Սալլի Ռունիի ֆենոմենը ու նրա երրորդ վեպը

Սալլի Ռունիի առաջին վեպը՝ «Զրույցներ ընկերների հետ», կարդացել եմ դեռ 2018-ի ամռանը, երբ «Նորմալ մարդիկ» լույս չէր տեսել, ու Ռունիի հաջողությունը դեռևս սահմանափակ էր, հայտնի միայն գրական նեղ շրջանակներում ու գրական փառատոնի այցելուներին։ Ու երբ կարդում էի այդ վեպը՝ Լուիզիանա գրական փառատոնին ընդառաջ, գիտեի նաև, որ շուտով երկրորդն է լույս տեսնելու՝ «Նորմալ մարդիկ»։

Sally Rooney: 'I don't respond to authority very well' | Sally Rooney | The  Guardian

Իսկ Ռունին աշխարհահռչակ դարձավ իր «Նորմալ մարդիկ» վեպով, որի էկրանավորումից հետո նրան սկսեցին կարդալ նույնիսկ նրանք, ովքեր երբեք գիրք չէին բացում։ Նրան հռչակեցին «մի ողջ սերնդի ձայն» և «Սնափչաթի սերնդի Սելինջեր»։ «Նորմալ մարդիկ» ներկայացվեց բուքերյան մրցանակին, թեև չստացավ այն։

Այն ժամանակ քսանյոթամյա իռլանդացի Սալլի Ռունին հետաքրքիր ֆենոմեն էր, որին դժվարանում էին դասակարգել. չիկլի՞տ է (կանանց համար նախատեսված թեթև, էժանագին գրականություն), թե՞ լուրջ գրական արժեք ունի։ Ռունիի գրքերի վաճառքն անցել է միլիոնը, բայց նաև գրականագետներն են դրական գնահատական տվել (Բուքերյան մրցանակի ներկայացվելը որպես օրինակ)։ Ո՞նց է դա հնարավոր։

Ինքս էլ մեծ հաճույքով եմ կարդացել Ռունիի երկու գրքերը, ու այնքան էր դուրս եկել, որ սկսել էի աջուձախ բոլորին նվիրել, հատկապես «Զրույցներ ընկերների հետը»։ Ռունիի ձեռագիրը շատ յուրահատուկ է, էնքան լավ է գրում, որ ուզում ես անընդհատ կարդալ առանց դադարի։ Բայց նաև, այո, մեր սերնդի ձայնն է։

Աշխարհի տարբեր հատվածների միլենիալների համար է, որ սիրային հարաբերություններն ուրիշ տեսք են ստացել. ազատության արդյունքում ընտրության հնարավորություն ենք ձեռք բերել, բայց այդ ընտրության հետ նաև սխալվելու վախ։ Իսկ ինտերնետը մեծացրել է տեսականին, փոխել հաղորդակցության ձևը, ինչի արդյունքում մենք խոսում ենք (ավելի ճիշտ, գրում) շատ, բայց ոչինչ չենք ասում։ Այս ամենի արդյունքում շատ պարզ ընկերություն անել-ամուսնանալ, դավաճանել-չդավաճանել բանաձևը, խուճուճ երանգներ է ստացել, ներմուծվել են նոր տերմիններ, ինչպիսիք են «էքսկլուզիվություն» կամ դրա բացակայություն, «բաց հարաբերություններ», գոսթինգ, «օգուտով ընկերներ», «մի գիշերվա սեր» և այլն։ Ամուսնությունը դարձել է ոչ թե հարաբերության սկիզբ, այլ հաջողության արձանագրում, իսկ դրան հասնելը՝ տարիներ տևող երկար ճանապարհ, որը տարբեր փուլեր է անցնում՝ առանց պարտավորության դեյթինգից մինչև պաշտոնական ընկեր-ընկերուհի, միասին ապրել, գուցե նաև երեխաներ ունենալ, կամ հետուառաջ է անում, վերևում նշված տերմիններից որևէ մեկով նկարագրվում ու ավարտվում։

Միլենիալների՝ միմյանց սիրելու այս խառը ճանապարհն է, որ Սալլի Ռունին բերել է գրականություն, ու դա արել է մեծ վարպետությամբ։ «Զրույցներ ընկերների հետի» Բոբբիի ու Ֆրանսիսի, «Նորմալ մարդկանց» Քոնելի ու Մարիաննայի մեջ բազմաթիվ միլենիալներ իրենք իրենց են տեսել, իրենց ընկերներին են տեսել, իրենց չստացված հարաբերություններն են տեսել։

Ու դրա համար է, որ Ռունիի երրորդ վեպին՝ «Գեղեցիկ աշխարհ, որտե՞ղ ես»-ին, ամբողջ աշխարհը, ես էլ հետը դեռևս 2018 թվից (այն ժամանակ դեռ չգրված ու անանուն), շունչներս պահած էինք սպասում։ Ու սեպտեմբերի 7-ի առավոտյան կյանքիս մեջ առաջին անգամ գրքի լույս տեսնելու օրը մտա գրախանութ, ձեռք բերեցի իմ օրինակը։

Beautiful World, Where Are You by Sally Rooney

Սալլի Ռունիի երրորդ վեպն առաջին երկուսից շատ չի տարբերվում. նորից լիքը չասված բաներ, թվային տեխնոլոգիա, սոցիալական ցանցեր, էլեկտրոնային նամակագրություն, ինտելեկտուալ մտքեր սոցիալիզմի մասին։ Վեպի գլխավոր հերոսուհիներից մեկը գրող Ալիսն է, որ մեծ հաջողության հասած երկու վեպերից հետո փորձում է հաշտվել իր հայտնիության հետ, տեղափոխվում Իռլանդիայի հեռավոր մի գյուղ, Թինդերով ծանոթանում է Ֆելիքսի հետ ու սկսում հետը հանդիպել։ Մյուս հերոսուհին Ալիսի մտերիմ ընկերուհի Այլինն է, որ գրական ամսագրում է աշխատում, ու իր մանկության ընկերոջ՝ Սայմոնի հետ «օգուտով ընկերներ» հարաբերություններ խաղում։

