաների հետ հաստատված Սեթը մի օր տեսնում է իր հետևից եկած ստրկատիրոջը։ Չուզենալով, որ երեխաներն արժանանան նույն բախտին, ինչ ինքը՝ փորձում է չորս երեխաներին սպանել, սակայն միայն մեկին՝ ավագ դստերն է հաջողացնում։ Նրա գերեզմանաքարին հետագայում փորագրել է տալիս «Սիրեցյալ» (Beloved), որովհետև գումարը չի հերիքում ավելի մեծ տեքստ դնելու համար։

Գրքում կենտրոնական է Սիրեցյալի կերպարը։ Նա սկզբում մանուկ ուրվական է, որ թխվածքի վրա մատնահետքեր է թողնում, իսկ հետո հայտնվում է երիտասարդ կնոջ կերպարանքով՝ այն տարիքին, որ կլիներ, եթե չմեռներ։ Ու այստեղ առաջ են գալիս Սեթի բոլոր ապրումները՝ մեղքի զգացումը, միաժամանակ իր գործողությունը սիրով արդարացնելը, որ շատ սիրելուց է դստերը սպանել։ Ի վերջո, հենց այս սպանության շնորհիվ է, որ մյուսները՝ Սեթն ու կենդանի մնացած երեք երեխաները, ստրկատիրոջ հետ վերադառնալու փոխարեն շարունակում են ազատության մեջ ապրել (Սեթի՝ կարճատև բանտարկությունից հետո)։ Նաև այս սպանությունն է, որ ստրկատիրությունը վերացնելու քննարկումներն ավելի լուրջ է դարձնում։

Բայց Սինսինաթիի սև համայնքը Սեթի գործողությունը դատապարտում է ու Սեթի հետ չի շփվում։ Նրանց համար սեփական երեխային սպանելը խիստ ծայրահեղ քայլ է, որը չի կարող ներվել։ Սակայն Սեթի այս գործողությունը հիշեցնում է Ցեղասպանության ժամանակ հայ մայրերին, որ իրենց երեխաներին գետն են նետել, մի գործողություն, որ մենք՝ Ցեղասպանությունից փրկվածների սերունդներս, երբևէ մտքներովս չենք անցկացրել, որ դատապարտենք՝ շատ լավ հասկանալով, թե դրա այլընտրանքը որն էր։ Թեև սևերի ստրկացումն ու հայերի Ցեղասպանությունն արտաքնապես իրարից խիստ տարբեր բաներ են (սպիտակներին սևերը կենդանի էին պետք, իսկ թուրքերին հայերը՝ մեռած կամ թրքացած), երկուսի հիմքում էլ նույն գաղափարն է ընկած․ մարդկանց մի խմբի կողմից մյուսի ապամարդկայնացումը։

Հարյուրամյակների ընթացքում ճնշողներն ու ճնշվողները չեն փոխվել, միայն մեթոդն է փոխվել։ Սպիտակ ստրկատերը փոխարինվել է սպիտակ ոստիկանով, յաթաղանը՝ բայրաքթարով։ Ու թեև 21-րդ դարում Սեթը դժվար դստերը սպաներ, հայ մայրերը դժվար իրենց երեխաներին գետը նետեին, որովհետև մեթոդները փոխվել են, այնուամենայնիվ, վտանգը շարունակում է մնալ, քանի դեռ ճնշող կողմը դեռ պատշաճ կերպով ներողություն չի խնդրել ու չի հատուցել իր ապամարդկային արարքների համար։ Ու երևի ճնշողներից ազատվելու միակ ելքն աշխարհի բոլոր ճնշվողների միավորումն է, որքան էլ որ մեր խնդիրներն արտաքնապես միմյանցից խիստ տարբեր թվան։

Թովե Դիթլևսենն ու նրա մանկության փողոցը

Թովե Դիթլևսենը

Մեր դիմացի մայթին մի մանկապարտեզ կա, որ կոչվում է «Մանկության փողոց»։ Մոտակա փողոցներից մեկի մայթին սալիկներ կան՝ բանաստեղծական տողերով։ Դրա դիմացի հրապարակում նստարաններ են տեղադրված, նույնպես բանաստեղծությունից տողերով։ Իսկ ընդհանրապես Կոպենհագենի Վեստերբրո թաղամասի մեր հատվածում կա Թովե Դիթլևսենի անվան հրապարակ, դպրոց և այգի։ Տուն-թանգարան չկա։

Ditlevsen, Tove Irma Margit - Nordic Women's Literature

Թովե Դիթլևսենը Դանիայի՝ 20-րդ դարի ամենակարկառուն գրողներից է, գրել է թե՛ չափածո, թե՛ արձակ։ Մեծացել է աշխատավոր դասի ընտանիքում՝ Կոպենհագենի Վեստերբրո թաղամասի Հեդեբյուգեյդ 30Ա հասցեում։ Դա հենց մեր կողքի փողոցն է՝ մանկության փողոցը, «Մանկության փողոցը» վեպի փողոցը։ Բայց այդ հասցեն սովորական մի բնակարան է, տուն թանգարան չի դարձել։

Չնայած հեղինակի հայտնիությանը, գրականագետները Դիթլևսենին միանշանակ գնահատականի չեն արժանացրել։ Վերջին տարիներին անգամ, երբ Դանիայի աջ իշխանությունների հրահանգով դանիական գրականության կանոնն էր ստեղծվում, ըստ որի նաև պետք է դպրոցներում գրականություն դասավանդվեր, Թովե Դիթլևսենի անունը վերջին վայրկյանին պարտադիր ցանկից դուրս մնաց, հայտնվեց ընտրովի ցանկում։ Աշխատավոր դասից լինե՞լն էր պատճառը, կին լինե՞լը, թե՞ ինքնասպանություն գործելը։ Չգիտեմ։ Միայն կարող եմ ասել, որ Թովե Դիթլևսենը դանիական գրականությունից կարդացածս լավագույն հեղինակներից է, որը նաև հայտնի է դառնում անգլախոս աշխարհում․ «Կոպենհագենի եռագրությունը» վերջերս անգլերեն է թարգմանվել ու մեծ հաջողության հասել։ Անգամ Պատի Սմիթն է անդրադարձել Թովե Դիթլևսենին՝ նրան անվանելով մոնումենտալ գրող։

