Թովե Դիթլևսենն ու նրա մանկության փողոցը

Թովե Դիթլևսենը

Մեր դիմացի մայթին մի մանկապարտեզ կա, որ կոչվում է «Մանկության փողոց»։ Մոտակա փողոցներից մեկի մայթին սալիկներ կան՝ բանաստեղծական տողերով։ Դրա դիմացի հրապարակում նստարաններ են տեղադրված, նույնպես բանաստեղծությունից տողերով։ Իսկ ընդհանրապես Կոպենհագենի Վեստերբրո թաղամասի մեր հատվածում կա Թովե Դիթլևսենի անվան հրապարակ, դպրոց և այգի։ Տուն-թանգարան չկա։

Ditlevsen, Tove Irma Margit - Nordic Women's Literature

Թովե Դիթլևսենը Դանիայի՝ 20-րդ դարի ամենակարկառուն գրողներից է, գրել է թե՛ չափածո, թե՛ արձակ։ Մեծացել է աշխատավոր դասի ընտանիքում՝ Կոպենհագենի Վեստերբրո թաղամասի Հեդեբյուգեյդ 30Ա հասցեում։ Դա հենց մեր կողքի փողոցն է՝ մանկության փողոցը, «Մանկության փողոցը» վեպի փողոցը։ Բայց այդ հասցեն սովորական մի բնակարան է, տուն թանգարան չի դարձել։

Չնայած հեղինակի հայտնիությանը, գրականագետները Դիթլևսենին միանշանակ գնահատականի չեն արժանացրել։ Վերջին տարիներին անգամ, երբ Դանիայի աջ իշխանությունների հրահանգով դանիական գրականության կանոնն էր ստեղծվում, ըստ որի նաև պետք է դպրոցներում գրականություն դասավանդվեր, Թովե Դիթլևսենի անունը վերջին վայրկյանին պարտադիր ցանկից դուրս մնաց, հայտնվեց ընտրովի ցանկում։ Աշխատավոր դասից լինե՞լն էր պատճառը, կին լինե՞լը, թե՞ ինքնասպանություն գործելը։ Չգիտեմ։ Միայն կարող եմ ասել, որ Թովե Դիթլևսենը դանիական գրականությունից կարդացածս լավագույն հեղինակներից է, որը նաև հայտնի է դառնում անգլախոս աշխարհում․ «Կոպենհագենի եռագրությունը» վերջերս անգլերեն է թարգմանվել ու մեծ հաջողության հասել։ Անգամ Պատի Սմիթն է անդրադարձել Թովե Դիթլևսենին՝ նրան անվանելով մոնումենտալ գրող։

Կարծես Թովե Դիթլևսենն արժանանում է հին ու նոր դանիացի հեղինակների բախտին (Հանս Քրիստիան Անդերսեն, Կարեն Բլիքսեն, Դորթե Նորս և այլն)՝ Դանիայից դուրս գնահատվելով ավելի շատ, քան Դանիայի ներսում։

Մանկության փողոց

«Մանկության փողոցը» Դիթլևսենի երկրորդ վեպն է, լույս է տեսել 1943 թվականին։ Գլխավոր հերոսուհին՝ տասներկուամյա Էսթերը, բնակվում է Կոպենհագենի Վեստերբրո թաղամասի Հեդեբյուգեյդի հետնատանը եղբոր ու աշխատավոր խավի ծնողների հետ։ 20-րդ դարի 30-ականներին փողոցի այդ հատվածում փողոցին նայող շենքում բնակվում էին հարուստները, իսկ բակի ներսի շենքում՝ աշխատավոր խավը։

Վեպի գլխավոր հերոսուհին Էսթերն է, որ բնակվում է 30Ա հասցեում։ Գիրքը պատկերում է նրա մանկությունն ու պատանեկությունը, անցում դեպի հասունություն։ Աղքատների նիստուկացը հակադրվում է նաև փողոցի վրա ապրող հարուստներինով։ Էդպիսի մի ընտանիքի երեխա է Էլենը։ Էլենի կողքին Էսթերի «եղունգները կրկնակի սեւ են դառնում, գուլպաները՝ կրկնակի ծակ»։

Մանկության փողոցը․ Հեդեբյուգեյդ, 30Ա հասցեն ձախ կողմում է

Էսթերն իր ընկերուհի Լիզայի հետ Վեստերբրոյի փողոցներն է չափչփում, միասին նաև շոկոլադ են գողանում։ Վեստերբրոյի ամբողջ անցուդարձին ծանոթանում ես Էսթերի մանկական աչքերով։ Թովե Դիթլևսենը վարպետությամբ է գրում երեխայի տեսանկյունից։ Երևի իզուր չէ, որ ավելի ուշ գրել է «Իմ ներսում մի փոքրիկ աղջիկ է ապրում, որ մեռնել չի ուզում» բանաստեղծությունը։

Ծանոթանում ես նաև ժամանակի դանիական ավանդույթներին։ Օրինակ, մի դրվագում Էսթերին կշռում են դպրոցում։ Պարզվում է՝ քաշը թեթև է։ Դպրոցում որոշում են ամռանն ուղարկել «արձակուրդի երեխա» դառնալու, ինչը նշանակում է, որ ամառային արձակուրդին Էսթերը մեկնելու է քաղաքից դուրս, ապրի մի հարուստ ընտանիքում, որտեղ նրան լավ կսնեն, կվերադառնա։

Էսթերն իր տեղը չի գտնում, անընդհատ միայնակ է զգում իրեն։ Նա մի «անտուն սեր» ունի իր ներսում, որ չգիտի՝ ում տա։ Սիրահարվում է իր երիտասարդ ուսուցչուհուն։ Հետո դպրոցն ավարտում է, բայց ժամանակ առ ժամանակ հիշում է նրան։ Դեռ 40-ականներին Դիթլևսենը համարձակվում է նույնասեռական սիրո մասին գրել։

30-ականների Կոպենհագենում նաև սոցիալ-դեմոկրատական շարժումն է մեծ թափ առած լինում։ Աշխատավոր խավը հավաքվում է «Ժողովրդի տուն» կոչվող վայրում, որտեղ ոչ միայն կուսակցական հանդիպումներն են տեղի ունենում, այլև ջահելների ժամանցն է կազմակերպվում։ «Ժողովրդի տունը» մինչև հիմա կանգուն է, բայց վերափոխվել է «Վեգա» համերգասրահի, որտեղ գոնե մինչև համավարակը հաճախ էինք համերգների գնում։

«Վեգա» համերգասրահ դարձած «Ժողովրդի տունը»

Էսթերը և հասակակիցները նաև քաղաքականացված են։ Տասնվեց տարեկան աղջիկը, որին ծնողներն արդեն ուղարկել են աշխատելու, ընդմիջումներին կապիտալիզմը վերացնելուց ու գործադուլ անելուց է խոսում։ Երևի դրանից է, որ Դանիայում սոցիալ-դեմոկրատիան ամուր հիմքեր ունի, ու դասակարգային տարբերություններն այդքան նկատելի չեն։

Մի հետաքրքիր առանձնահատկություն է նաև, որ չնայած լինելով աղքատ ընտանիքից, Էսթերն էլ, իր եղբայր Կառլն էլ շուտով հեռանում են ծնողների տնից ու վարձով ապրում։ Էսթերի վարձած սենյակը խայտառակ փոքր է․ հազիվ մի մահճակալ է էնտեղ տեղավորվում։ Ամսվա վերջին էլ հաճախ կիսասոված է մնում։ Ծնողներին հյուր գնալիս ընթրիքի համար վճարում են կամ հրաժարվում են ընթրիքից։ Այստեղ հասկանում ես, որ հայրական տնից գնալ-չգնալը ոչ թե ֆինանսատնտեսական հարց է, այլ մշակութային, ու մեր օրերում պետության ստեղծած հնարավորություններն ու ծնողների՝ բարեկեցիկ լինելը պարզապես ավելի է հեշտացնում այդ գործընթացը։

Վեպի հետաքրքիր առանձնահատկություններից է, որ ամբողջությամբ ներկա ժամանակով է գրված, հնարք, որ ժամանակակից դանիացի գրողները շատ են գործածում, բայց 40-ականներին հեղափոխական էր։ Դիթլևսենը տեքստի միջոցով նաև փորձում է փոխանցել ժամանակի ողջ լեզվական կոլորիտը՝ երկխոսությունները գրելով այնպես, ինչպես դրանք արտասանվում են (իսկ դանիերեն իմացողը կիմանա, որ գրավոր լեզուն ահագին հեռու է բանավորից), նույնն անելով նաև հարավ-յուլանդական բարբառի հետ, որն ինչպես բանավոր, այնպես էլ գրավոր գրեթե անհասկանալի է Կոպենհագենի դանիերենով խոսողի համար։