Գիրքը ոչ մի նոր բան չի ասում նախորդ երկուսի համեմատ։ Ալիսի ու Այլինի հարաբերությունները լրիվ նույնն են, ինչ Բոբբիինն ու Ֆրանսիսինը «Զրույցներ ընկերների հետ»-ում, իսկ Այլինն ու Սայմոնը ճիշտ «Նորմալ մարդկանց» Մարիաննան ու Քոնելն են։ Այս նոր գրքում Ռունին կատարելագործել է էլեկտրոնային հաղորդակցությունը։ Այն, ինչ էջեր շարունակվող ձանձրալի նամակներ էին «Զրույցներ ընկերների հետ»-ում, այստեղ լակոնիկ, կոնկրետ ու հետաքրքիր տեքստեր են։ Բայց երևի սա «Գեղեցիկ աշխարհ, որտե՞ղ ես»-ի միակ առավելությունն է։

Մնացած դեպքերում Ռունին կարծես որոշել է անել այն, ինչ իր մոտ լավ է ստացվում, ու անել դա ավելի շատ։ Սեքսի տեսարանները չափից դուրս շատ են. կարծես նախորդ գրքերից ստացած քննադատությունը, թե սեքսի տեսարանները շատ զուսպ է նկարագրում, հաշվի է առել, ու դրանք ավելի բաց դարձրել այս նոր վեպում։ Ընդհնարապես, գիրքը կարելի է ամփոփել հետևյալ նախադասությամբ. «էլեկտրոնային նամակներով ընդհատվող սեքսի տեսարաններ»։

«Գեղեցիկ աշխարհ, որտե՞ղ ես» վեպի լուրջ թերություններից մեկը նաև կերպարների արհեստականությունն է։ Չորսից ոչ մեկի գոյությանը չես հավատում, նրանց քայլերն անտրամաբանական են ու չհիմնավորված, չեն բխում իրենց բնավորությունից։

Գրքի բազմաթիվ գլուխներ խիստ վորքշոփային էին. կարծես կոնկրետ գրական առաջադրանք էր լուծում, ինչն իհարկե ինքն իրենով խնդիր չէ, բայց էսպիսի առաջադրանքների արդյունքում գրքի ոճը խիստ անհամասեռ էր, բովանդակությունը՝ տեղ-տեղ կրկնվող։

Թվում է՝ «Գեղեցիկ աշխարհ, որտե՞ղ ես» գրքի առաջին սևագրում վերջին երկու գլուխները պիտի չլինեին, որովհետև այն ավարտվում է խիստ ռունիական երկիմաստ, հուզական ձևով, իսկ հետո գալիս է ևս երկու գլուխ, որ այդ վերջին տեսարանի թողած ազդեցությունը լրիվ քանդում են։

Սալլի Ռունիի այս նոր գիրքը բազմաթիվ օրինակներով կվաճառվի, չեմ կասկածում։ Գուցե նաև էկրանավորվի էլ։ Բայց այ հաջորդ գիրքը չգիտեմ՝ կկարդա՞մ, թե՞ ոչ։ Երեք հատ նույն բանն ինձ համար հերիք է։ Կուզեի, որ հաջորդ գրքերում ոչ թե ռոմանտիկ հարաբերությունների դոզան մեծացներ, այլ դասակարգային անհավասարությունն ավելի խորը քններ, ավելի առաջին պլան մղեր. ի վերջո, Ռունին թե՜ իր գրքերում, թե՜ հարցազրույցներում միշտ խոսում է իր ձախ հայացքներից, ու լինելով «միլենիալների ձայնը»՝ գուցե նաև անդրադառնա ավելի խորը, գաղափարական հարցերի։

Թերեզա Ամրյանի «Այն եզդի կնոջ ճամպրուկը»

Թերեզա Ամրյանի «Այն եզդի կնոջ ճանպրուկը» կարդալիս շարունակ մի հարց էի տալիս ինքս ինձ. ինչու՞ մենք եզդիների մասին այսքան քիչ բան գիտենք։ Ամեն դեպքում, այս գրքով Թերեզա Ամրյանը բացը լրացրել է ինչ-որ չափով. իր ընտանիքի պատմությունը համադրելով եզդիների մասին ակադեմիական գիտելիքներով՝ Թերեզա Ամրյանն ընթերցողին է ներկայացնում եզդիների մշակութային առանձահատկություններն ու պատմության կարևոր կետերը։ Ու դա անում է սիրով ու հպարտությամբ, գրքի էջերից զգացվում է սեփական ժողովրդի նկատմամբ անմնացորդ սերը։ Հեղինակը, խորությամբ հասկանալով իր ժողովրդի ավանդույթները, նաև մատնացույց է անում, թե որտեղ դրանք պետք է փոխվեն (օրինակ՝ կանանց կրթություն ստանալու հարցը)։

Եզդի կինը, որի ճամպրուկի մասին խոսվում է գրքում, հեղինակի նախատատն է՝ ընեն։ Ու այս ճամպրուկի մեջ Թերեզա Ամրյանը հավաքում է իր համար թանկ հիշողությունները, պատմությունները, զգացողություններն ու իրերը։

Գիրքն ընդհանուր առմամբ գրված է բարի, միամիտ տոնով։ Որպես ընթերցող հեղինակի սերը սեփական ժողովրդի նկատմամբ փոխանցվում է նաև քեզ։ Ավելի լավ ես հասկանում եզդիներին, ավելի շատ գնահատում Հայաստանի գոյության փաստը, որովհետև այս պետությունը ոչ միայն հայ, այլև եզդի ժողովրդի անվտանգության երաշխիքն է. եզդիներին էլ մեզ նման անընդհատ հալածել ու ցեղասպանել են, ու Հայաստանը մի պետություն է, որտեղ եզդի ժողովուրդն անվտանգ է։

Հեղինակն անդրադառնում է նաև արևմուտքի կեղծավորությանը, ու թե ինչպես քսանմեկերորդ դարում եզդի ժողովրդի ցեղասպանություն թույլ տվեցին բոլորի աչքի առաջ. մի բան, որ հազվադեպ էր արևմտյան լրատվամիջոցներ մտնում։ Տողերի արանքից տեսնում ես առաջադիմության ու առաջադեմ արևմուտքի նկատմամբ քննադատական վերաբերմունքի հազվագյուտ համադրություն։

Ընդհանրապես, ես ու ամուսինս հաճախ ենք քննարկում պետությունները ոչ թե որպես ազգերի տարածքային միավոր, այլ որպես կոնցեպտ։ Էդ կոնտեքստում Դանիան օրինակ դիտարկում ենք որպես քաղաքացու ու իշխանությունների, ինչպես նաև քաղաքացիների՝ միմյանց միջև փոխադարձ վստահության համակարգ, որտեղ եթե ընկնես, պետությունը քեզ ոտքի կկանգնացնի, որտեղ պետությունը քո մասին հոգ կտանի նեղ իրավիճակներում։ Իհարկե, դրա դիմաց «վարձն» էլ բարձր հարկերն են։ Եթե այս արժեհամակարգի հետ մարդ համաձայն չէ, կարող է գնալ, ապրել մի տեղ, որտեղ հարկերն ավելի քիչ են, իսկ սեփական բարօրրությունը կախված է միայն ու միայն իրենից։