Կարծես Թովե Դիթլևսենն արժանանում է հին ու նոր դանիացի հեղինակների բախտին (Հանս Քրիստիան Անդերսեն, Կարեն Բլիքսեն, Դորթե Նորս և այլն)՝ Դանիայից դուրս գնահատվելով ավելի շատ, քան Դանիայի ներսում։

Մանկության փողոց

«Մանկության փողոցը» Դիթլևսենի երկրորդ վեպն է, լույս է տեսել 1943 թվականին։ Գլխավոր հերոսուհին՝ տասներկուամյա Էսթերը, բնակվում է Կոպենհագենի Վեստերբրո թաղամասի Հեդեբյուգեյդի հետնատանը եղբոր ու աշխատավոր խավի ծնողների հետ։ 20-րդ դարի 30-ականներին փողոցի այդ հատվածում փողոցին նայող շենքում բնակվում էին հարուստները, իսկ բակի ներսի շենքում՝ աշխատավոր խավը։

Վեպի գլխավոր հերոսուհին Էսթերն է, որ բնակվում է 30Ա հասցեում։ Գիրքը պատկերում է նրա մանկությունն ու պատանեկությունը, անցում դեպի հասունություն։ Աղքատների նիստուկացը հակադրվում է նաև փողոցի վրա ապրող հարուստներինով։ Էդպիսի մի ընտանիքի երեխա է Էլենը։ Էլենի կողքին Էսթերի «եղունգները կրկնակի սեւ են դառնում, գուլպաները՝ կրկնակի ծակ»։

Մանկության փողոցը․ Հեդեբյուգեյդ, 30Ա հասցեն ձախ կողմում է

Էսթերն իր ընկերուհի Լիզայի հետ Վեստերբրոյի փողոցներն է չափչփում, միասին նաև շոկոլադ են գողանում։ Վեստերբրոյի ամբողջ անցուդարձին ծանոթանում ես Էսթերի մանկական աչքերով։ Թովե Դիթլևսենը վարպետությամբ է գրում երեխայի տեսանկյունից։ Երևի իզուր չէ, որ ավելի ուշ գրել է «Իմ ներսում մի փոքրիկ աղջիկ է ապրում, որ մեռնել չի ուզում» բանաստեղծությունը։

Ծանոթանում ես նաև ժամանակի դանիական ավանդույթներին։ Օրինակ, մի դրվագում Էսթերին կշռում են դպրոցում։ Պարզվում է՝ քաշը թեթև է։ Դպրոցում որոշում են ամռանն ուղարկել «արձակուրդի երեխա» դառնալու, ինչը նշանակում է, որ ամառային արձակուրդին Էսթերը մեկնելու է քաղաքից դուրս, ապրի մի հարուստ ընտանիքում, որտեղ նրան լավ կսնեն, կվերադառնա։

Էսթերն իր տեղը չի գտնում, անընդհատ միայնակ է զգում իրեն։ Նա մի «անտուն սեր» ունի իր ներսում, որ չգիտի՝ ում տա։ Սիրահարվում է իր երիտասարդ ուսուցչուհուն։ Հետո դպրոցն ավարտում է, բայց ժամանակ առ ժամանակ հիշում է նրան։ Դեռ 40-ականներին Դիթլևսենը համարձակվում է նույնասեռական սիրո մասին գրել։

30-ականների Կոպենհագենում նաև սոցիալ-դեմոկրատական շարժումն է մեծ թափ առած լինում։ Աշխատավոր խավը հավաքվում է «Ժողովրդի տուն» կոչվող վայրում, որտեղ ոչ միայն կուսակցական հանդիպումներն են տեղի ունենում, այլև ջահելների ժամանցն է կազմակերպվում։ «Ժողովրդի տունը» մինչև հիմա կանգուն է, բայց վերափոխվել է «Վեգա» համերգասրահի, որտեղ գոնե մինչև համավարակը հաճախ էինք համերգների գնում։

«Վեգա» համերգասրահ դարձած «Ժողովրդի տունը»

Էսթերը և հասակակիցները նաև քաղաքականացված են։ Տասնվեց տարեկան աղջիկը, որին ծնողներն արդեն ուղարկել են աշխատելու, ընդմիջումներին կապիտալիզմը վերացնելուց ու գործադուլ անելուց է խոսում։ Երևի դրանից է, որ Դանիայում սոցիալ-դեմոկրատիան ամուր հիմքեր ունի, ու դասակարգային տարբերություններն այդքան նկատելի չեն։

Մի հետաքրքիր առանձնահատկություն է նաև, որ չնայած լինելով աղքատ ընտանիքից, Էսթերն էլ, իր եղբայր Կառլն էլ շուտով հեռանում են ծնողների տնից ու վարձով ապրում։ Էսթերի վարձած սենյակը խայտառակ փոքր է․ հազիվ մի մահճակալ է էնտեղ տեղավորվում։ Ամսվա վերջին էլ հաճախ կիսասոված է մնում։ Ծնողներին հյուր գնալիս ընթրիքի համար վճարում են կամ հրաժարվում են ընթրիքից։ Այստեղ հասկանում ես, որ հայրական տնից գնալ-չգնալը ոչ թե ֆինանսատնտեսական հարց է, այլ մշակութային, ու մեր օրերում պետության ստեղծած հնարավորություններն ու ծնողների՝ բարեկեցիկ լինելը պարզապես ավելի է հեշտացնում այդ գործընթացը։