Համավարակի ժամանակ, երբ ամիսներով տներում փակված ենք ու չենք կարող ճամփորդել, գրքերն են հենց, որ մեզ տարբեր տեղեր են տանում։ Դրա համար տարօրինակ էր կարդալ մի գիրք, որի գլխավոր իրադարձությունները տեղի էին ունենում մեր տնից 200 մետր հեռավորության վրա։ Բայց հենց «Մանկության փողոցն» էր, որ ինձ հաշտեցրեց Վեստերբրոյի հետ, որ այսօր ջենտրիֆիկացիայի էի ենթարկվել, ու որտեղ ինձ օտար եմ զգում բոլոր դանիական միջին խավի անհոգ ապրող ընտանիքների կողքին։ «Մանկության փողոցն» էր, որ ինձ կապեց Վեստերբրոյի հետ էնպես, ինչպես ոչինչ մինչև հիմա չի կարողացել։ Թաղամասի ամեն մի փողոցով անցնելիս գրքից մի դրվագ եմ հիշում, ու դա ահագին հարազատ է։

«Մանկության փողոցի» անգլերեն թարգմանություն չկա, բայց լրջորեն մտածում եմ հայերեն թարգմանելու մասին։

Վալերիա Լուիզելիի «Կորած երեխաների արխիվը»

Լուիզելիի «Կորած երեխաների արխիվը» վաղուց էր գրապահարանումս ինձ սպասում․ Մորթենն արդեն կարդացել էր, ուզում էր կարծիքս իմանալ, իսկ Էնջըլն արդեն քանի ամիս է անընդհատ խորհուրդ է տալիս։ Ես ինքս էլ դեռ Լուիզանայի գրական փառատոնից սպասում էի այս գրքին․ հարցազրույցի ժամանակ Լուիզելին ասել էր, որ ԱՄՆ-ի փախստական երեխաների համար թարգմանիչ է աշխատում ու ուզում է այդ թեմայով գիրք գրել։

Lost Children Archive by Valeria Luiselli — Lonesome Reader

«Կորած երեխաների արխիվն» ԱՄՆ-ում մեքենայով ճամփորդության դուրս եկած մի ընտանիքի պատմություն է՝ հայր, մայր, որդի և դուստր։ Հայրն ու մայրը վավերագրողներ են։ Մայրը խիստ հետաքրքրված է Կենտրոնական Ամերիկայից եկած ԱՄՆ-ի սահմանը հատող փախստական երեխաների ճակատագրով, հայրը՝ ապաչների պատմությամբ։ Էսպիսով, թեև տարբեր պատճառներով, երկուսին էլ հետաքրքրում է ԱՄՆ-ի հարավային սահման գնալը։

Գրքի կենտրոնում ընտանեկան դրաման է․ տղամարդն ու կինը բաժանման եզրին են, ու գուցե վերջին անգամ են միասին ճամփորդում։ Մենք ականատես ենք լինում նրանց հարաբերությունների փլվելուն, ու թե ինչպես է դա ազդում երեխաների վրա։ Բայց այս ամենին միախառնված են նաև այլ՝ կորած երեխաները, որ մեն-մենակ սահման են հատում, բռնվում, հայտնվում փախստականների ճամբարում՝ բավական դաժան պայմաններում, ու մեծ մասամբ հետ ուղարկվում այնտեղ, որտեղից եկել են, հաճախ անհետանում, կորում անապատում։ Իսկ կորած երեխաների պատմությանը միահյուսվում է նաև ապաչների պատմությունը, թե ինչպես է ԱՄՆ բանակը տեղահանել բնիկ ամերիկացի ապաչներին իրենց բնակավայրերից։

Ամբողջ գիրքը լի է «ձայնային էֆեկտներով»։ Կինն էլ, տղամարդն էլ ձայնագրիչներով են ամեն տեղ գնում։ Մենք լսում ենք բնության ձայները, լսում ենք իրենց փախստական հարազատներին կանչողների ձայները, ապաչների՝ անցյալից եկող ձայները, լեռներում ընտանիքի անդամների ձայնի արձագանքները։ Լսում ենք նաև երգեր ու աուդիո գրքեր, որոնք միացնում են մեքենայով շարժվելիս։

«Կորած երեխաների արխիվը» հիմնականում պատմվում է ընտանիքի մոր, մի քիչ էլ որդու տեսանկյունից։ Ընտանիքի մոր համար գերխնդիր է փախստական երեխաներին օգնել ապաստան ստանալ։ Դրա համար վավերագրում է ու ռադիոյի համար նյութ պատրաստում այդ թեմայով։ Բայց նաև հարցեր է տալիս․ «Ինչպե՞ս կարող է ռադիո վավերագրությունն օգնել, որ ավելի շատ անփաստաթուղթ երեխաներ ապաստարան ստանան։ Մյուս կողմից, ինչու՞ պետք է որևէ ձայնային գործ կամ պատմություն պատմելու այլ ձև որևէ հատուկ նպատակի ծառայի»։ Շարունակելով հարցերի շարանը՝ անդրադառնում է նաև էթիկական խնդրին․ «Եվ ինչու՞ եմ ընդհանրապես կարծում, թե ուրիշի տառապանքով պետո է արվեստ ստեղծեմ»։ Այստեղ Լուիզելին կերպարի ձայնով կարևոր հարց է բարձրացնում ուրիշի տառապանքով արվեստ ստեղծելու մասին, մի բան, որ հենց ինքն անում է այս գրքով, անում է, որովհետև փախստական երեխաների թեման ուղղակի իրեն հանգիստ չէր տալիս տարիներ շարունակ, անգամ այդ թեմայով մեկ այլ՝ ոչ գեղարվեստական գիրք գրելուց հետո («Ասա ինձ, թե ինչպես է այն ավարտվում․ 40 հարցով էսսե»)։

Վեպի ողջ ընթացքում հղումներ են կատարվում տարբեր գրքերի։ Դրանք կարդացած լինելն ընթերցողին օգնում է «Կորած երեխաների արխիվն» ավելի լավ հասկանալ։ Հիշատակվում է, օրինակ, Բոլանյոյի «2666»-ը (ի դեպ, Բոլանյոն Լուիզելիի սիրած գրողն է)։ Պետք է գրքին ծանոթ լինես, որ հասկանաս, թե կորած երեխաներն ինչից կարող են փախչելիս լինել, ինչու է նրանց համար այդքան կարևոր նման վտանգավոր ճամփորդության գնալ ու ԱՄՆ սահմանը հատել։ Պետք է Գոլդինգի «Ճանճերի տիրակալը» կարդացած լինես, որ հետևես առաջարկվող այլընտրանքին՝ իրական կորած, առանց մեծահասակների մնացած երեխաներին։ Պետք է Սամանթա Շվեբլինի «Տենդային երազի» բովանդակությունն իմանաս, որ նկատես «փրկարարական հեռավորության» հիշատակումը, ու թե ինչ կատարվի, երբ երեխաները դրանից այն կողմ անցնեն։

Ինչպես «Դեմքեր ամբոխի մեջ վեպում», այնպես էլ «Կորած երեխաների արխիվում» Լուիզելին նույն հնարքին է դիմում․ այստեղ նույնպես կա գիրք գրքի մեջ, որը հետագայում առարկայանում, միաձուլվում է իրականությանը, կորում է անցյալի ու ներկայի միջև սահմանը։ Այս հնարքով Լուիզելին փորձում է ընթերցողին մոտեցնել կորած երեխաների ողբերգությանը, որին միջին վիճակագրական ամերիկացին խիստ անհաղորդ է։

«Կորած երեխաների արխիվում» ընտանիքի փոքրիկ տղան պոլարոիդներով լուսանկարներ է անում, որոնք պահում է կարմիր գրքի մեջ։ Գրքի վերջում տեղադրված են այդ լուսանկարները՝ որպես լրացուցիչ վավերագրական նյութ կորած երեխաների մասին։

Ընդհանուր առմամբ, այս վեպում Լուիզելին նախկինի համեմատ ավելի համարձակ քայլերի է դիմում․ տեքստից բացի գործածում է նաև այլ միջոցներ՝ ձայն, պատկեր, արկղեր իրենց պարունակությամբ։ Վեպի միջի վեպն ավելի շատ տեղ է զբաղեցնում։ Փորձարկում է նաև բոլանյոական հնարք՝ տասնյոթ էջանոց նախադասություն։ Տեղ-տեղ այս փորձերը ձախողվում են։ Մասնավորապես, գրքի միջի՝ կորած երեխաների մասին պատմող գիրքը, դժվարությամբ է իր նկատմամբ հետաքրքրություն առաջացնում, քանի որ խիստ անդեմ ու անանձնական է, ի տարբերություն հենց վեպի միջի երեխաների՝ ընտանիքի մոր ընկերուհի Մանուելայի երկու դստրերի պատմության։

«Կորած երեխաների արխիվը» Լուիզելիի առաջին վեպն է անգլերեն։ Կարելի է հարցնել, թե ինչու է այս անգամ նախընտրել ոչ թե իսպաներեն, այլ անգլերեն գրել։ Այստեղ, կարծում եմ, բազմաթիվ պատճառներից մեկն այն է, որ գիրքը հենց ամերիկացիներին է ուղղված՝ նրանց, ում քթի տակ փախստական երեխաներն անմարդկային վերաբերմունքի են արժանանում, ու ովքեր ամեն օր լսում են լուրերը կորած երեխաների մասին, հետո հանգիստ շարունակում իրենց կյանքը, ասես ոչին չի պատահել։