Պետություն-կոնցեպտների կոնտեքստում շատ դժվար է Հայաստանը ձևակերպել։ Պատերազմից հետո հայ ընկերներիս հետ հաճախ եմ քննարկում այս հարցը. ի՞նչ է Հայաստանը որպես կոնցեպտ, ի՞նչ է ուզում լինել։ Անկախության երեսուն տարիներին մենք էդպես էլ չենք ունեցել այդ կոնցեպտը։ Գուցե Արցախի ազատագրումն ու ինքնորոշումը, հայերի՝ իրենց պատմական հայրենիքում ապրելու իրավունքը լիներ այդ կոնցեպտը, բայց պատերազմը, դրա հետևանքները ու այդ հետևանքների նկատմամբ մարդկանց վերաբերմունքը ցույց տվեց, որ ամեն դեպքում այդքան ուժեղ չէր կոնցեպտը կամ գուցե այնքան էլ աշխատող չէր։

Իսկ Թերեզա Ամրյանի «Այն եզդի կնոջ ճամպրուկը» կարդալուց հետո հասկացա, թե ինչ կոնցեպտ պիտի լիներ Հայաստանը, որ էդպես էլ չեղավ. Հայաստանը պիտի լիներ այն պետությունը, որտեղ կպատսպարվեին թուրք-իսլամական ագրեսիայից տուժած ժողովուրդները՝ առաջին հերթին հայերն ու եզդիները, որովհետև Հայաստան (ու այստեղ Հայաստան ասելով նկատի ունեմ նաև Արցախ) պետության գոյության իմաստը հենց դա է. մեզ պետություն պետք է ոչ թե նրա համար, որ դե ազգ ենք, լավ կլինի ազգային պետություն ունենանք (ու ի դեպ, արևմուտքում էլ շատերը հատկապես Արցախի հարցը այդ ուղղությամբ շուռ տալով՝ պնդում են, թե տարբեր ժողովուրդներ կարող են ապրել մի պետությունում), այլ նրա համար, որ պաշտպանվենք հարևանների ցեղասպանական գործողություններից, իսկ այդ հարցը ոչ միայն հայերին, այլև եզդիներին, ասորիներին ու այլ ազգերի է վերաբերում։

Գրքի լեզուն մի քիչ կաշկանդված էր, ու լավ խմբագրումից հաստատ կշահեր։ Ամեն դեպքում, եթե ուզում եք մեզ հարազատ եզդի ժողովրդի մասին ավելին իմանալ, անպայման կարդացեք այս գիրքը. սա անձնականի ու գիտականի հրաշալի համադրություն է։

Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի հետևանքները Հոդա Բարաքաթի «Կորածների ձայներում»

Լիբանանցի գրող Հոդա Բարաքաթի «Կորածների ձայները» ձեռքս ընկավ Արք գրախանութում, որտեղ կորոնավիրուսի՝ գրեթե կես տարի տևած լոքդաունից հետո առաջին անգամ էի հայտնվում։ Եթե ուզում ես ստանդարտ բեսթսելերներից դուրս, թարգմանված գրականություն կարդալ, գնա Արք գրախանութ, ու աշխարհի գրեթե ցանկացած անկյունից մի բան կգտնես։

Voices of the Lost - Hoda Barakat

«Կորածների ձայները» շղթայական նամակների հավաքածու է. ամեն հաջորդ նամակի հեղինակի ձեռքը պատահաբար ընկնում է նախորդի նամակը։ Էդպիսով, նամակներից ոչ մեկը (բացի գուցե վերջինից) հասցեատիրոջը չի հասնում։ Նամակների հեղինակները խիստ տարբեր պատմություններով մարդիկ են, հասցեատերերը նույնպես։ Առաջին երկուսը մտերմիկ նամակներ են նախկին սիրուհու ու սիրեկանի ուղղված։ Երրորդը պատերազմի հանցագործ ու ապօրինի միգրանտ է, որ մորն է գրում՝ խոստովանելով, որ իրեն իր տուն վերցրած կնոջը սպանել է։ Չորրորդը նախկին մարմնավաճառ է, որ բանտում նստած եղբորն է գրում։ Իսկ վերջինն իր սիրեցյալին ՁԻԱՀ-ին կորցրած նույնասեռական է, որ հորն է գրում ու ինքնաթիռի տոմս խնդրում վերադառնալու համար։

Այս բոլոր հեղինակները գտնվում են օտար երկրում, գրում են արաբերեն ու հավանաբար Լիբանանից են։ Բոլորը փախչում են իրենց հայրենիքում տեղի ունեցող ահավոր բաներից, ու տեղ-տեղ հիշատակվում է քաղաքացիական պատերազմը։ Բոլորը գաղտնիքներ ունեն, որոնց մասին գրում են հենց նամակներում։ Բոլորը դժբախտ ու միայնակ են։ Նամակներն ընթերցողին փոխանցում են օտար երկրում գտնվողների հուսահատությունը, երբ հայրենիքում պատերազմ է։ Նրանք հարց են տալիս, թե որն է իրենց հայրենի երկիրը և արդյոք կարելի է հայրենի երկիր համարել այն մեկը, որն ավերակների է վերածվել։ Ու ամեն հաջորդ հեղինակ ապրումակցում է նախորդին. անծանոթ մարդ, որը պարզապես կարդացել է ոչ իրեն հասցեագրված նամակը։

Գրքի երկրորդ հատվածում կարդում ենք հասցեատերերի տեսանկյունը, որը ոչ միշտ է հակասում նամակների հեղինակի ասածներին, պարզապես տեսանկյունն է ուրիշ։ Առաջին երկուսը ակնհայտորեն սպիտակ արևմուտքցիներ են, ու կարծես իրենց սիրեցյալների տառապանքն ու ցավը նրանց հասու չէ։ Նրանցից մեկը նույնիսկ մտորում է այդ մասին. «Որքա՞ն լավ մենք կարող ենք ճանաչել մարդկանց, որոնք քաղաքացիական պատերազմի միջով են անցել։ Ի՞նչ չափով կարող ենք երբևէ իմանալ բռնության ու ավերածության, կորուստների, ամայացման մասին։ Անհաղթահարելի ցավի մասին, որ պետք է որ զգան ամեն օր։ Կարո՞ղ ենք իսկապես հասկանալ, թե ինչպես են նրանք փոխակերպվում, ինչն է փոխվում նրանց ներսում, և ինչն է կարծրանում»։