Վեպի հետաքրքիր առանձնահատկություններից է, որ ամբողջությամբ ներկա ժամանակով է գրված, հնարք, որ ժամանակակից դանիացի գրողները շատ են գործածում, բայց 40-ականներին հեղափոխական էր։ Դիթլևսենը տեքստի միջոցով նաև փորձում է փոխանցել ժամանակի ողջ լեզվական կոլորիտը՝ երկխոսությունները գրելով այնպես, ինչպես դրանք արտասանվում են (իսկ դանիերեն իմացողը կիմանա, որ գրավոր լեզուն ահագին հեռու է բանավորից), նույնն անելով նաև հարավ-յուլանդական բարբառի հետ, որն ինչպես բանավոր, այնպես էլ գրավոր գրեթե անհասկանալի է Կոպենհագենի դանիերենով խոսողի համար։

Համավարակի ժամանակ, երբ ամիսներով տներում փակված ենք ու չենք կարող ճամփորդել, գրքերն են հենց, որ մեզ տարբեր տեղեր են տանում։ Դրա համար տարօրինակ էր կարդալ մի գիրք, որի գլխավոր իրադարձությունները տեղի էին ունենում մեր տնից 200 մետր հեռավորության վրա։ Բայց հենց «Մանկության փողոցն» էր, որ ինձ հաշտեցրեց Վեստերբրոյի հետ, որ այսօր ջենտրիֆիկացիայի էի ենթարկվել, ու որտեղ ինձ օտար եմ զգում բոլոր դանիական միջին խավի անհոգ ապրող ընտանիքների կողքին։ «Մանկության փողոցն» էր, որ ինձ կապեց Վեստերբրոյի հետ էնպես, ինչպես ոչինչ մինչև հիմա չի կարողացել։ Թաղամասի ամեն մի փողոցով անցնելիս գրքից մի դրվագ եմ հիշում, ու դա ահագին հարազատ է։

«Մանկության փողոցի» անգլերեն թարգմանություն չկա, բայց լրջորեն մտածում եմ հայերեն թարգմանելու մասին։

Վալերիա Լուիզելիի «Կորած երեխաների արխիվը»

Լուիզելիի «Կորած երեխաների արխիվը» վաղուց էր գրապահարանումս ինձ սպասում․ Մորթենն արդեն կարդացել էր, ուզում էր կարծիքս իմանալ, իսկ Էնջըլն արդեն քանի ամիս է անընդհատ խորհուրդ է տալիս։ Ես ինքս էլ դեռ Լուիզանայի գրական փառատոնից սպասում էի այս գրքին․ հարցազրույցի ժամանակ Լուիզելին ասել էր, որ ԱՄՆ-ի փախստական երեխաների համար թարգմանիչ է աշխատում ու ուզում է այդ թեմայով գիրք գրել։

Lost Children Archive by Valeria Luiselli — Lonesome Reader

«Կորած երեխաների արխիվն» ԱՄՆ-ում մեքենայով ճամփորդության դուրս եկած մի ընտանիքի պատմություն է՝ հայր, մայր, որդի և դուստր։ Հայրն ու մայրը վավերագրողներ են։ Մայրը խիստ հետաքրքրված է Կենտրոնական Ամերիկայից եկած ԱՄՆ-ի սահմանը հատող փախստական երեխաների ճակատագրով, հայրը՝ ապաչների պատմությամբ։ Էսպիսով, թեև տարբեր պատճառներով, երկուսին էլ հետաքրքրում է ԱՄՆ-ի հարավային սահման գնալը։

Գրքի կենտրոնում ընտանեկան դրաման է․ տղամարդն ու կինը բաժանման եզրին են, ու գուցե վերջին անգամ են միասին ճամփորդում։ Մենք ականատես ենք լինում նրանց հարաբերությունների փլվելուն, ու թե ինչպես է դա ազդում երեխաների վրա։ Բայց այս ամենին միախառնված են նաև այլ՝ կորած երեխաները, որ մեն-մենակ սահման են հատում, բռնվում, հայտնվում փախստականների ճամբարում՝ բավական դաժան պայմաններում, ու մեծ մասամբ հետ ուղարկվում այնտեղ, որտեղից եկել են, հաճախ անհետանում, կորում անապատում։ Իսկ կորած երեխաների պատմությանը միահյուսվում է նաև ապաչների պատմությունը, թե ինչպես է ԱՄՆ բանակը տեղահանել բնիկ ամերիկացի ապաչներին իրենց բնակավայրերից։

Ամբողջ գիրքը լի է «ձայնային էֆեկտներով»։ Կինն էլ, տղամարդն էլ ձայնագրիչներով են ամեն տեղ գնում։ Մենք լսում ենք բնության ձայները, լսում ենք իրենց փախստական հարազատներին կանչողների ձայները, ապաչների՝ անցյալից եկող ձայները, լեռներում ընտանիքի անդամների ձայնի արձագանքները։ Լսում ենք նաև երգեր ու աուդիո գրքեր, որոնք միացնում են մեքենայով շարժվելիս։

«Կորած երեխաների արխիվը» հիմնականում պատմվում է ընտանիքի մոր, մի քիչ էլ որդու տեսանկյունից։ Ընտանիքի մոր համար գերխնդիր է փախստական երեխաներին օգնել ապաստան ստանալ։ Դրա համար վավերագրում է ու ռադիոյի համար նյութ պատրաստում այդ թեմայով։ Բայց նաև հարցեր է տալիս․ «Ինչպե՞ս կարող է ռադիո վավերագրությունն օգնել, որ ավելի շատ անփաստաթուղթ երեխաներ ապաստարան ստանան։ Մյուս կողմից, ինչու՞ պետք է որևէ ձայնային գործ կամ պատմություն պատմելու այլ ձև որևէ հատուկ նպատակի ծառայի»։ Շարունակելով հարցերի շարանը՝ անդրադառնում է նաև էթիկական խնդրին․ «Եվ ինչու՞ եմ ընդհանրապես կարծում, թե ուրիշի տառապանքով պետո է արվեստ ստեղծեմ»։ Այստեղ Լուիզելին կերպարի ձայնով կարևոր հարց է բարձրացնում ուրիշի տառապանքով արվեստ ստեղծելու մասին, մի բան, որ հենց ինքն անում է այս գրքով, անում է, որովհետև փախստական երեխաների թեման ուղղակի իրեն հանգիստ չէր տալիս տարիներ շարունակ, անգամ այդ թեմայով մեկ այլ՝ ոչ գեղարվեստական գիրք գրելուց հետո («Ասա ինձ, թե ինչպես է այն ավարտվում․ 40 հարցով էսսե»)։