Սեմա Քայգուսուզի «Ամեն կրակ, որին հետևում ես»

Ծննդյանս օրվա առթիվ Մորթենի ծնողները գումար էին տվել ու պատվիրել Արցախ չուղարկել։ Ես էլ որոշեցի մտնել գրախանութ ու ամբողջ գումարով գրքեր գնել։ Մինչ հերթով անցնում էի դարակներով, Մորթենը մոտեցավ գիրքը ձեռքին․
— Սա քեզ կհետաքրքրի։

Få Every Fire You Tend af Sema Kaygusuz som Paperback bog på engelsk


Ջղայնացած ասում եմ՝ թե ոնց թե, ո՞նց է մտքովդ անցնում, որ թուրքական գիրք կուզենամ կարդալ։ Շուռ է տալիս գիրքը, նկարագրությունը կարդում․ «1938 թվին արևելյան Անատոլիայի հեռավոր Դերսիմ մարզում Թուրքիայի Հանրապետությունը զազա քրդերի համայնքը վերացնելու օպերացիա սկսեց․․․»։ Գիրքը գնում եմ, բերում տուն, ավելացնում ձմեռային տրցակիս։

«Ամեն կրակ, որին հետևում ես» գիրքը Քայգուսուզը գրել է իր՝ կոտորածից փրկված զազա տատիկի պատմածներից ոգեշնչված։ Ինչպես հեղինակն է նշում վերջաբանում, տատիկը շատ բան չէր պատմում, միայն ասում էր․ «Մեզ կոտորեցին», իսկ նրա պատմած մնացած ամեն ինչը փոխաբերություն էր՝ համեմված ալևիների դիցաբանությամբ։

Էդպիսին էր նաև գիրքը։ Պատմողը դիմում էր ինչ-որ անհայտ երկրորդ դեմքի, որը ֆոտոխցիկը ձեռքին շրջում էր, ու պատմում նաև տատիկի մասին։ Հետագայում հասկանում ես, որ այդ երկրորդ դեմքը պատմողի ու տատիկի միաձուլումն է, սերնդեսերունդ փոխանցվող տրավմայի մարմնավորումը։ Գրքում հանդիպում ես Հըզըր առասպելական կերպարին, որ կար Մովսեսի ժամանակներում, կար նաև մեր օրերում՝ անտուն թափառականների տեսքով, որոնց պատմողի տատիկը միշտ լավ էր նայում, որ մերթ մոտենում է, մերթ հեռանում է, ու միաժամանակ թե՛ չարն է, թե՛ բարին։ Ու կարծես հենց նույն Հըզըրն է, որ փրկել է տատիկին կոտորածից։ Գրքի կենտրոնում է նաև թուզը՝ որպես պտուղ ու որպես ծառ, որպես շարունակականության ու դրա ընդհատման խորհրդանիշ, որպես լեզու, որն օգտագործվում է ցավի մասին խոսելու համար։ Թզենին նաև լսում է․ «Արի խոստովանենք ծառին, որ մեր այդ տները, որ պետք է քանդվեին ու ավերվեին, և այդ մարմինները մեր, խարսխված մեր տներին, այդ ընտելացված բանալ մարմինները մեր, մեր միակ միջոցն են մեզ տեսանելի դարձնելու»։

Պատմությունները հաճախ կցկտուր են, անավարտ։ Ինչպես Քայգուսուզի տատիկի պատմածներում, էնպես էլ գրքում չես գտնի կոտորածների ուղղակի մանրամասներ։ Դու դրանք հասկանում ես տողերի արանքում, որովհետև ինքդ էլ մեծ տատիկ ունեիր, որ զանազան պատմություններ էր պատմում առանց ցեղասպանության ուղղակի մանրամասների մեջ խորանալու։ Քայգուսուզը կարծես պատմի մի բան, որ միայն նույն սերնդեսերունդ փոխանցված տրավման ունեցողները կարող են հասկանալ։ Գիրքը թեև գրվել է թուրքերեն, թարգմանվել է անգլերեն, ի տարբերություն մերձավորարևելյան այլ հեղինակների գործերի, չի թիրախավորում բանից անտեղյակ արևմուտքցուն, որին ամեն աշխարհագրական անունը պետք է բացատրել։ Այն պարզապես կա, ու կհասկանաս, թե ինչ է ասում, եթե գիտես լեզուն՝ թզի լեզուն, որով, ըստ հեղինակի, գրված է գիրքը։

Every Fire You Tend by Sema Kaygusuz review – Turkey's violent legacy |  Fiction in translation | The Guardian
Սեմա Քայգուսուզ

Սեմա Քայգուսուզի տատիկի պատմությունը շատ նման է Ֆեթհիյե Չեթինի «Մեծ մորը»․ ցեղասպանության սարսափներ, ու լռություն տարիներ շարունակ, որովհետև խոսելը կհակասեր մեծամասնության ընդունած նորմերին, որովհետև պարզապես վտանգավոր էր, ու պատառիկներ կամ ամբողջական պատմություն՝ ժառանգված թոռներին, որ պատմում են, փորձում լսելի դարձնել իրենց ձայնը։ Երկու դեպքում էլ թուրքերի կատարած կոտորածների հետևանք, մեկը՝ հայերի, մյուսը՝ զազա քրդերի։

Հայ ընթերցողի համար Քայգուսուզի գիրքը կարևոր ահազանգ է։ Այն հիշեցում է, որ 1915 թվականին ոչ թե հայերն են ինչ-որ բան սխալ արել, ոչ թե թուրքական ֆաշիզմն ուղղված է հենց հայերի կամ ընդհանրապես քրիստոնյաների դեմ, այլև բոլոր նրանց, ովքեր ապրում են նույն տարածքում ու խոսում են ուրիշ լեզվով կամ ուրիշ կրոն ունեն։ Սա հիշեցում է, որ մեր արևմտյան հարևանի ֆաշիզմն ավարտված չէ, որ թուրքերն իրենց ինքնությունը կառուցում են մյուսներին ոչնչացնելու հաշվին, որ այդ ոչնչացումից խոսելն անգամ քսանմեկերորդ դարում դեռ տաբու է՝ լինի հայերի, թե զազաների մասին։ Ու սրա մասին պետք է լավ հիշել՝ Թուրքիայի հետ սահմանների բացման ու առևտրական հարաբերությունների մասին երազելուց առաջ։

Եթե հայկական դպրոցներում համաշխարհային գրականություն առարկա մտցվեր, կառաջարկեի Սեմա Քայգուսուզի «Ամեն կրակ, որին հետևում ես» գիրքը դրա մի մասը կազմել, որ հենց դպրոցական տարիքից էլ բազմակողմանիորեն ծանոթ լինենք թուրքական ֆաշիզմին ու զգոնությունը երբեք չկորցնենք։

Մարգըրեթ Էթվուդի «Կույր մարդասպանը»

Էթվուդի «Կույր մարդասպանը» հորս խորհրդով կարդացի։ Հետո, Էթվուդը նաև Կանադայի վարչապետ Ջասթին Թրուդոյին ուղղված բաց նամակը ստորագրողներից էր, որում պահանջում էին միջոցներ ձեռնարկել, որ Թուրքիան դադարեցնի իր մասնակցությունը պատերազմին։

The Blind Assassin by Margaret Atwood: 9780385720953 |  PenguinRandomHouse.com: Books

«Կույր մարդասպանը» բավական բարդ գիրք է այս ժամանակներում կարդալու համար․ երբ կենտրոնացումդ հազիվ հինգ րոպե է, ու անընդհատ լուրերն ես ստուգում, երբ մի քանի էջ կարդում ես՝ առանց ուշադրություն դարձնելու բովանդակությանը, երբ ամեն օր մի նոր ահավոր լուր նորից քեզ ներվայնացնում է, գիրք կարդալն ահավոր դժվար մի գործ է դառնում։ Ու առավել դժվար է «Կույր մարդասպանը»։

Վեպը բավական բարդ կառուցվածք ունի։ Այնտեղ կա պատմություն պատմության մեջ, որի մեջ նույնպես պատմություն կա, ու պիտի ուշադրությունդ լարես, որ էս բոլորը կարողանաս ուղեղիդ մեջ պահել։ Գիրքը սկսվում է պատմողի քրոջ՝ Լաուրա Չեյսի մահվամբ, որ հավանաբար ինքնասպանություն է։ Այնուհետև պատմողը՝ Իրիսը, ընթերցողին տանում է դեպի իր մանկություն քսաներորդ դարասկզբին, Տորոնտոյից ոչ հեռու մի հորինված քաղաքում ու պատմում իր ընտանիքի, իր քրոջ մասին, անցնում երկու համաշխարհային պատերազմներով՝ ներկայացնելով բոլոր դեպքերը, որոնք բերեցին քրոջ մահվանը։