Միայն երրորդի դեպքում պատմությանը ծանոթանում ենք ոչ թե հասցեատիրոջ, այլ նամակի հեղինակի ալբանացի անտուն ընկերոջ տեսանկյունից։ Այստեղ իմանում ենք, որ չնայած նամակի հեղինակ հանցագործը գրել էր, թե ուղղակի սպանել էր իրեն տուն վերցրած ծեր կնոջը, պարզվում է՝ նաև մարմինն էր մասնատել, սիրտն էլ չէին կարողանում գտնել։ Հետաքրքիր է, որ մինչ այդ իր մորն ուղղված նամակում հեղինակը հիշում է «Մոր սիրտը» ավանդապատումը (Իսահակյանն էլ ունի իր մեկնաբանությունը) ու սկսում ծաղրել այն։ Արդյոք ծեր կնոջը, որի հետ սեռական հարաբերություն էր ունենում, ընկալում էր որպես իր մո՞ր։

Դեպքերի իրենց տեսանկյունը ներկայացնողներին էլ է մի բան միավորում. անկախ նրանից, թե որտեղից են, ապրումակցումն ի սպառ բացակայում է, բոլորն ատելությամբ կամ առնվազն անտարբերությամբ են լցված։ Բայց ընթերցողը մնում է նամակների հեղինակների կողմից, ընթերցողը հաղորդակից է դառնում այն ամենին, ինչը հասցեատերերն էդպես էլ չեն իմանում։

Վեպը եզրափակվում է փոստատարի նամակով։ Փոստատարն ինքը կարծես ամփոփում է պատերազմի ողջ դաժանությունը ու դրա հետևանքները, պատմելով, որ նամակներն այլևս չեն կարող հասնել հասցեատերերին, որովհետև չկան հասցեատերերը, չկան հասցեները։ Այստեղից հասկանում ենք, որ նույնիսկ հինգերորդ նամակը, լինելով միակը, որ դրոշմանիշվել ու ուղարկվել է, միևնույն է, չի հասնում հասցեատիրոջը։ Բայց փոստատարը խնամքով հավաքում, պահում է հասցեատերերին չհասած նամակները. գուցե մի օր մի ուրիշ փոստատար գա, հասցեները վերականգնվեն, հասցեատերերը՝ վերադառնան, ու նամակները տեղ հասնեն։

Դասակարգային անհանդուրժողականությունը Զապէլ Եսայեանի «Սպասման սրահին մէջ» վեպում

Զապէլ Եսայեանին երիտասարդ հայ ֆեմինիստներն աստվածացնում են։ Բայց ի վերջո հասկանալու համար, թե ինչն է այդքան գրավիչ, պետք է ծանոթանալ նրա գեղարվեստական ստեղծագործություններին։ Այսպիսով, սկսեցի հենց առաջին վեպից՝ «Սպասման սրահին մէջ»։

Սպասման սրահին մէջ: In the Waiting Room: A Novel in Western Armenian: Zabel  Yesayan, Zabel Yessayan, Զապէլ Եսայեան, Krikor Beledian: Amazon.com: Books

Վեպի գլխավոր իրադարձությունները տեղի են ունենում Փարիզի մի ծննդատան սպասասրահում։ Այստեղ աղքատ կանայք, որոնք ինչ-ինչ պատճառներով չեն կարող իրենց երեխաներին կրծքով կերակրել, հավաքվում են կաթ ստանալու։ Նրանցից է նաև Էվան՝ հրեա մի կին, որ ամուսնացել է ֆրանսիացի Անտրէի հետ ու տեղափոխվել Ֆրանսիա։

Սպասման սրահն այն վայրն է, որտեղ աղքատները հանդիպում են նախկին աղքատներին. հիվանդապահուհիները, թեև նույն ստորին դասակարգից են, աշխատանքի են տեղավորվել ծննդատանը, հետևաբար իրենց ապրուստի հարցը լուծել են, մինչ կաթ ստացող կանայք ծայրահեղ աղքատ են, բացարձակապես ոչ մի կոպեկ չունեն գպանում։ Հիվանդապահուհիների մեջ սաստիկ չարություն կա այցելու կանանց նկատմամբ։ Նրանց ստորացնում են, ծաղրում, ըստ իրենց քմահաճույքի անգամ զրկում կաթից։

Էդպես կաթից զրկում են նաև Էվային։ Էվան ու Անտրէն այնքան աղքատ են, որ ամիսներով պարտքեր ունեն կուտակած, իրենք էլ օրերով ոչինչ չեն ուտում, բայց երեխային կերակրելը հրատապ է։ Սակայն մի վեճի ժամանակ հիվանդապահուհին Էվային էլ է զրկում կաթից, ու ընտանիքով հայտնվում են լրիվ անելանելի դրության մեջ։ Ընտանիքի բարեկամ Սատարօֆը միջնորդում է, բժիշկ Բրացը հիվանդապահուհիների վրա ճնշում գործադրի, ու Էվային կաթ տան։

Ու Էվան սպասման սրահում երկարուձիգ ժամեր է անցկացնում՝ սպասելով Բրացին։ Էվան նաև թեթևակի սիրահարվել է նրան, փրկության է սպասում։ Բայց Բրացը, թեև սիրալիր է Էվայի նկատմամբ, լինելով այլ դասակարգից, վերևից է նայում աղքատներին. «Ա՜Հ անանկ տգիտութիւն մը, յամառութիւն մը կայ այդ ստորին դասակարգին մէջ որ հակառակ բոլոր բարի կամեցողութեան բան մը ընել կարելի չէ»։

Այսպիսի վերաբերմունքն աղքատների նկատմամբ շատ ծանոթ է ժամանակակից Հայաստանի միջին խավի կողմից, երբ լինի կորոնավիրուսի համաճարակ ու պատվաստումներ, թե սոցիալական խնդիրներ, անընդհատ մեղադրանքները լցվում են աղքատների վրա, թե իրենք են մեղավոր իրենց աղքատության համար։ Ու միջին խավն ապրում է իր համար՝ իրականությունից կտրված, վայելում կյանքը, մեկումեջ հայհոյում աղքատներին՝ մեղադրելով ծուլության կամ տգիտության մեջ։