Վեպի ողջ ընթացքում հղումներ են կատարվում տարբեր գրքերի։ Դրանք կարդացած լինելն ընթերցողին օգնում է «Կորած երեխաների արխիվն» ավելի լավ հասկանալ։ Հիշատակվում է, օրինակ, Բոլանյոյի «2666»-ը (ի դեպ, Բոլանյոն Լուիզելիի սիրած գրողն է)։ Պետք է գրքին ծանոթ լինես, որ հասկանաս, թե կորած երեխաներն ինչից կարող են փախչելիս լինել, ինչու է նրանց համար այդքան կարևոր նման վտանգավոր ճամփորդության գնալ ու ԱՄՆ սահմանը հատել։ Պետք է Գոլդինգի «Ճանճերի տիրակալը» կարդացած լինես, որ հետևես առաջարկվող այլընտրանքին՝ իրական կորած, առանց մեծահասակների մնացած երեխաներին։ Պետք է Սամանթա Շվեբլինի «Տենդային երազի» բովանդակությունն իմանաս, որ նկատես «փրկարարական հեռավորության» հիշատակումը, ու թե ինչ կատարվի, երբ երեխաները դրանից այն կողմ անցնեն։

Ինչպես «Դեմքեր ամբոխի մեջ վեպում», այնպես էլ «Կորած երեխաների արխիվում» Լուիզելին նույն հնարքին է դիմում․ այստեղ նույնպես կա գիրք գրքի մեջ, որը հետագայում առարկայանում, միաձուլվում է իրականությանը, կորում է անցյալի ու ներկայի միջև սահմանը։ Այս հնարքով Լուիզելին փորձում է ընթերցողին մոտեցնել կորած երեխաների ողբերգությանը, որին միջին վիճակագրական ամերիկացին խիստ անհաղորդ է։

«Կորած երեխաների արխիվում» ընտանիքի փոքրիկ տղան պոլարոիդներով լուսանկարներ է անում, որոնք պահում է կարմիր գրքի մեջ։ Գրքի վերջում տեղադրված են այդ լուսանկարները՝ որպես լրացուցիչ վավերագրական նյութ կորած երեխաների մասին։

Ընդհանուր առմամբ, այս վեպում Լուիզելին նախկինի համեմատ ավելի համարձակ քայլերի է դիմում․ տեքստից բացի գործածում է նաև այլ միջոցներ՝ ձայն, պատկեր, արկղեր իրենց պարունակությամբ։ Վեպի միջի վեպն ավելի շատ տեղ է զբաղեցնում։ Փորձարկում է նաև բոլանյոական հնարք՝ տասնյոթ էջանոց նախադասություն։ Տեղ-տեղ այս փորձերը ձախողվում են։ Մասնավորապես, գրքի միջի՝ կորած երեխաների մասին պատմող գիրքը, դժվարությամբ է իր նկատմամբ հետաքրքրություն առաջացնում, քանի որ խիստ անդեմ ու անանձնական է, ի տարբերություն հենց վեպի միջի երեխաների՝ ընտանիքի մոր ընկերուհի Մանուելայի երկու դստրերի պատմության։

«Կորած երեխաների արխիվը» Լուիզելիի առաջին վեպն է անգլերեն։ Կարելի է հարցնել, թե ինչու է այս անգամ նախընտրել ոչ թե իսպաներեն, այլ անգլերեն գրել։ Այստեղ, կարծում եմ, բազմաթիվ պատճառներից մեկն այն է, որ գիրքը հենց ամերիկացիներին է ուղղված՝ նրանց, ում քթի տակ փախստական երեխաներն անմարդկային վերաբերմունքի են արժանանում, ու ովքեր ամեն օր լսում են լուրերը կորած երեխաների մասին, հետո հանգիստ շարունակում իրենց կյանքը, ասես ոչին չի պատահել։

Սեմա Քայգուսուզի «Ամեն կրակ, որին հետևում ես»

Ծննդյանս օրվա առթիվ Մորթենի ծնողները գումար էին տվել ու պատվիրել Արցախ չուղարկել։ Ես էլ որոշեցի մտնել գրախանութ ու ամբողջ գումարով գրքեր գնել։ Մինչ հերթով անցնում էի դարակներով, Մորթենը մոտեցավ գիրքը ձեռքին․
— Սա քեզ կհետաքրքրի։

Få Every Fire You Tend af Sema Kaygusuz som Paperback bog på engelsk


Ջղայնացած ասում եմ՝ թե ոնց թե, ո՞նց է մտքովդ անցնում, որ թուրքական գիրք կուզենամ կարդալ։ Շուռ է տալիս գիրքը, նկարագրությունը կարդում․ «1938 թվին արևելյան Անատոլիայի հեռավոր Դերսիմ մարզում Թուրքիայի Հանրապետությունը զազա քրդերի համայնքը վերացնելու օպերացիա սկսեց․․․»։ Գիրքը գնում եմ, բերում տուն, ավելացնում ձմեռային տրցակիս։

«Ամեն կրակ, որին հետևում ես» գիրքը Քայգուսուզը գրել է իր՝ կոտորածից փրկված զազա տատիկի պատմածներից ոգեշնչված։ Ինչպես հեղինակն է նշում վերջաբանում, տատիկը շատ բան չէր պատմում, միայն ասում էր․ «Մեզ կոտորեցին», իսկ նրա պատմած մնացած ամեն ինչը փոխաբերություն էր՝ համեմված ալևիների դիցաբանությամբ։