Այս պատմությունը ժամանակ առ ժամանակ ընդհատվում է Լաուրա Չեյսի՝ հետմահու հրատարակված «Կույր մարդասպանը» վեպից հատվածներով երկու սիրահարների մասին։ Այստեղ էլ կերպարներից մեկն իր հերթին մի այլ պատմություն է պատմում կույր մարդասպանի մասին։ Վեպը կարդալու ընթացքում կամաց-կամաց հասկանում ես, թե հիմնական պատմությունն ինչ կապ ունի այս «վեպի մեջ վեպի» հետ։

Էթվուդն ուղղակի վարպետորեն է գրել վեպը։ Կտոր-կտոր իրականությունը բացահայտելով՝ ուշադիր ընթերցողին պարգևատրում է ավարտին հասնելուց շատ առաջ։ Եթե ուշադիր ընթերցող ես և եթե հետ ես գնում, սկզբի որոշ հատվածներ վերընթերցում, որոշ բաներ հասկանում ես շատ ավելի շուտ, քան դրանց մասին բացահայտ գրվում է։ Հետևաբար, վերջի սյուժեի շրջադարձն իրականում շրջադարձ չէ, այլ մի բան, որ հեղինակը քեզ արդեն ասել է։

Մի բան, որ այդպես էլ չի բացահայտվում, այդպես էլ կերպարներից ոչ ոք չի իմանում, բայց կարծես բանից տեղյակ ընթերցողն ինքը հասկանում է, կերպարներից մեկի՝ Ալեքս Թոմասի ազգությունն է։ Ալեքսը որբ է լինում, կենսաբանական ծնողներին չի հիշում։ Կանադա բերված է լինում առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։ Նրան գտել են այրված տան փլատակներում, որտեղ բոլորը մահացած են լինում։ Հարցին, թե որտեղ են գտել նրան, Ալեքսը պատասխանում է․ «Չգիտեն։ Ֆրանսիան կամ Գերմանիան չէր։ Դրանից արևելք, այն փոքր պետություններից մեկում»։ Հետո գրքում մի քանի անգամ հղում է արվում նաև Ալեքսի մգոտ մաշկին։ Գիտենք նաև, որ պրեսբիտերականներն են նրան որդեգրել ու Կանադա բերել։

Գրքում սկզբում աղջիկների մայրը, իսկ նրա մահվանից հետո՝ նրանց խնամող աղախինը, երբ աղջիկներն ուտելիքը կիսատ էին թողնում, ասում էր․ «Հիշիր սոված հայերին»։ Հետո, մեկ այլ կոնտեքստում, երբ աղջիկներն ուտելիք էին հասցնում Ալեքսին, Իրիսն ասաց․ «Ալեքս Թոմասը պիտի որ սոված հայերը լինի»։ Իսկ Լաուրայի համար դա ծիծաղելի չէր, այլ ճշմարտություն։ Ընթերցողն էլ այս բոլոր կտորները միացնելով մտածում է, որ հավանաբար Ալեքսը հայ է։

Հետաքրքիր է նաև, թե ով է իրականում կույր մարդասպանը։ Իհարկե, վեպի միջի վեպի պատմության մեջ կա հենց բառի ամենաուղղակի իմաստով կույր մարդասպան, բայց փոխաբերական իմաստով կարծես վեպում մեկ ուրիշին էլ է վերաբերում կույր մարդասպան լինելը, բայց դա թողնում եմ ընթերցողին, որ ինքներդ պարզեք։

«Կույր մարդասպանը» բուքերյան մրցանակի է արժանացել։ Հետաքրքիրն այն է, որ այն շատ նման է տարիներ անց բուքերյան մրցանակ ստացած մեկ այլ վեպի՝ Ջուլիան Բարնսի «Վերջի զգացմանը» (նկատեցի, որ վերջինիս երբևէ չեմ անդրադարձել բլոգումս, չգիտեմ ինչու)։ Երկուսի պատմողներն էլ ծեր մարդիկ են, մի դեպքում կին, մյուսում՝ տղամարդ։ Երկուսն էլ հետ են գնում դեպի անցյալում կատարված դեպքերի ու երկուսում վերջում էլ սյուժեի շրջադարձ կա։ Բայց Բարնսի համեմատ Էթվուդը շատ ավելի մեծ վարպետությամբ է գրել վեպը․ նախ «Կույր մարդասպանի» կառուցվածքն է բարդ, երկրորդ ուշադիր ընթերցողին հուշումներ միայն Էթվուդն է տալիս, իսկ Բարնսը ստիպում է, որ «սպասես» վերջին, որ իմանաս ինչն ինչոց է (բայց հանուն արդարության դնում է կերպարի մաշկի մեջ, քանի որ նա էլ է վերջում ամեն ինչ իմանում)։

Գիտեմ, որ շատերիդ Էթվուդը «Աղախնի պատմությունով» է հայտնի։ Վերջերս, ի դեպ, հայերեն թարգմանությունն է լույս տեսել։ Չնայած որ «Կույր մարդասպանով» իրոք հիացած եմ, չգիտեմ՝ երբևէ Էթվուդից ևս մեկ գիրք կկարդա՞մ։ Ամեն դեպքում, «Կույր մարդասպանը» խորհուրդ եմ տալիս, չնայած չեմ կարող ասել, թե ինչքանով է «Աղախնի պատմությանը» նման, ավելի լավը կամ ավելի վատը։

«Փաստեր Ֆինլանդիայի մասին»․ Էռլենդ Լո

Հունվարին երբ մտա Բերգենի իմ սիրելի գրախանութն ու ուզեցի նորվեգերեն գիրք գնել, վաճառողն Էռլենդ Լոյի «Նաիվ։ Սուպերն» առաջարկեց։ Ռիսկ չարեցի․ նորվեգերեն էդքան կձգե՞մ որ, անգլերեն թարգմանությունը գնեցի։ Գիրքն ահագին դուրս եկավ։ Իսկ կորոնայի օրերին էնքան շատ էի նորվեգերենի մեջ, որ երբ հաջորդ անգամ հայտնվեցի Բերգենում, առանց երկար-բարակ մտածելու նույն գրախանութից ձեռք բերեցի Լոյի՝ արդեն նորվեգերեն «Փաստեր Ֆինլանդիայի մասին» գիրքը։ Հետո, երբ պիտի սկսեի տարբեր մարդկանց խորհուրդ տալ գիրքը կարդալ, պիտի հայտնաբերեի, որ այն երբևէ անգլերեն չի թարգմանվել։

Ժամանակակից նորվեգերեն կարդալն էնքան էլ հեշտ գործ չէր։ Ուղղագրությունը մտքիդ մեջ վերածում ես դանիերենի, որ հասկանաս, որոշ բառեր անծանոթ են, պիտի բառարանում նայես, չգիտես անգամ կարդացածդ ոնց է արտասանվում (երբեմն Մորթենի համար բարձրաձայն կարդում էի դանիերեն հնչողությամբ)։ Բայց արժեր հանուն էսպիսի հրաշալի գրքի մի քիչ տառապել նորվեգերենի ձեռքը։

«Փաստեր Ֆինլանդիայի մասին» գրքի հերոսը Նորվեգիայում Ֆինլանդիայի դեսպանատան պատվերով Ֆինլանդիան նորվեգացի զբոսաշրջիկների համար գովազդող բրոշյուր պետք է պատրաստի։ Եթե երբևէ Սկանդինավիայում ապրել եք, կիմանաք, որ էս փաստն ինքնին ծիծաղելի է․ Սկանդինավիայի բնակիչների համար Ֆինլանդիան վերջին պետությունն է, որտեղ մտքներով կանցնի հանգստանալ։ Այն հայտնի է իր տափակ մակերեսով ու միապաղաղ անտառներով ու լճերով։

Ամբողջ գիրքը կառուցված է հենց էդ բրոշյուրը ստեղծելու շուրջ։ Գրքի հերոսը հերթով փորձում է տարբեր փաստեր հիշել Ֆինլանդիայի մասին, որոնք արժե ներառել։ Հիշում է նրանց սերն ալկոհոլի նկատմամբ, հիշում է, որ էնտեղ լիքը ջուր կա (ինքը հիդրոֆոբ է, ջրի հետ կապված ամեն ինչից սարսափում է), հիշում է Նոկիան, ֆիննական դիզայնը և այլն, և այլն։ Ու էս ամեն ինչն էն սկանդինավյան հատուկ հումորով է պատմում, որով սկանդինավցիները սիրում են խոսել իրենց հարևանների մասին։ Կարդալու ողջ ընթացքում հռհռոցս դրել էի։

Ու էս ամենի հետ մեկտեղ քննարկում է նաև այլ հարցեր։ Գլխավոր հերոսը սկզբում հարցնում է, թե ինչու են մարդիկ տեղից տեղ տեղափոխվում, թե ինչու են իմիգրանտները թողնում իրենց տները, գալիս, լցվում Նորվեգիա։ Իսկ գրքի վերջում քննադատում է ֆիններին, որ իրենցից մի քիչ տարբերվող մարդկանց հանդեպ անհանդուրժող են։ Ծաղրելով Ֆինլանդիան՝ ծաղրում է նաև Նորվեգիան․ Ֆինլանդիայի փոխարեն պատվիրում է Նորվեգիայի նկարներ։ Եթե ֆյորդներ մեջը չլինեն, Նորվեգիան Ֆինլանդիայի տեղ կանցնի։