Սպասման սրահը նաև այն վայրն է, որտեղ աղքատների ժամանակը չի գնահատվում, ու կարելի է նրանց սպասեցնել այնքան, որքան ուզենան։ Վերջում, երբ Անտրէն հիվանդանոց է ընկնում, Էվան ու Սատարօֆը գնում են տեսակցության ու ժամերով սպասում են սպասասրահում, մինչ բժիշկները կճաշեն, կհանգստանան ու կբարեհաճեն իրենցով զբաղվել։

Ընդհանուր առմամբ, «Սպասման սրահին մէջ» վեպով Զապէլ Եսայեանը ցույց է տալիս, թե աղքատները որքան մենակ են իրենց խնդիրներով, ու դրանց որքան անհաղորդ են մնացածները՝ լինեն նրանք նախկին աղքատներ, թե առավել բարեկեցիկ կյանք ունեցողներ։

Մարդ-կենդանիներ հակադրությունը Օլգա Տոկարչուկի «Քո գութանը մեռյալների ոսկրերի վրայով տար» վեպում

Լեհ գրող Օլգա Տոկարչուկի մասին գիտեի դեռ մինչև Նոբելյան մրցանակ ստանալը. 2016-ին Լուիզիանայի գրական փառատոնի ծրագրում կարդացել էի նրա անունը, նկարագիրը չէր ձգել։ Բայց Նոբելյան ստանալուց հետո հետաքրքրությունս աճեց, «Քո գութանը մեռյալների ոսկրերի վրայով տար» վեպը ձեռքս ընկավ, որոշեցի կարդալ։

Tokarczuk, Olga | forfatterweb

Վեպի իրադարձությունները տեղի են ունենում Լեհաստանի՝ Չեխիայի հետ սահմանամերձ մի կորած-մոլորած բնակավայրում։ Ամբողջ պատմությունը պատմում է Յանինա անունով տարիքն առած մի կին, որ Բլեյք է թարգմանում, աստղագուշակությամբ է զբաղվում ու ոստիկաններին զզվացնում է իր այցերով ու նամակներով՝ բողոքելով ապօրինի որսորդությունից։ Յանինան ստերեոտիպային «ցնդած պառավ» է, որի այցելություններից քթի տակ ծիծաղում են ոստիկանները, փողոցում անցորդները նրան նույնիսկ չեն նկատում, նրա խոսքերին կարևորություն չեն տալիս։

Բայց Յանինայի ձանձրալի կյանքի նկարագրությունները տեղ-տեղ ընդհատվում են տեղաբնակների մահերով։ Մահացողներից բոլորը որսորդության հետ ինչ-որ կապ ունեն։ Յանինան տեսություն ունի. կենդանիները վրեժ են լուծում մարդկանցից իրենց դաժանությունների համար։

Տոկարչուկին հաջողվել է հրաշալի կերպար ստանալ՝ պատմությունն այնպես պատմելով այդ կերպարի տեսանկյունից, որ ընթերցողին մնում է միայն նրա կողմը բռնել։ Ու միայն օրեր անց հասկանում ես, թե գիրքն իրականում ինչի մասին է։

Այստեղ հակադրվում են կենդանասիրությունն ու կենդանատյացությունը։ Տոկարչուկը երկուսի ծայրահեղ դրսևորումներն անհամատեղելի է համարում. ծայրահեղ կենդանասերը մարդու կյանքը ստորադասում է կենդանիներին, իսկ ծայրահեղ կենդանատյացը՝ կենդանիների կյանքը մարդու կյանքին։ Սրանք միասին չեն կարող գոյություն ունենալ, որովհետև ծայրահեղ կենդանասերն ի վերջո կստորադասի կենդանատյացի կյանքը կենդանիներին կյանքին։ Իսկ կենդանատյացն էլ իր հերթին աջ ու ձախ վերացնում է կենդանիներին՝ առանց հաշիվ տալու ինչի համար է անում, խախտում է էկոհամակարգերի հավասարակշռությունը, որոշ տեսակների դնում վերացման եզրին։

Այս երևույթը հեշտությամբ տեղափոխվում է հայկական իրականություն, որտեղ կան ծայրահեղ կենդանասեր մարդիկ, որ վեգան են, որ ամեն փողոցային շան ու կատվի կյանքի համար կռիվ են տվել, բայց Հայաստանի գլխին եկած մեծ աղետը դժվարանում են լիովին ընկալել. կարծես կորսված ու վտանգված մարդկային կյանքերը նրանցից շատերի համար նույն կարևորությունը չունեն, ինչ կենդանիների։

Ու աշխարհում համատարած վեգան շարժումների համատեքստում Տոկարչուկը կարևոր զրույց է սկսում. որտե՞ղ է սահմանը, որից այն կողմ կենդանու կյանքը չպետք է ստորադասվի մարդու կյանքին, որտե՞ղ կարող է մարդու կյանքը ստորադասվել կենդանու կյանքին և կարո՞ղ է արդյոք։ Կարո՞ղ են մարդն ու կենդանիներն առանց միմյանց ոչնչացնելու գոյություն ունենալ։

«Ոչ մի տեղ. արտաքսման մի պատմություն». Աննա Աստվածատուրյան Թերքոթի հուշագրությունը Բաքվի փախստականների մասին

Ամերիկաբնակ Աննա Աստվածատուրյան Թերքոթի «Ոչ մի տեղ. արտաքսման մի պատմությանը» հանդիպեցի պատերազմի ժամանակ։ Այն ժամանակ էր, երբ դանիացի ընկերներիս հետ Արցախի հարցից էի խոսում, ու նրանք ամենագետի տոնով փորձում էին ինձ բան սովորեցնել, էդ թվում՝ մեջտեղ բերելով հարյուր հազարավոր ադրբեջանցի փախստականների ու չհավատալով, որ նույնքան էլ հայ փախստականներ կան, լսած չլինելով Բաքվի ու Սումգայիթի ջարդերի մասին, ընդհանրապես տեղյակ չլինելով, որ հայի համար Ադրբեջան ոտք դնելը խիստ վտանգավոր է։

Բայց հայ փախստականների մասին ինքս էլ շատ բան չգիտեի։ Տեսել էի հորս հոդվածները, մանկությունիցս հիշում էի «բաքվեցի» աբստրակտ տերմինը, որ գործածվում էր հանրակացարաններում ապրող ռուսախոս հայերի մասին խոսելիս։ Բայց էս ամենը հեռու էր թվում, զուգահեռ մի իրականությունից, որի հետ կարծես ոչ մի կապ չունեի։