Էդպիսին էր նաև գիրքը։ Պատմողը դիմում էր ինչ-որ անհայտ երկրորդ դեմքի, որը ֆոտոխցիկը ձեռքին շրջում էր, ու պատմում նաև տատիկի մասին։ Հետագայում հասկանում ես, որ այդ երկրորդ դեմքը պատմողի ու տատիկի միաձուլումն է, սերնդեսերունդ փոխանցվող տրավմայի մարմնավորումը։ Գրքում հանդիպում ես Հըզըր առասպելական կերպարին, որ կար Մովսեսի ժամանակներում, կար նաև մեր օրերում՝ անտուն թափառականների տեսքով, որոնց պատմողի տատիկը միշտ լավ էր նայում, որ մերթ մոտենում է, մերթ հեռանում է, ու միաժամանակ թե՛ չարն է, թե՛ բարին։ Ու կարծես հենց նույն Հըզըրն է, որ փրկել է տատիկին կոտորածից։ Գրքի կենտրոնում է նաև թուզը՝ որպես պտուղ ու որպես ծառ, որպես շարունակականության ու դրա ընդհատման խորհրդանիշ, որպես լեզու, որն օգտագործվում է ցավի մասին խոսելու համար։ Թզենին նաև լսում է․ «Արի խոստովանենք ծառին, որ մեր այդ տները, որ պետք է քանդվեին ու ավերվեին, և այդ մարմինները մեր, խարսխված մեր տներին, այդ ընտելացված բանալ մարմինները մեր, մեր միակ միջոցն են մեզ տեսանելի դարձնելու»։

Պատմությունները հաճախ կցկտուր են, անավարտ։ Ինչպես Քայգուսուզի տատիկի պատմածներում, էնպես էլ գրքում չես գտնի կոտորածների ուղղակի մանրամասներ։ Դու դրանք հասկանում ես տողերի արանքում, որովհետև ինքդ էլ մեծ տատիկ ունեիր, որ զանազան պատմություններ էր պատմում առանց ցեղասպանության ուղղակի մանրամասների մեջ խորանալու։ Քայգուսուզը կարծես պատմի մի բան, որ միայն նույն սերնդեսերունդ փոխանցված տրավման ունեցողները կարող են հասկանալ։ Գիրքը թեև գրվել է թուրքերեն, թարգմանվել է անգլերեն, ի տարբերություն մերձավորարևելյան այլ հեղինակների գործերի, չի թիրախավորում բանից անտեղյակ արևմուտքցուն, որին ամեն աշխարհագրական անունը պետք է բացատրել։ Այն պարզապես կա, ու կհասկանաս, թե ինչ է ասում, եթե գիտես լեզուն՝ թզի լեզուն, որով, ըստ հեղինակի, գրված է գիրքը։

Every Fire You Tend by Sema Kaygusuz review – Turkey's violent legacy |  Fiction in translation | The Guardian
Սեմա Քայգուսուզ

Սեմա Քայգուսուզի տատիկի պատմությունը շատ նման է Ֆեթհիյե Չեթինի «Մեծ մորը»․ ցեղասպանության սարսափներ, ու լռություն տարիներ շարունակ, որովհետև խոսելը կհակասեր մեծամասնության ընդունած նորմերին, որովհետև պարզապես վտանգավոր էր, ու պատառիկներ կամ ամբողջական պատմություն՝ ժառանգված թոռներին, որ պատմում են, փորձում լսելի դարձնել իրենց ձայնը։ Երկու դեպքում էլ թուրքերի կատարած կոտորածների հետևանք, մեկը՝ հայերի, մյուսը՝ զազա քրդերի։

Հայ ընթերցողի համար Քայգուսուզի գիրքը կարևոր ահազանգ է։ Այն հիշեցում է, որ 1915 թվականին ոչ թե հայերն են ինչ-որ բան սխալ արել, ոչ թե թուրքական ֆաշիզմն ուղղված է հենց հայերի կամ ընդհանրապես քրիստոնյաների դեմ, այլև բոլոր նրանց, ովքեր ապրում են նույն տարածքում ու խոսում են ուրիշ լեզվով կամ ուրիշ կրոն ունեն։ Սա հիշեցում է, որ մեր արևմտյան հարևանի ֆաշիզմն ավարտված չէ, որ թուրքերն իրենց ինքնությունը կառուցում են մյուսներին ոչնչացնելու հաշվին, որ այդ ոչնչացումից խոսելն անգամ քսանմեկերորդ դարում դեռ տաբու է՝ լինի հայերի, թե զազաների մասին։ Ու սրա մասին պետք է լավ հիշել՝ Թուրքիայի հետ սահմանների բացման ու առևտրական հարաբերությունների մասին երազելուց առաջ։

Եթե հայկական դպրոցներում համաշխարհային գրականություն առարկա մտցվեր, կառաջարկեի Սեմա Քայգուսուզի «Ամեն կրակ, որին հետևում ես» գիրքը դրա մի մասը կազմել, որ հենց դպրոցական տարիքից էլ բազմակողմանիորեն ծանոթ լինենք թուրքական ֆաշիզմին ու զգոնությունը երբեք չկորցնենք։

Մարգըրեթ Էթվուդի «Կույր մարդասպանը»

Էթվուդի «Կույր մարդասպանը» հորս խորհրդով կարդացի։ Հետո, Էթվուդը նաև Կանադայի վարչապետ Ջասթին Թրուդոյին ուղղված բաց նամակը ստորագրողներից էր, որում պահանջում էին միջոցներ ձեռնարկել, որ Թուրքիան դադարեցնի իր մասնակցությունը պատերազմին։

The Blind Assassin by Margaret Atwood: 9780385720953 |  PenguinRandomHouse.com: Books

«Կույր մարդասպանը» բավական բարդ գիրք է այս ժամանակներում կարդալու համար․ երբ կենտրոնացումդ հազիվ հինգ րոպե է, ու անընդհատ լուրերն ես ստուգում, երբ մի քանի էջ կարդում ես՝ առանց ուշադրություն դարձնելու բովանդակությանը, երբ ամեն օր մի նոր ահավոր լուր նորից քեզ ներվայնացնում է, գիրք կարդալն ահավոր դժվար մի գործ է դառնում։ Ու առավել դժվար է «Կույր մարդասպանը»։