Քննվում է նաև հերոսի միայնությունը։ Ինքը քննարկում է ընկերուհի ունենա, թե չէ։ Բայց հաճելի կնոջը նորից հանդիպելու համար երկրորդ անգամ մեքենան ապօրինի կայանում է, որ գնա, տուգանային հրապարակից վերցնելու, նորից հանդիպի սպասարկող կնոջը։ Հետո, երբ այդ նույն կնոջ տանը գիշերը կնոջ փոքր եղբորը՝ մտավոր խնդիրներ ունեցող Բիմին է հետևում, զանազան մտքեր են այցելում տան ու միայնության մասին ու թե ինչպես ինքը տուն չունի․ «Բայց ես տուն եմ ուզում, ամեն գնով տուն եմ ուզում, բայց այլևս տուն չունեմ, ոչ մի բան տուն չէ, ու հենց դա է ցավը, դա է բոլորը մեկում, ջուրն այստեղից է գալիս, դա հենց ինքն աղբյուրն է, որ ամեն ինչ տունն է և ոչինչ տունը չէ, որ երբեք հնարավոր չի լինի տուն վերադառնալ, որովհետև տուն գալ նշանակում է սովորել հեռվում ապրել»։

Այս նույն հերոսը, որ գրքի սկզբում իմիգրանտների գալուց նեղվում է, Բիմին փրկում է ֆաշիստների ձեռքից ու փորձում ֆաշիստական մտքերը Բիմի ուղեղից հանել։ Դե Բիմն էլ, որ սկզբում իսլանադական սագաներով էր տարված, հետո սկսում է ֆաշիստական ու Հոլոքոսթը հերքող մտքեր է արտահայտել, հայտարարում, որ մեծ հաճույքով Լենի Ռիֆենշտալի գիրքն է կարդում, որովհետև ուզում է ռեժիսոր դառնալ։

Գիրքն ամբողջությամբ անանուն գլխավոր հերոսն է պատմում, ու մտնում ես նրա աշխարհը։ Ինքն էն տիպիկ «փոքր քաղաքի», «մեծ աշխարհ չտեսած», «քառակուսի մտածող» սկանդինավցիներից է, բայց հեղինակը հերոսին սիրել է տալիս, ընթերցողին ցույց է տալիս նրա հաճախ միամիտ, բարի ու հակասական, բայց նաև կարծրատիպերով առաջնորդվող արժեհամակարգը։ Ու ի վերջո, հերոսը, ինչպես մնացած բոլորս, ընդամենը մի բան է ուզում․ միայնակ չլինել։

«Փաստեր Ֆինլանդիայի մասին» գրքի հերոսը «Նաիվ։ Սուպերի» հերոսին շատ նման է․ նույն միամիտ, նեղմիտ ու բարի աշխարհայացքն է։ Բայց եթե «Նաիվ։ Սուպերում» հումորն ուղղակի էստեղ-էնտեղ էր շպրտվում, ապա «Ֆինլանդիայում» այն ավելի կատարելագործվել ու իմաստավորվել էր, ավելի նպատակաուղղված էր ծաղրելու Ֆինլանդիան, Նորվեգիան ու ընդհանրապես Սկանդինավիան։

Մտածում եմ՝ գիրքը հայերեն թարգմանեմ։ Լավ հեշտ կթարգմանվի։

«Երազանքների տանը» Կարմեն Մարիա Մաչադո

— Էս մեկը մեմուար է,- ու Էնջըլը հաստ կազմով մի գիրք ձեռքս դրեց։

Ինչ կորոնան մեջտեղ է ընկել ու մեր ընթերցանության ակումբը կանգնել է, ես ու Էնջըլը պարբերաբար հանդիպում ենք ու գրքերով փոխանակվում։ Կա մի կարևոր կանոն․ նախապես միմյանց չենք ասում, թե ինչ ենք բերելու։ Մեր գրապահարանից որևէ գիրք մեր ճաշակով ընտրում, բերում ենք, հետո քննարկում ենք։ Էս անգամ որոշել էր Կարմեն Մարիա Մաչադոյի «Երազների տանը» գիրքն ինձ տալ։

Amazon.com: In the Dream House: A Memoir eBook: Machado, Carmen ...

Հուշագրությունն իմ սիրած ժանրերից չէ, հեղինակն էլ անծանոթ էր։ Սկզբում մտածում էի՝ բռնեմ ու չկարդամ։ Բայց երբ մտա Գուդրիդս ու պարզեցի, որ գիրքը նույնասեռական հարաբերությունում բռնության մասին է, երբ կարդացի առաջին մի քանի էջը ու նկատեցի, որ շատ լավ է գրված, հետաքրքրեց, մինչև վերջ գնացի։

Երկու կանանց նույնասեռական հարաբերություններում կարծես բռնությունն անպատկերացնելի է․ բռնությունը հայրիշխանության ծնունդն է, ուրեմն այնտեղ, որտեղ չկա տղամարդ, պիտի որ չլինի նաև բռնություն։ Համենայնդեպս, այդ նախատրամադրվածությամբ սկսեցի կարդալ գիրքը, որտեղ Մաչադոն քննում էր իր հարաբերությունը մի այլ կնոջ հետ։ Սկզբում ամեն ինչ լավ էր ու սիրուն, հետո սկսվեցին սարսափները։ Թեև Մաչադոյի ընկերուհին ֆիզիկական բռնություն չէր գործադրում (չնայած կարելի է վիճել, որ որոշ դրվագներ ֆիզիկականի էին հասնում), հոգեբանորեն լրիվ քայքայում ու ոչնչացնում էր հերոսուհուն։ Մաչադոն քննում էր այդ քայքայումը․ որտեղից էր գալիս, ինչ արմատներ ուներ, ինչու էր տեղի ունենում նույնասեռական հարաբերության մեջ։

Գիրքն ընդհանուր առմամբ խիստ մասնատված էր․ կարճ գլուխներն առանձին դրվագներ էին կամ նույնասեռական հարաբերությունների մասին վերլուծություններ, գծայնություն գրեթե չկար։ Խորանալով իր սեփական և նույնասեռական հարաբերությունների մասին գրականության մեջ՝ հեղինակը ոչ միայն փորձում է ապաքինվել հին վերքերից, այլև կարևոր հարց բարձրացնում․ երկու կանանց նույնասեռական հարաբերություններում բռնությունը կարո՞ղ է տեղ ունենալ, թե ոչ։ Լինելով բռնության զոհ՝ Մաչադոն ինքը կարծես կռվում է ԼԳԲՏ անձանց՝ հենց այդ բռնության իրավունքի համար․ «Մենք արժանի ենք, որ մեր սխալ պահվածքը ներկայացված լինի ճիշտ նույնքան, որքան մեր հերոսությունը, որովհետև երբ հերքում ենք մարդկանց մի խմբի սխալ վարքի հավանականությունը, մենք հերքում ենք նրանց մարդկայնությունը»։

Այսպիսով, Մաչադոն նաև մարդկայնացնում է բռնարարին՝ բռնությունը համարելով ոչ թե հայրիշխանական, այլ մարդկային, որ սեռ, գենդերային ինքնություն, սեռական կողմնորոշում, ազգություն, ռասսայական պատկանելություն չի ճանաչում․ բռնարարը միշտ գտնում է իրեն հարմար զոհին։

Գիրքը տեղ-տեղ սարսափի մոտիվներով է, տեղ-տեղ՝ խիստ գիտական, տեղ-տեղ՝ վառ, դրական հիշողություններով։ Ընդհանուր առմամբ հրաշալի է գրված ու կարևոր հարցեր է բարձրացնում։ Արժե կարդալ։

«Դեմքեր ամբոխի մեջ»․ Վալերիա Լուիզելի

Էնջըլը գրեց, թե՝ քեզ գրքեր եմ բերում։ Հարցրի՝ ինչ գիրք։ Պատասխանեց՝ որ չիմանաս, չի՞ լինի։ Չէ, չի լինի։ Մինչև հեղինակի կենսագրությունը չկարդամ, չիմանամ հեղինակն առավոտը զարթնելիս ինչ է մտածում, մինչև Գուդրիդսի գնահատականները չստուգեմ, հինգաստղանի ու միաստղանի ռիվյուները չկարդամ, չնայեմ ընկերներիցս ում է դուր եկել, ում՝ չէ, ով է կարդացել, ով է ուզում կարդալ, հարցազրույցներ չլսեմ, չեմ կարդա։ Ասաց՝ Վալերիա Լուիզելիի «Դեմքեր ամբոխի մեջ»։ Ընտիր։ Գրքի գոյության մասին վաղուց գիտեի։ Մեքսիկացի Լուիզելիին դեռ 2016 թ․ Լուիզիանայի գրական փառատոնի ժամանակ էի տեսել։ Կարդացել էի նաև «Ատամներիս պատմությունը» գիրքը․ զվարճալի պատում մի կերպարի մասին, որ հայտնի մարդկանց ատամներ էր հավաքում։ «Դեմքեր ամբոխի մեջն» էլ վաղուց էի փնտրում։ Ուղղակի էն ժամանակ գրախանութներում չկար, էդպես էլ մտքիցս թռավ։

Faces in the Crowd - Kindle edition by Luiselli, Valeria ...