Nowhere, a Story of Exile: Amazon.co.uk: Astvatsaturian Turcotte, Ms. Anna,  Sonentz-Papazian, Mr. Tatul: 9780985786410: Books

«Ոչ մի տեղ. արտաքսման մի պատմությունը» հենց ինձ նման մարդկանց համար է, որ հայ փախստականների մասին շատ քիչ գիտեն, ու նաև դանիացի ընկերներիս համար է, որ հայերի ու ադրբեջանցիների միջև հավասարության նշան դնելուց առաջ մի լավ մտածեն։

Հուշագրությունը Աննա Աստվածատուրյան Թերքոթի մանկությունն է նկարագրում, սկզբում Բաքվում, հետո՝ Երևանում։ Հեղինակն օգտվել է սեփական օրագրերից ու ԱՄՆ մեկնելուց հետո դեռ տասնչորս տարեկանում թարգմանել անգլերեն։ Դրա համար գիրքը դեռահասի ձայնով է պատմված, առանց չափահասին հատուկ գրաքննության, ընթերցողի առաջ դնում Ադրբեջանում հայ, իսկ հետո Հայաստանում փախստական լինելու բոլոր դժվարությունները։

Դեռ գրքի սկզբերում Աննան բացատրում է, որ իրենց ազգանունն Աստվածատուրով/Աստվածատուրովա է. պապիկը շատ տարիներ առաջ էր փոխել՝ վախենալով ադրբեջանցիների թշնամանքից։ Ադրբեջանցիները չեն խորանում, որ «աստվածատուրը» հայերեն բառ է, կարևորը վերջավորությունն է, որ «-յան» չլինի։ Բայց 80-ականների վերջին կարծես դա էլ չի փրկում, ու հայերի նկատմամբ թշնամանքը գնալով աճում է, էդ թվում՝ ադրբեջանցի երեխաները հայ երեխաների նկատմամբ։ Հայերի համար գնալով ավելի վտանգավոր է դառնում Բաքվում ազատ ման գալը։ Օրինակ, ամռանն այլևս չեն կարողանում ծովափ գնալ, որովհետև հայերին խեղդում են ծովում։ «Այս պատմությունը լսելուց հետո շաբաթներ շարունակ խեղդված հայերի պատկերը մտքիցս դուրս չէր գալիս։ Սիրտս վախով էր լցվել։ Դա մթում հրեշներից կամ վայրի կենդանիներից վախ չէր։ Դա անմեղ, մանկական վախ չէր։ Դա ես լինելու, հայ լինելու անհաղթահարելի վախն էր»։

Ես երկար եմ մտածել, թե ինչպես է սահմանվում հայը. քաղաքացիությա՞մբ, ազգանվան «յան» վերջավորությա՞մբ, հայերեն խոսելու ունակությա՞մբ։ Բայց Աննա Աստվածատուրյան Թերքոթը Բաքվում ապրելիս չուներ Հայաստանի քաղաքացիություն, չուներ «յանով» վերջացող ազգանուն ու հայերեն չգիտեր, մինչդեռ իր և ընտանիքի կյանքը վտանգի տակ էր։ Ուրեմն հայ լինելը կապ չունի քաղաքացիության, ազգանվան ու լեզվի հետ։ Հայ լինելը մեր կյանքին սպառնացող վտանգն է հենց հայ լինելու համար։

Մի դրվագում էլ ազերի հարևանի երեխաները դադարում են շփվել Աննայի հետ ու սկսում են նրա ու ընդհանրապես հայերի հետևից ահավոր բաներ ասել, մասնավորապես, որ բոլոր հայերն արժանի են խփվելու։ Հետո նաև 1988-ի երկրաշարժն է տեղի ունենում, ու ազերիները սկսում են միմյանց շնորհավորական բացիկներ ուղարկել։ Իսկ հետո արդեն ատելությունը գնալով ավելի է աճում՝ վերածվելով բռնության ու հասնելով Բաքվի ջարդերին։

Աննան նաև մտորում է, թե ազերիների անբացատրելի ատելությունը հայերի նկատմամբ որտեղից է գալիս։ Գտնում է պատասխաններ կրոնից սկսած, վերջացրած նրանով, որ պարզապես հայերն ավելի լավ էին ապրում Բաքվում, ավելի լավ բնակարաններ ունեին, ավելի սիրուն ամանեղեն ունեին Չեխոսլովակիայից բերված։

Երբ Բաքվում կյանքն այլևս անտանելի է դառնում, Աստվածատուրյանների ընտանիքը տեղափոխվում է Երևան՝ ապրելու Քանաքեռում մի շենքի նկուղում։ Սակայն այստեղ նոր մարտահրավերների են հանդիպում. Հայաստանը պատրաստ չէ փախստականներ ընդունելու, իսկ հայաստանցիներն անհանդուրժող են փախստականների հանդեպ։ Նրանց վերևից են նայում, հաճախ հալածում, «թուրք» անվանում, ծաղրում ու նեղում հայերեն խոսել չկարողանալու համար։ Ընդ որում, էդպիսի վերաբերմունքի են արժանանում թե‘ դպրոցում ուսուցիչների ու աշակերտների, թե‘ անծանոթների, թե‘ նույնիսկ ազգականների կողմից (մի քանի բացառությունները չհաշված)։ Հետաքրքիր է, որ Բաքվից փախել են հենց հայ լինելու համար, մինչդեռ Հայաստանում նրանց հայ չէին համարում։

Այս բոլոր զգացողությունների արդյունքում Աննան բանաստեղծություն է գրում, կիսվում իր միակ ընկերուհու՝ Լիզայի հետ, որը նույնպես Բաքվից եկած փախստական է, ընտանիքի հետ թատրոնի հանդերձարանում է ապրում։ Լիզայի աչքերը լցվում են։ Իսկ Աննան բացատրում է. «Այդ տողերն այն ցավոտ իրականությունն էին պարունակում, թե ինչպես մեր տունը մեզ դավաճանեց։ Մեր հայրենիքը մեզ դավաճանեց։ Եվ մեր պետությունը մեզ չպաշտպանեց»։ Չդիմանալով Հայաստանի պայմաններին՝ ընտանիքը փախստականի կարգավիճակ է ստանում ու մեկնում ԱՄՆ։