Վեպը բավական բարդ կառուցվածք ունի։ Այնտեղ կա պատմություն պատմության մեջ, որի մեջ նույնպես պատմություն կա, ու պիտի ուշադրությունդ լարես, որ էս բոլորը կարողանաս ուղեղիդ մեջ պահել։ Գիրքը սկսվում է պատմողի քրոջ՝ Լաուրա Չեյսի մահվամբ, որ հավանաբար ինքնասպանություն է։ Այնուհետև պատմողը՝ Իրիսը, ընթերցողին տանում է դեպի իր մանկություն քսաներորդ դարասկզբին, Տորոնտոյից ոչ հեռու մի հորինված քաղաքում ու պատմում իր ընտանիքի, իր քրոջ մասին, անցնում երկու համաշխարհային պատերազմներով՝ ներկայացնելով բոլոր դեպքերը, որոնք բերեցին քրոջ մահվանը։

Այս պատմությունը ժամանակ առ ժամանակ ընդհատվում է Լաուրա Չեյսի՝ հետմահու հրատարակված «Կույր մարդասպանը» վեպից հատվածներով երկու սիրահարների մասին։ Այստեղ էլ կերպարներից մեկն իր հերթին մի այլ պատմություն է պատմում կույր մարդասպանի մասին։ Վեպը կարդալու ընթացքում կամաց-կամաց հասկանում ես, թե հիմնական պատմությունն ինչ կապ ունի այս «վեպի մեջ վեպի» հետ։

Էթվուդն ուղղակի վարպետորեն է գրել վեպը։ Կտոր-կտոր իրականությունը բացահայտելով՝ ուշադիր ընթերցողին պարգևատրում է ավարտին հասնելուց շատ առաջ։ Եթե ուշադիր ընթերցող ես և եթե հետ ես գնում, սկզբի որոշ հատվածներ վերընթերցում, որոշ բաներ հասկանում ես շատ ավելի շուտ, քան դրանց մասին բացահայտ գրվում է։ Հետևաբար, վերջի սյուժեի շրջադարձն իրականում շրջադարձ չէ, այլ մի բան, որ հեղինակը քեզ արդեն ասել է։

Մի բան, որ այդպես էլ չի բացահայտվում, այդպես էլ կերպարներից ոչ ոք չի իմանում, բայց կարծես բանից տեղյակ ընթերցողն ինքը հասկանում է, կերպարներից մեկի՝ Ալեքս Թոմասի ազգությունն է։ Ալեքսը որբ է լինում, կենսաբանական ծնողներին չի հիշում։ Կանադա բերված է լինում առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։ Նրան գտել են այրված տան փլատակներում, որտեղ բոլորը մահացած են լինում։ Հարցին, թե որտեղ են գտել նրան, Ալեքսը պատասխանում է․ «Չգիտեն։ Ֆրանսիան կամ Գերմանիան չէր։ Դրանից արևելք, այն փոքր պետություններից մեկում»։ Հետո գրքում մի քանի անգամ հղում է արվում նաև Ալեքսի մգոտ մաշկին։ Գիտենք նաև, որ պրեսբիտերականներն են նրան որդեգրել ու Կանադա բերել։

Գրքում սկզբում աղջիկների մայրը, իսկ նրա մահվանից հետո՝ նրանց խնամող աղախինը, երբ աղջիկներն ուտելիքը կիսատ էին թողնում, ասում էր․ «Հիշիր սոված հայերին»։ Հետո, մեկ այլ կոնտեքստում, երբ աղջիկներն ուտելիք էին հասցնում Ալեքսին, Իրիսն ասաց․ «Ալեքս Թոմասը պիտի որ սոված հայերը լինի»։ Իսկ Լաուրայի համար դա ծիծաղելի չէր, այլ ճշմարտություն։ Ընթերցողն էլ այս բոլոր կտորները միացնելով մտածում է, որ հավանաբար Ալեքսը հայ է։

Հետաքրքիր է նաև, թե ով է իրականում կույր մարդասպանը։ Իհարկե, վեպի միջի վեպի պատմության մեջ կա հենց բառի ամենաուղղակի իմաստով կույր մարդասպան, բայց փոխաբերական իմաստով կարծես վեպում մեկ ուրիշին էլ է վերաբերում կույր մարդասպան լինելը, բայց դա թողնում եմ ընթերցողին, որ ինքներդ պարզեք։

«Կույր մարդասպանը» բուքերյան մրցանակի է արժանացել։ Հետաքրքիրն այն է, որ այն շատ նման է տարիներ անց բուքերյան մրցանակ ստացած մեկ այլ վեպի՝ Ջուլիան Բարնսի «Վերջի զգացմանը» (նկատեցի, որ վերջինիս երբևէ չեմ անդրադարձել բլոգումս, չգիտեմ ինչու)։ Երկուսի պատմողներն էլ ծեր մարդիկ են, մի դեպքում կին, մյուսում՝ տղամարդ։ Երկուսն էլ հետ են գնում դեպի անցյալում կատարված դեպքերի ու երկուսում վերջում էլ սյուժեի շրջադարձ կա։ Բայց Բարնսի համեմատ Էթվուդը շատ ավելի մեծ վարպետությամբ է գրել վեպը․ նախ «Կույր մարդասպանի» կառուցվածքն է բարդ, երկրորդ ուշադիր ընթերցողին հուշումներ միայն Էթվուդն է տալիս, իսկ Բարնսը ստիպում է, որ «սպասես» վերջին, որ իմանաս ինչն ինչոց է (բայց հանուն արդարության դնում է կերպարի մաշկի մեջ, քանի որ նա էլ է վերջում ամեն ինչ իմանում)։

Գիտեմ, որ շատերիդ Էթվուդը «Աղախնի պատմությունով» է հայտնի։ Վերջերս, ի դեպ, հայերեն թարգմանությունն է լույս տեսել։ Չնայած որ «Կույր մարդասպանով» իրոք հիացած եմ, չգիտեմ՝ երբևէ Էթվուդից ևս մեկ գիրք կկարդա՞մ։ Ամեն դեպքում, «Կույր մարդասպանը» խորհուրդ եմ տալիս, չնայած չեմ կարող ասել, թե ինչքանով է «Աղախնի պատմությանը» նման, ավելի լավը կամ ավելի վատը։