Սրճարանում Էնջըլը պայուսակից հինգ գիրք հանեց։ Երկուսն իմն էր՝ վերադարձնում էր։ Երկուսը շվեդ գրողի կոմիքսներ էին, մեկը կարդացի, դուրս չեկավ, մյուսը չբացեցի։ Երրորդն էլ «Դեմքերն» էր։ Ասաց՝ լավն է, բայց շատ դանդաղ է կարդացվում։

Ու իրոք, 150 էջանոց գիրքը երկու շաբաթում հազիվ վերջացրեցի։ Բայց նրանից չէր, որ վատն էր կամ ծանր էր։ «Դեմքեր ամբոխի մեջն» էն գրքերից էր, որ ամեն նախադասությունը մի քանի անգամ ես կարդում, որովհետև էնքան սիրուն է գրել, որ ափսոսում ես հաջորդ նախադասությանն անցնել։

Գիրքը զուգահեռ մի քանի պատմություն ունի։ Մեխիկոյում ապրող երիտասարդ կինը պատմում է Նյու Յորքում ապրած իր երիտասարդությունից, որտեղ փորձում է մեքսիկացի բանաստեղծ Ջիլբերտո Օուենի բանաստեղծություններն անգլերեն թարգմանել ու տպագրել։ Մյուս պատմությունը մետա-վեպն է, որտեղ պատմողը վերլուծում է գրելու ընթացքը, ընդգրկում նաև ամուսնու հետ զրույցները և Նյու Յորքի պատմության մասին նրա մեկնաբանությունները։ Ավելի ուշ միանում է նաև Ֆիլադելֆիայի՝ Օուենի պատմությունը։ Ու այստեղ է, որ անհետանում են իրականության ու հորինվածի, կյանքի ու մահվան, անցյալի ու ապագայի սահմանները։ Գրքի տարբեր կերպարներ ու պատմություններ ձուլվում են իրար, հետո առանձնանում, հետո նորից ձուլվում։ Որոշ կերպարներ ուրվական են դառնում, բայց երբեմն այնքան իրական ու շոշափելի, որ ընթերցողին թվում է՝ գոյություն ունեցող մարդիկ են, բայց նրանք պարզապես դեմքեր են ամբոխի մեջ, որ անցնում են մեր կողքով ու որոնց կենդանի կամ մեռած լինելը մենք հարցականի տակ չենք դնում։

Լուիզելիի «Դեմքեր ամբոխի մեջ» վեպը շատ էր տարբերվում «Ատամներիս պատմությունից»։ Ու երկուսն էլ հրաշալի ձեռագրեր են։ Լուիզելին նաև նրանով է հետաքրքիր գրող, որ ԱՄՆ-ի փախստականների ճամբարներում փախստականներին գրական ստեղծագործական դասեր է տվել։ Իսկ «Ատամներիս պատմությունը» գրել է Մեքսիկայում գործարանների աշխատողների համար՝ գլուխ առ գլուխ տալով նրանց, որ բարձրաձայն կարդան ու խորհուրդներ տան, ու հաջորդ գլուխները գրելիս հաշվի է առել նրանց կարծիքը։ Լուիզելին գրականությունը բարձրագույն կրթություն ստացած միջին խավի սեփականությունը չի դարձնում, այլ այն հանրայնացնում է, դարձնում բոլորինը։

Տնային տնտեսուհու իրականությունը Զոյա Փիրզադի «Չասված խոսքերում»

Պարսհակայ գրող Զոյա Փիրզադի «Չասված խոսքերը» (պարսկերեն բնագրի վերնագիրը՝ «Լույսերը ես կհանգցնեմ») Իրանի Աբադան քաղաքում բնակվող միջին խավի հայ ընտանիքի մասին է։ Պատմությունը պատմում է տնային տնտեսուհի Կլարիսը, որի ամուսինը՝ Արտուշը, նավթային ընկերությունում է աշխատում, դինջ ու անտարբեր, քաղաքական հովերով տարված մեկն է։ Երեք երեխաների խնամքով ու տնային գործերով հիմնականում զբաղվում է Կլարիսը, որը նաև պետք է հասցնի մոր ու քրոջ հետ լեզու գտնել, ընկերուհու խաթրը չկոտրել, լավ հարևանություն անել։

Things We Left Unsaid af Zoya Pirzad

Կլարիսի՝ սովորական տնային տնտեսուհու կյանքը խառնվում է իրար, երբ իրենց դիմացի մայթին հայտնվում են նոր հարևանները՝ մի արիստոկրատ տատիկ իր կանաչաչյա որդու և դպրոցական թոռան հետ։ Փիրզադը վարպետորեն ստեղծում է խիստ բարդ ու խճճված հարաբերություններ վեպի գործող անձանց միջև, ու ընթերցողն այդ ամենին ծանոթանում է Կլարիսի տեսանկյունից։

Կլարիսի կերպարի շնորհիվ կոտրվում է տնային տնտեսուհիների մասին բազմաթիվ կարծրատիպեր։ Վեպում Կլարիսը բոլորի հետ լեզու գտնողի, բոլորին հաշտեցնողի ու որևէ բան համոզողի դեր է կատարում։ Օգնության համար նրա մոտ են վազում բոլորը՝ ամուսինը, երեխաները, ընկերուհին, անգամ դիմացի հարևանը։ Բոլորին օգնելով՝ Կլարիսը մոռանում է իր մասին, բայց նաև հոգնում է, մի օր ափերից դուրս է գալիս ու սկսում պահանջել, որ նաև իր ցանկությունները հաշվի առնվեն։

Վեպը կարդալիս հաճախ գլխացավ էի ունենում։ Կարծում եմ՝ հենց գլխացավ առաջացնելու ունակությունը գրքի ամենաուժեղ կողմն է։ Քանի որ այն պատմվում է տնային տնտեսուհի Կլարիսի տեսանկյունից, ընթերցողը նաև առաջին ձեռքից իմանում է, թե ինչ է նշանակում տնային տնտեսուհի լինել։ Կլարիսի ուշադրությունն ամեն վայրկյան որսում է շրջապատում բացարձակապես ամեն ինչ․ հատակին փշուր կա, պետք է մաքրել, ամուսինը հետը խոսում է, երեխաներն ինչ-որ բան են ուզում կամ կռվում են, հյուրեր են գալիս, պետք է հասցնել, պետք է միաժամանակ նաև ընթրիքը սարքել, հեռախոսին պատասխանել, սեփական մտքերը կառավարել, հույզերը զսպել։ Սովորական ընթերցողի մոտ այս ամենից գլխացավ է առաջանում, իսկ տնային տնտեսուհի էսպիսի հսկայական աշխատանք կատարելու վարպետ է, մի վարպետ, որի հմտությունները ոչ ոք չի գնահատում։

Երբ պատվիրում էի գիրքը, մտածում էի՝ անգլերեն կարդամ, որովհետև, միևնույն է, հայերենն էլ թարգմանություն կլինի․ ի՞նչ տարբերություն։ Ի վերջո, Մերձավոր արևելքում տեղի ունեցող բազմաթիվ վեպեր եմ կարդացել անգլերեն, Փիրզադի «Չասված խոսքերը» դիտարկում էի որպես դրանցից մեկը։ Բայց Փիրզադի վեպը իմ կարդացած անգլերեն գրքերից ամենահայկական գիրքն է, ու անգլերեն կարդալը սխալ էր թվում, այն աստիճանի, որ ուզում էի վերջացնելուց հետո մի անգամ էլ հայերեն կարդալ, մինչև որ իմացա, որ հայերեն թարգմանություն, ցավոք, չկա։ Բայց գիրքը հայ ընթերցողի համար է գրված․ այնտեղ չի ասվում, թե Հովհաննես Թումանյանն ու Սայաթ-Նովան ովքեր են, «բարև» բառը չի թարգմանվում, չի բացատրվում, թե հալվան ինչ է (շատ ուշ միայն նկատեցի, որ հատուկ ոչ հայ ընթերցողի համար գրքի վերջում բառարան կա)։

Ու քանի կորոնավիրուսը գնալով ավելի է հետաձգում Հայաստան գալս, իմ՝ ձեռք բերվելից հայերեն գրքերի ցանկին ավելանում են նաև Զոյա Փիրզադի երկու գրքերի հայերեն թարգմանությունները։

Սամանթա Շվեբլինի «Փոքրիկ աչքերը»

Սամանթա Շվեբլինի «Փոքրիկ աչքերը» (իսպաներեն վերնագիրը՝ «Կենտուկիներ») այս տարվա Բուքերյան մրցանակի լոնգլիսթում է։