Փաստորեն, հայերի՝ միմյանց նկատմամբ անհանդուրժողականությունը դեռ վաղուցվանից է գալիս։ Իսկ հիմա, երբ արցախցիների, սյունեցիների, սփյուռքի ու հայերի այլ խմբերի նկատմամբ ատելությունը պետական մակարդակով է խրախուսվում, այլևս անհնար է քննարկել, թե ինչ անել այս անհանդուրժողականության դեմ։

Գրքում թեթևակի խոսվում է նաև Հայաստանը լքած ազերիների մասին, թե ինչպես էին իրենց տները վաճառում Ադրբեջանից գաղթած հայերին ու հեռանում. «Ազերիների մեծ մասը վաճառում են իրենց հողերն ու տները ու դրա դիմաց մեծ գումար ստանում հուսահատ հայերից, որոնք Բաքվից պետք է հնարավորինս շուտ հեռանան։ Ազերիները, հակառակը, չեն շտապում ու լավ գործարքներ են անում»։ Ահա ևս մեկ հսկայական տարբերություն հայ ու ազերի փախստականների մասին, մինչդեռ առաջինների մասին Հայաստանը լրիվ մոռացել է, իսկ երկրորդների մասին Ադրբեջանն այնքան է ամեն տեղ թմբկահարում, որ հասնում է նույնիսկ դանիացի ընկերներիս, ու հայ լինելով հանդերձ որևէ բան բացատրել չեմ կարողանում։

«Ոչ մի տեղ. արտաքսման մի պատմությունն» կարևոր վավերագրություն է, ու իր կարևորությամբ Աննա Ֆրանկի օրագիրն է հիշեցնում։ Այս գիրքը պետք է հայ դպրոցականները կարդան, որ ուղեղների մեջ մեխվի խաղաղ համակեցության անհնարինությունը, պետք է կարդան խաղաղություն քարոզողները ու ի վերջո պետք է կարդան Արցախի հարցով հետաքրքրվողները, հատկապես նրանք, ովքեր ջանք չեն խնայում հայերի ու ադրբեջանցիների միջև հավասարության նշան դնելու։

Իսկ 44-օրյա պատերազմից հետո նոր փախստականներ կան։ Պետությունը նորից ոչինչ չի ձեռնարկում։ Նորից հայաստանցիներից շատերն ատելությամբ են լցված փախստականների նկատմամբ։ Բայց Աննա Աստվածատուրյան Թերքոթը ձեռքերը ծալած չի նստում. «Աստվածատուրյան հիմնադրամի» միջոցով մարդասիրական օգնություն է տրամադրում փախստականներին և վավերագրում արցախցիների ֆինանսական, անձնական և անշարժ գույքի կորուստները։ Հիմնադրամին կարող եք նվիրատվություն անել այստեղ։

Զեյդի Սմիթի «Սվինգի ժամանակը»

Էնջըլը գիրքը տվեց, ասաց՝ կարդա, դուրդ կգա, «Քուինիի» ավելի լավ տարբերակն է։ Ես էլ Էնջըլին «Սիրեցյալը» տվեցի ու անցա «Սվինգի ժամանակը» կարդալուն։

Զեյդի Սմիթն ինձ համար նոր գրող չէ այն իմաստով, որ անունն առաջին անգամ չէի լսում։ Գրական փառատոններին եղել է, գրքերը գրախանութներում տեսել եմ, կարդացածս այլ գրքերի վրա նրա կարծիքն էլ է եղել։ Բայց իր գործերից առաջին անգամ էի կարդում։

«Սվինգի ժամանակը» Լոնդոնում մեծացող աշխատավոր խավի երկու շագակագույն աղջիկների մասին է։ Կամ, ավելի ճիշտ, էդպես է սկսվում։ Երկու հերոսուհիների մի ծնողը սև է, մյուսը՝ սպիտակ։ Երկուսն էլ պարի են գնում, բայց միայն նրանցից մեկը՝ Թրեյսին է շարունակում պարը որպես մասնագիտություն, իսկ մյուսը, որը նաև առաջին դեմքից պատմողն է, լրիվ ուրիշ ուղղությամբ է կյանքը շարունակում։

Book review – Swing Time by Zadie Smith | Just Retiring

Մոտավորապես առաջին հարյուր էջից հետո, որտեղ երկու ընկերուհիների մանկությունն էր նկարագրվում, գիրքը սկսում է չհիմնավորված ժամանակային թռիչքներ կատարել։ Իմանում ենք, որ քսաներկու տարեկանից հետո ընկերուհիներն այլևս իրար հետ չեն շփվում։ Անանուն ընկերուհին դառնում է աշխարհահռչակ փոփ աստղ Էյմիի անձնական ասիստենտը։

Գրքի իրադարձությունները Լոնդոնից տեղափոխվում են նաև Նյու Յորք և արևմտյան Աֆրիկա։ Այստեղ հանդիպում ենք Էյմիի ինքնասիրահարված, արտոնյալ կերպարին, որ ուզում է աշխարհում որևէ բան փոխել, բայց ահագին միամիտ է ու բնավ չի պատկերացնում, թե Աֆրիկայի աղքատ բնակչությունն ինչ մարտահրավերների առաջ է կանգնած ու ինչ առաջնահերթ կարիքներ ունի։

Վեպի հետաքրքիր կերպարներից է պատմողի մայրը՝ Ճամայկայից ձախ ֆեմինիստ ակտիվիստ, որը հետագայում նաև բրիտանական պառլամենտում է հայտնվում։ Մոր կերպարը հակադրվում է երբևէ որևէ զրկանք չկրած, ճոխությունների մեջ ապրող Էյմիի հետ։ Ինչ-որ պահից նաև թշնամիներ են դառնում, որովհետև մայրը արևելյան Աֆրիկայի բռնապետների դեմ ելույթներ է ունենում ու հարցականի տակ դնում Էյմիի՝ նրանց հետ համագործակցելը։

Թեև Զեյդի Սմիթը վարպետորեն է գրում, վեպը շատ լուրջ կառուցվածքային թերություններ ուներ։ Նախ, ժամանակային թռիչքները ոչ մի հիմնավորում չունեին։ Կարծես Սմիթը մի տեխնիկա էր փորձարկում, որին լիովին չէր տիրապետում։ Երկրորդական պատմություններից ու կերպարներից շատերը կարծես ոչ մի դեր չունենային հիմնական պատմության հետ։ Իրականում նույնիսկ դժվար է ասել, թե որն էր հիմնական պատմությունը, ու ինչի մասին էր գիրքը։ Երկու ընկերուհիների ընկերության պատմությու՞նն էր։ Այդ դեպքում ինչու՞ ենք այդքան շատ ժամանակ անցկացնում արևելյան Աֆրիկայում։ Արդյոք այն հայտնի լինելու ու դրա՝ մարդկանց վրա թողած ազդեցության մասին էր, թե՞ մայր-դուստր հարաբերությունների։