«Փաստեր Ֆինլանդիայի մասին»․ Էռլենդ Լո

Հունվարին երբ մտա Բերգենի իմ սիրելի գրախանութն ու ուզեցի նորվեգերեն գիրք գնել, վաճառողն Էռլենդ Լոյի «Նաիվ։ Սուպերն» առաջարկեց։ Ռիսկ չարեցի․ նորվեգերեն էդքան կձգե՞մ որ, անգլերեն թարգմանությունը գնեցի։ Գիրքն ահագին դուրս եկավ։ Իսկ կորոնայի օրերին էնքան շատ էի նորվեգերենի մեջ, որ երբ հաջորդ անգամ հայտնվեցի Բերգենում, առանց երկար-բարակ մտածելու նույն գրախանութից ձեռք բերեցի Լոյի՝ արդեն նորվեգերեն «Փաստեր Ֆինլանդիայի մասին» գիրքը։ Հետո, երբ պիտի սկսեի տարբեր մարդկանց խորհուրդ տալ գիրքը կարդալ, պիտի հայտնաբերեի, որ այն երբևէ անգլերեն չի թարգմանվել։

Ժամանակակից նորվեգերեն կարդալն էնքան էլ հեշտ գործ չէր։ Ուղղագրությունը մտքիդ մեջ վերածում ես դանիերենի, որ հասկանաս, որոշ բառեր անծանոթ են, պիտի բառարանում նայես, չգիտես անգամ կարդացածդ ոնց է արտասանվում (երբեմն Մորթենի համար բարձրաձայն կարդում էի դանիերեն հնչողությամբ)։ Բայց արժեր հանուն էսպիսի հրաշալի գրքի մի քիչ տառապել նորվեգերենի ձեռքը։

«Փաստեր Ֆինլանդիայի մասին» գրքի հերոսը Նորվեգիայում Ֆինլանդիայի դեսպանատան պատվերով Ֆինլանդիան նորվեգացի զբոսաշրջիկների համար գովազդող բրոշյուր պետք է պատրաստի։ Եթե երբևէ Սկանդինավիայում ապրել եք, կիմանաք, որ էս փաստն ինքնին ծիծաղելի է․ Սկանդինավիայի բնակիչների համար Ֆինլանդիան վերջին պետությունն է, որտեղ մտքներով կանցնի հանգստանալ։ Այն հայտնի է իր տափակ մակերեսով ու միապաղաղ անտառներով ու լճերով։

Ամբողջ գիրքը կառուցված է հենց էդ բրոշյուրը ստեղծելու շուրջ։ Գրքի հերոսը հերթով փորձում է տարբեր փաստեր հիշել Ֆինլանդիայի մասին, որոնք արժե ներառել։ Հիշում է նրանց սերն ալկոհոլի նկատմամբ, հիշում է, որ էնտեղ լիքը ջուր կա (ինքը հիդրոֆոբ է, ջրի հետ կապված ամեն ինչից սարսափում է), հիշում է Նոկիան, ֆիննական դիզայնը և այլն, և այլն։ Ու էս ամեն ինչն էն սկանդինավյան հատուկ հումորով է պատմում, որով սկանդինավցիները սիրում են խոսել իրենց հարևանների մասին։ Կարդալու ողջ ընթացքում հռհռոցս դրել էի։

Ու էս ամենի հետ մեկտեղ քննարկում է նաև այլ հարցեր։ Գլխավոր հերոսը սկզբում հարցնում է, թե ինչու են մարդիկ տեղից տեղ տեղափոխվում, թե ինչու են իմիգրանտները թողնում իրենց տները, գալիս, լցվում Նորվեգիա։ Իսկ գրքի վերջում քննադատում է ֆիններին, որ իրենցից մի քիչ տարբերվող մարդկանց հանդեպ անհանդուրժող են։ Ծաղրելով Ֆինլանդիան՝ ծաղրում է նաև Նորվեգիան․ Ֆինլանդիայի փոխարեն պատվիրում է Նորվեգիայի նկարներ։ Եթե ֆյորդներ մեջը չլինեն, Նորվեգիան Ֆինլանդիայի տեղ կանցնի։

Քննվում է նաև հերոսի միայնությունը։ Ինքը քննարկում է ընկերուհի ունենա, թե չէ։ Բայց հաճելի կնոջը նորից հանդիպելու համար երկրորդ անգամ մեքենան ապօրինի կայանում է, որ գնա, տուգանային հրապարակից վերցնելու, նորից հանդիպի սպասարկող կնոջը։ Հետո, երբ այդ նույն կնոջ տանը գիշերը կնոջ փոքր եղբորը՝ մտավոր խնդիրներ ունեցող Բիմին է հետևում, զանազան մտքեր են այցելում տան ու միայնության մասին ու թե ինչպես ինքը տուն չունի․ «Բայց ես տուն եմ ուզում, ամեն գնով տուն եմ ուզում, բայց այլևս տուն չունեմ, ոչ մի բան տուն չէ, ու հենց դա է ցավը, դա է բոլորը մեկում, ջուրն այստեղից է գալիս, դա հենց ինքն աղբյուրն է, որ ամեն ինչ տունն է և ոչինչ տունը չէ, որ երբեք հնարավոր չի լինի տուն վերադառնալ, որովհետև տուն գալ նշանակում է սովորել հեռվում ապրել»։

Այս նույն հերոսը, որ գրքի սկզբում իմիգրանտների գալուց նեղվում է, Բիմին փրկում է ֆաշիստների ձեռքից ու փորձում ֆաշիստական մտքերը Բիմի ուղեղից հանել։ Դե Բիմն էլ, որ սկզբում իսլանադական սագաներով էր տարված, հետո սկսում է ֆաշիստական ու Հոլոքոսթը հերքող մտքեր է արտահայտել, հայտարարում, որ մեծ հաճույքով Լենի Ռիֆենշտալի գիրքն է կարդում, որովհետև ուզում է ռեժիսոր դառնալ։