Little Eyes

Գրքի բովանդակությունը կառուցված է կենտուկի կոչվող խաղալիքի վրա․ կենտուկին փափուկ խաղալիքի տեսքով թվային սարք է, որ կարող ես գնել ու տանը պահել։ Կենտուկին կառավարում է մեկ ուրիշը իրա տանը նստած՝ համակարգչով կամ տաբլետով։ Այսպիսով, կառավարողը տեսնում ու լսում է կենտուկիի տիրոջ տան անցուդարձը, բայց կենտուկիի տերը գաղափար չունի, թե ով է ու որտեղից է այն կառավարում, եթե, իհարկե, հաղորդակցման հնարամիտ միջոցներ չի գտնում։

«Փոքրիկ աչքերի» հերոսները աշխարհի տարբեր հատվածներում բնակվող, տարբեր տարիքի, սեռի ու ազգության մարդիկ են, որոնց մի բան է միավորում․ միայնությունն ու այլ մարդկանց հետ մտերմանալու ուժեղ ցանկությունը։ Կենտուկին կարծես պետք է որ այդ բացը լրացնի, բայց միակողմանի հաղորդակցությունը շատ դժվար է, ու բոլորն էլ փորձում են այլընտրանքային կապ հաստատել մյուս կողմի հետ։

Գիրքը լրացուցիչ իմաստ է ստանում այն ժամանակներում, երբ բոլորս ֆիզիկապես կտրված ենք մեր ընկերներից ու հարազատներից, երբ կապի միակ միջոցն ինտերնետն է, ու տեսախցիկներով ու միկրոֆոններով մտնում ենք միմյանց տներ։ Կենտուկին այս ամենից մի քայլ այն կողմ է․ նույնը, բայց միակողմանի, բայց անծանոթի հետ։ Ի՞նչն է մարդկանց դրդում անծանոթներին թույլ տալ իրենց տուն մտնել կամ ի՞նչն է դրդում ուզենալ անծանոթի կյանքին հետևել։ «Փոքրիկ աչքերում» Շվեբլինն այս հարցերն է քննում՝ տարբեր կերպարների խիստ տարբեր մոտիվացիաներն առաջ քաշելով։ Բայց գրեթե բոլորին միավորում է մի բան․ նրանք փորձում են իրենց իրականությունից փախչել ու այլ իրականության մեջ մտերմություն գտնել։

Թվում է՝ կենտուկիների գոյությունը կարող են աշխարհը քաոսի վերածել։ Բայց իրականում բոլոր պատմությունները առօրեական են, մարդկային ու իրական, իսկ չարաշահումները, դրանցից մի քանիսն ինչքան էլ ահավոր լինեն, զարմանալի չեն ու լրիվ տեղավորվում են մարդկային հասարակության տրամաբանության մեջ՝ թե՛ դրական, թե՛ բացասական իմաստով։

Վերջում Շվեբլինը քննում է նաև արվեստ-իրականություն խնդիրը․ ի՞նչ կլինի, եթե կենտուկին արվեստագետի ձեռքն ընկնի։ Որտե՞ղ է արվեստի ու իրականության սահմանը։ Կարո՞ղ է արդյոք արվեստագետը ուրիշի պատմությունն առանց հարցնելու արվեստի գործ դարձնել։ Իրավունք ունի՞ արվեստագետն ուրիշին հենց այդպես մերկացնել հանդիսատեսի առաջ։ Արժե՞ անձի զգացմունքները զոհել հանուն արվեստի։

Ինչպես «Տենդային երազում» Շվեբլինը կոտրում էր սարսափի սահմանները, «Փոքրիկ աչքերում» էլ կոտրում է գիտաֆանտաստիկի սահմանները՝ պատմելով այնպիսի սարքերի մասին, որոնք ներկայիս տեխնոլոգիական առաջընթացի պայմաններում կարող են հանգիստ գոյություն ունենալ, բայց քանի չկան, ուրեմն ֆանտաստիկ են։

 

Հանան ալ-Շայխի «Եղնիկի մուշկը» կամ «Ավազի և զմուռսի կանայք»

Լիբանանցի գրող Հանան ալ-Շայխի «Եղնիկի մուշկը» վեպի արաբերեն վերնագիրն անգլերեն դարձել է «Ավազի և զմուռսի կանայք»։ Ու հենց այդ վերնագրով գիրքն էր, որ մեր մոտակա գրախանութից պատվիրեցի՝ առանց իմանալու, թե ինչ եմ կարդալու․ կորոնավիրուսի օրերին գրքերս վերջանում են շատ արագ, իսկ մեր տարածքի փոքր բիզնեսներին աջակցություն է պետք։

Women of Sand and Myrrh by Hanan Al-Shaykh

Բայց պարզեցի, որ վերնագիրը միակ փոփոխությունը չէ, որ վեպի անգլերեն թարգմանությունը կրել է․ վերադասավորվել են նաև առանձին հատվածները։ Միշել Հարթմանի վերլուծությունը քննադատում է այս փոփոխությունները՝ պնդելով, որ անգլերեն թարգմանությունը փորձել է նաև փոխել այն, թե ինչի մասին է վեպը ու մեկ ուրիշ կերպարի շեշտադրել որպես գլխավոր հերոսի։ Երբ կարդում ես գրքի հետևի կազմի նկարագրությունը, թվում է՝ գովազդվում է մի գիրք այն մասին, թե ինչ վատ է ամեն ինչ արաբական աշխարհում, թե ինչպես է ծայրահեղ հայրիշխանությունը ճնշում կանանց ու թե ինչպես են այս խեղճ կանայք ազատություն ուզում։ Այդպե՞ս է արդյոք։

Ասել, թե «Ավազի և զմուռսի կանայք» օպրեսիվ համակարգում ազատության տենչացող կանանց մասին գիրք է կնշանակի վեպը պրիմիտիվացնել ու բաց թողնել բազմաթիվ նրբերանգներ ու ենթաշերտեր ու կնշանակի նաև պարզապես չնկատել այն պատմությունը, որը հեղինակը փորձում է պատմել վեպի չորս կանանց անունից։

Վեպը տեղի է ունենում մի անանուն անապատային արաբական պետությունում, որտեղ բազմաթիվ այլ հիմնարար իրավունքներից բացի նաև մեքենա վարելու ու առանց ամուսնու թույլտվության ճամփորդելու իրավունք չունեն (Սաուդյան Արաբիա անունը ոչ մի տեղ չի հիշատակվում)։ Վեպի չորս բաժինները չորս տարբեր կանանց պատմություններ են՝ իրենց տեսանկյունից։ Նրանց պատմությունները տարբեր տեղերում հատվում են, թեև չորսն էլ ապրում են շատ տարբեր կյանքերով։ Լիբանանից ամուսնու ու որդու հետ եկած Սուհան է, որ անապատում ձանձրանում է․ էնտեղ կանանց համար աշխատանք գտնելը շատ բարդ է, իսկ գտնելիս էլ ոչ մասնագիտական աշխատանք է կատարում։ Ինչ-որ ինստիտուտում (հավանաբր լեզվի դպրոց) և խանութում աշխատելուց հետո բուհավարտ Սուհան դուրս է գալիս աշխատանքից, իսկ հետո որոշում է վերադառնալ Լիբանան․ անապատում չի դիմանում։ Տեղացի Թամրն է, որը ստիպված է լինում հացադուլ անել, որ եղբայրը թույլ տա, որ կրթություն ստանա (Սուհան նրա ուսուցիչն է)։ Ամերիկացի Սյուզանն է, որը նույնպես անապատ եկել է ամուսնու հետ ու իրար հետևից արաբ սիրեկաններ է ձեռք բերում, չնայած որ ակնհայտորեն արաբներին վերևից է նայում։ Սուհայի ընկերուհին է։ Չորրորդ կինը նույնպես տեղացի է՝ Նուռը, ահավոր հարուստ, որն ամուսնուն օրերով ու ամիսներով չի տեսնում, բազմաթիվ սիրեկաններ ունի, ու այդ սիրեկաններից մեկը Սուհան է։

Այս չորս կանայք սկզբունքորեն շատ տարբեր են ու շատ տարբեր կերպ են հարաբերվում իրենց միջավայրի հետ։ Նրանցից երկուսը՝ Սուհան ու Սյուզանը, օտար են։ Ու թեև Սուհան ինքն էլ արաբ է ու տեղի լեզուն գիտի, դա չի խանգարում, որ իր միջավայրը խիստ հետամնաց ու պահպանողական ընկալի։ Նույնն էլ Սյուզանն է անում, բայց ի տարբերություն Սուհայի, Սյուզանն ուզում է անապատում մնալ, որովհետև այստեղ իրեն յուրահատուկ է զգում․ արաբ տղամարդիկ հետևից ընկած են։ Իսկ ԱՄՆ-ում հասարակ տնային տնտեսուհի էր։