Գիրքն ամբողջությամբ անանուն գլխավոր հերոսն է պատմում, ու մտնում ես նրա աշխարհը։ Ինքն էն տիպիկ «փոքր քաղաքի», «մեծ աշխարհ չտեսած», «քառակուսի մտածող» սկանդինավցիներից է, բայց հեղինակը հերոսին սիրել է տալիս, ընթերցողին ցույց է տալիս նրա հաճախ միամիտ, բարի ու հակասական, բայց նաև կարծրատիպերով առաջնորդվող արժեհամակարգը։ Ու ի վերջո, հերոսը, ինչպես մնացած բոլորս, ընդամենը մի բան է ուզում․ միայնակ չլինել։

«Փաստեր Ֆինլանդիայի մասին» գրքի հերոսը «Նաիվ։ Սուպերի» հերոսին շատ նման է․ նույն միամիտ, նեղմիտ ու բարի աշխարհայացքն է։ Բայց եթե «Նաիվ։ Սուպերում» հումորն ուղղակի էստեղ-էնտեղ էր շպրտվում, ապա «Ֆինլանդիայում» այն ավելի կատարելագործվել ու իմաստավորվել էր, ավելի նպատակաուղղված էր ծաղրելու Ֆինլանդիան, Նորվեգիան ու ընդհանրապես Սկանդինավիան։

Մտածում եմ՝ գիրքը հայերեն թարգմանեմ։ Լավ հեշտ կթարգմանվի։

«Երազանքների տանը» Կարմեն Մարիա Մաչադո

— Էս մեկը մեմուար է,- ու Էնջըլը հաստ կազմով մի գիրք ձեռքս դրեց։

Ինչ կորոնան մեջտեղ է ընկել ու մեր ընթերցանության ակումբը կանգնել է, ես ու Էնջըլը պարբերաբար հանդիպում ենք ու գրքերով փոխանակվում։ Կա մի կարևոր կանոն․ նախապես միմյանց չենք ասում, թե ինչ ենք բերելու։ Մեր գրապահարանից որևէ գիրք մեր ճաշակով ընտրում, բերում ենք, հետո քննարկում ենք։ Էս անգամ որոշել էր Կարմեն Մարիա Մաչադոյի «Երազների տանը» գիրքն ինձ տալ։

Amazon.com: In the Dream House: A Memoir eBook: Machado, Carmen ...

Հուշագրությունն իմ սիրած ժանրերից չէ, հեղինակն էլ անծանոթ էր։ Սկզբում մտածում էի՝ բռնեմ ու չկարդամ։ Բայց երբ մտա Գուդրիդս ու պարզեցի, որ գիրքը նույնասեռական հարաբերությունում բռնության մասին է, երբ կարդացի առաջին մի քանի էջը ու նկատեցի, որ շատ լավ է գրված, հետաքրքրեց, մինչև վերջ գնացի։

Երկու կանանց նույնասեռական հարաբերություններում կարծես բռնությունն անպատկերացնելի է․ բռնությունը հայրիշխանության ծնունդն է, ուրեմն այնտեղ, որտեղ չկա տղամարդ, պիտի որ չլինի նաև բռնություն։ Համենայնդեպս, այդ նախատրամադրվածությամբ սկսեցի կարդալ գիրքը, որտեղ Մաչադոն քննում էր իր հարաբերությունը մի այլ կնոջ հետ։ Սկզբում ամեն ինչ լավ էր ու սիրուն, հետո սկսվեցին սարսափները։ Թեև Մաչադոյի ընկերուհին ֆիզիկական բռնություն չէր գործադրում (չնայած կարելի է վիճել, որ որոշ դրվագներ ֆիզիկականի էին հասնում), հոգեբանորեն լրիվ քայքայում ու ոչնչացնում էր հերոսուհուն։ Մաչադոն քննում էր այդ քայքայումը․ որտեղից էր գալիս, ինչ արմատներ ուներ, ինչու էր տեղի ունենում նույնասեռական հարաբերության մեջ։

Գիրքն ընդհանուր առմամբ խիստ մասնատված էր․ կարճ գլուխներն առանձին դրվագներ էին կամ նույնասեռական հարաբերությունների մասին վերլուծություններ, գծայնություն գրեթե չկար։ Խորանալով իր սեփական և նույնասեռական հարաբերությունների մասին գրականության մեջ՝ հեղինակը ոչ միայն փորձում է ապաքինվել հին վերքերից, այլև կարևոր հարց բարձրացնում․ երկու կանանց նույնասեռական հարաբերություններում բռնությունը կարո՞ղ է տեղ ունենալ, թե ոչ։ Լինելով բռնության զոհ՝ Մաչադոն ինքը կարծես կռվում է ԼԳԲՏ անձանց՝ հենց այդ բռնության իրավունքի համար․ «Մենք արժանի ենք, որ մեր սխալ պահվածքը ներկայացված լինի ճիշտ նույնքան, որքան մեր հերոսությունը, որովհետև երբ հերքում ենք մարդկանց մի խմբի սխալ վարքի հավանականությունը, մենք հերքում ենք նրանց մարդկայնությունը»։

Այսպիսով, Մաչադոն նաև մարդկայնացնում է բռնարարին՝ բռնությունը համարելով ոչ թե հայրիշխանական, այլ մարդկային, որ սեռ, գենդերային ինքնություն, սեռական կողմնորոշում, ազգություն, ռասսայական պատկանելություն չի ճանաչում․ բռնարարը միշտ գտնում է իրեն հարմար զոհին։

Գիրքը տեղ-տեղ սարսափի մոտիվներով է, տեղ-տեղ՝ խիստ գիտական, տեղ-տեղ՝ վառ, դրական հիշողություններով։ Ընդհանուր առմամբ հրաշալի է գրված ու կարևոր հարցեր է բարձրացնում։ Արժե կարդալ։