Թամրն ու Նուռը, թեև տեղացի են, երկուսը խիստ հակադիր կյանքեր ունեն․ Թամրն աղքատ ընտանիքից է, Նուռը՝ հարուստ, Թամրի համար ազատությունը չամուսնանալն է․ իր նախկին երկու ամուսինները սահմանափակում էին իր կյանքը։ Նուռի համար ազատությունն ամուսնանալն է, որ ստիպված չլինի հոր հաշվին ապրել։ Թամրն անապատից ոչ մի տեղ գնալ չի ուզում, իսկ Նուռն անընդհատ փորձում է արտասահման փախչել, մինչև ամուսինը թաքցնում է Նուռի անձնագիրը։ Թամրը ճանապարհ է հարթում ու իր ազատությունը գտնում հենց պահպանողական միջավայրի մեջ՝ միջավայրն իրեն ենթարկելով, իսկ Նուռի ազատությունը անապատից դուրս է․ հենց ինքնաթիռ է նստում, զուգարանում հագուստը փոխում է։ Ի վերջո, Թամրը հասնում է նրան, որ բացում է իր երազած հագուստի արհեստանոցը, չնայած որ ստիպված է լինում թե՛ խիստ պահպանողական եղբոր, թե՛ համակարգի դեմ կռիվ տալ․ անգամ բանկ գնալիս իր անչափահաս որդուն պիտի հետը տանի, ինքը դրսում սպասի, որ որդին գործարքը կատարի, դուրս գա։

Թամրի ու Նուռի պատմությունները նաև բացահայտում են, որ անապատում ազատությունը դասակարգային է․ հարուստները կարող են անձնական ինքնաթիռով մեկնել Եվրոպա, ուզածների չափ շրջել գիշերային ակումբներում, հագնել ինչ ուզում են, քնել ում հետ ուզում են, հետո հետ գալ անապատ, աբայան քաշել վրաները ու պարկեշտ մահմեդական ձևանալ։ Անգամ անապատում էլ հարուստներն ունեն իրենց մասնավոր փարթիները, որտեղ նորից ինչ ուզում հագնում են, ինչ ուզում, անում են։ Իսկ աղքատ Թամրը չունի այդ հնարավորությունը․ նրան տասներկու տարեկանից ամուսնացնում են ու նրան շրջապատող տղամարդիկ ամեն կերպ արգելում են անել իր ուզածը, մինչև իր համառության շնորհիվ կարողանում է արհեստանոց բացել։

Սուհայի ու Նուռի սիրավեպը բացահայտում է առաջադեմ լինելու հարաբերականությունը։ «Հետամնաց» անապատի տեղացի Նուռի համար կնոջ հետ հարաբերություն ունենալը տարօրինակ չէ․ ինքն ամուսնացած է եղել նույնասեռական տղամարդու հետ, ինքն էլ բազմաթիվ թե՛ կին, թե՛ տղամարդ սիրեկաններ է ունեցել։ Բայց «առաջադեմ» Սուհայի համար կնոջ հետ լինելը սարսափելի մի բան է, չի կարողանում մարսել ու ընդունել, չնայած որ սեռական ցանկությունը կա, առաջին անգամվանից հետո նորից ու նորից է գնում Նուռի մոտ։ Ու ի վերջո հավանաբար հենց Նուռի հետ հարաբերությունն է պատճառ դառնում, որ վերջնականապես որոշի հեռանալ անապատից։

Նուռի օրինակով նաև կոտրվում է այն կարծրատիպը, թե արաբ կանայք միայն երեխա ունենալու ու տուն պահելու համար են․ Նուռը չի ուզում երեխա ունենալ, երբ հղիանում է, ուզում է աբորտ անել, նորածնին չի ուզում խնամել, իր հին կյանքին է ուզում է վերադառնալ։ Տան գործերով չի զբաղվում և կարող է իրեն այդ ճոխությունը թույլ տալ․ ծառաներն են տան գործերն անում։

Վեպում հետաքրքիր կերպարներ են նաև երկու տղամարդիկ՝ Մաազը և Սալեհը։ Առաջինը Սյուզանի արաբ սիրեկանն է, որի հետ Սյուզանն ամուսնանալ է ուզում, իսկ երկրորդը Նուռի՝ ԱՄՆ-ում կրթություն ստացած ամուսինն է։ Մաազն ավանդապաշտ մահմեդական է, առանձնապես հարուստ չէ, անապատից դուրս ոչ մի տեղ չի եղել, կարծես առանձնապես կրթություն էլ չունի։ Բայց գլուխը կորցրել է Սյուզանի մազերի ու աչքերի գույնից։ Սյուզանը Մաազի հետ մեկնում է եվրոպական ինչ-որ պետություն, որտեղ Սյուզանը սկսում է ամաչել Մաազի խիստ անմիջական պահվածքից։

Սալեհը, ի տարբերություն Մաազի, խիստ առաջադեմ է կամ համենայնդեպս ուզում է էդպիսին լինել։ Երբ Նուռի հետ նոր էր սկսել հանդիպել, երկար-բարակ փիլիսոփայական ճառեր էր ասում, որ «իրար լավ ճանաչեն», մինչդեռ Նուռը միայն ու միայն մի պարզ բան էր ուզում․ սեքս։ Ամուսնանալուց հետո էլ փորձում է կնոջը կրթել՝ զանազան գրքեր տալով, որ կարդա, անգլերեն սովորացնելով ու սխալներն ուղղելով, իսկ հետագայում նաև թույլ տալով, որ ուզածի չափ ճամփորդի։ Բայց Սալեհը, ինչքան էլ փորձի առաջադեմ ձևանալ, միևնույն է, օգտվում է իրեն շնորհված իրավունքից՝ կնոջը պարտադրելով, որ Լոնդոնից վերադառնա ու պահելով անձնագիրը․ պատվի հարց է, մարդիկ սկսել էին բամբասել Նուռի արտասահամանյան արկածներից։

Մաազն ու Սալեհը մի ընդհանրություն ունեն․ երկուսն էլ ամերիկացիներին պաշտում են, բայց Մաազի համար դա զուտ բնազդային, սեռական մակարդակի է (դե ամերիկացի կանայք իրենց մարմինները չեն ծածկում), իսկ Սալեհի համար՝ ինտելեկտուալ․ ամերիկացի Սալլիին հարգում-պատվում է, Նուռին էլ կշտամբում, որ Սալլիին բանի տեղ չի դնում։

Վեպում նաև հակադրվում են ամերիկյան ագահությունն ու եսասիրությունն ու արաբական առատաձեռնությունը։ Երբ Սյուզանենց ծառան հիվանդանում է ու բժշկի կարիք է ունենում, Սյուզանն անհանգստանում է, որ իրենք պիտի վճարեն բժշկի համար։ Այդ պահին Մաազը գրպանից փող է հանում ու վճարում ծառայի բուժման համար։ Մաազը նաև Սյուզանին է նվիրում ցանկացած զարդեղեն, որ Սյուզանի դուրը գալիս է։ Իսկ երբ Սյուզանի ամուսինն աշխատանքը կորցնում է, ու հինգ օրից պիտի մեկնեն անապատից, Սյուզանն ուզում է Մաազին օգտագործել՝ անապատում մնալու կեցության իրավունքը երկարացնելու համար։ Չնայած որ այլևս չէին հանդիպում, գնում է Մաազենց տուն, դուռն այնքան ծեծում, որ բացեն, բացելուց հետո նոր նկատում է, որ Մաազը հիվանդ է, հիվանդ է նաև նորածին որդին ու Մաազի կինը․ բոլորը սիֆիլիս ունեն։ Սյուզանը եզրակացնում է, որ Մաազն իրեն օգնել չի կարող, ու լավ է, որ իրեն էլ չի վարակել, հեռանում է։

Վեպի արաբերեն տարբերակում պատմությունների հերթականությունն է․ Սուհա, Նուռ, Սյուզան, Թամր, իսկ անգլերենում՝ Սուհա, Թամր, Սյուզան, Նուռ, Սուհայի էպիլոգ։ Թե՛ գրականագիտական, թե՛ ընթերցողների ռիվյուներում տեսել եմ, որ հերթականությունը փոխելը փոխում է նաև, թե ում մասին է պատմությունը․ արաբերեն տարբերակում այն ավարտվում է Թամրի պատմությամբ, հետևաբար նրանով, որ խիստ պահպանողական հայրիշխանական միջավայրում Թամրը կարողացել է հասնել իր ուզածին, իսկ անգլերեն տարբերակում՝ Նուռ-Սուհայով, հետևաբար Նուռի ու Սուհայի սիրավեպն առաջին պլան է մղվում։ Իհարկե, արաբերեն տարբերակի մասին ոչինչ ասել չեմ կարող, բայց դժվար՝ անգլերեն տարբերակը նման նպատակ ունենար։ Համենայնդեպս, ես նույնասեռական սիրավեպի շեշտադրություն չտեսա, այն պարզապես շոշափված բազմաթիվ թեմաներից մեկն էր։ Իսկ Սուհայի էպիլոգով վերջանալը լրիվ տրամաբանական էր․ ի վերջո, Սուհան մյուս երեք կերպարներին կապող օղակն էր թե՛ պարզապես որովհետև հենց ինքն էր երեքին էլ ճանաչում, թե՛ որովհետև Սուհան մյուսների արանքում էր․ արաբ, մշակույթին մոտ, ինչպես Նուռն ու Թամրը, բայց նաև օտար, դրսից եկած, ինչպես Սյուզանը։