Մի քանի տեղերում վեպում մի նոր գիծ է առաջ քաշվում ու մի կողմ թողնվում։ Ինչու՞ են գլխավոր հերոսուհու քույրն ու եղբայրը ներկայացվում, եթե նրանց հետ ոչինչ չի արվելու, անհետանալու են էդպես էլ։ Ինչու՞ է մի տեղ ցույց տրվում, որ գլխավոր հերոսուհին շատ լավ երգում է, եթե դրան անդրադարձ այլևս չի լինելու։ Ե՞րբ, ինչու՞ ու ինչպե՞ս հայրը մահացավ։ Ինչու՞ էր Թրեյսիի նամակն այդքան ազդեցիկ, որ երկու ընկերուհիները տարիներ շարունակ չխոսեցին իրար հետ։ Ավելին՝ շատ վաղ նշվում է, որ Թրեյսին ու ընկերուհին այլևս չեն խոսում, որովհետև Թրեյսին «ինչ-որ վատ բան էր արել», ու ընթերցողի մոտ մեծ սպասում է առաջանում, թե ինչ էր այդ վատ բանը։

«Սվինգի ժամանակում» Զեյդի Սմիթը խիստ մակերեսորեն տարբեր թեմաներ է շոշափում՝ մաշկի գույն, ինքնություն, ընկերություն, դասակարգ, մայր-դուստր հարաբերություններ, հայտնիություն, պար, «աղքատության զբոսաշրջություն» (երևույթ, երբ միջին խավի արևմուտքցիներն այցելում են աղքատ պետություններ և ուսումնասիրում տեղի բնակչությանը), բայց երբեք թեմաներից ոչ մեկի մեջ այդպես էլ չի խորանում, էդպես էլ համը մնում է բերանումդ։ Ու նաև այս մակերեսայնության արդյունքում է, որ գիրքը տեղ-տեղ չափազանց ձանձրալի է դառնում։

Իսկ ամենահետաքրքիրն այն է, որ հեղինակն ինքը լինելով ոչ սպիտակ անգլիացի (նրա մայրն էլ է Ճամայկայից)՝ գրքում մի կոպիտ սխալ է թույլ տալիս։ Սկզբում ներկայացնում է «անհեթեթ պարսիկ» կերպարին, իսկ մեկ այլ տեսարանում, որտեղ մի արաբ թենիսիստի են դիտում, այդ նույն կերպարն ասում է. «Արաբական միտքը բարդ մեքենա է, նուրբ։ Մենք հայտնագործել ենք մաթեմատիկան։ Մենք հայտնագործել ենք աստղագիտությունը»։

Մի խոսքով, Զեյդի Սմիթի «Սվինգի ժամանակը» բավական միջակ գիրք է, իսկ էնտեղ շոշափվող թեմաները շատ ավելի խորը շոշափվել են շատ ավելի լավ գրքերում։

Թոնի Մորիսոնի «Սիրեցյալը»

Black Lives Matter շարժման ժամանակ իրենց առաջադեմ համարող բազմաթիվ սպիտակներ իրենց նետեցին գրախանութները ու սկսեցին ռասիզմի մասին գրքեր փնտրել։ Հրատարակչություններն իրենց չկորցրեցին ու արագ-արագ սկսեցին ցուցակներ կազմել՝ խորհուրդ տալով զանազան գեղարվեստական և ոչ գեղարվեստական գրքեր։ Այդ բոլոր ցուցակներում կային կարդացածս գրքերից ու կար նաև Թոնի Մորիսոնի «Սիրեցյալը»։ Բայց եթե աշխարհում կա մի գիրք, որը պետք է կարդալ սևերի տառապանքն ու ամերիկյան ռասիզմը հասկանալու համար, դրա ամբողջ ահավորությունը տեսնելու ու ի վերջո սևերին ապրումակցելու համար, ապա դա հենց Թոնի Մորիսոնի «Սիրեցյալն» է, ոչ թե Չիմամանդա Նգոզի Ադիչիեի «Ամերիկանան» կամ Քենդիս Քարթի-Ուիլյամսի «Քուինին», որ այսօր մեծ պոպուլյարություն են վայելում։

Beloved

Համեմված մոգական ռեալիզմի ու սարսափի տարրերով՝ Թոնի Մորիսոնը հրաշալի ձևով պատմում է ստրկատիրության, ազատության, ստրկությունից փախած սևերի ապրումների, վախերի ու սիրո մասին։ Եթե կա մի գիրք, որ ամեն սպիտակ ամերիկացի պարտադիր պետք է կարդա, հենց Թոնի Մորիսոնի «Սիրեցյալն» է․ այն տանում է դեպի ռասիզմի ակունքներ, դեպի այնտեղ, որտեղից ամեն ինչ սկսվել է։ Ոչ մի գիրք Ամերիկայի պատմությունն այնքան լավ չի պատմում, ինչքան «Սիրեցյալը»։ Ամերիկյան գրականության ոչ մի գիրք այնքան քննարկելու նյութ չունի, ինչքան «Սիրեցյալը»։ Իզուր չէ ուրեմն, որ Թոնի Մորիսոնը Նոբելյան մրցանակի է արժանացել։

Մորիսոնի «Սիրեցյալի» դեպքերը տեղի են ունենում Ամերիկայի քաղաքացիական պատերազմից հետո․ ստրկությունից փախած Սեթն իր դստեր՝ Դենվերի հետ ապրում է Օհայո նահանգի Սինսինաթի քաղաքում։ Բայց Սեթի ու այլ կերպարների հիշողություններով հեղինակը մեզ տանում է դեպի ստրկություն՝ դրա բոլոր սարսափներով, ֆիզիկական ու հոգեկան տանջանքներով, որոնց ենթարկվում էին սևերը։ Սեթի մեջքին բալենի է աճել՝ փոխաբերություն մտրակի հարվածների թողած սպիերի համար։ Սեթի սկեսրոջ ութ երեխաները տարբեր տղամարդկանցից էին, որոնցից յոթին իրենից վերցրել, ուրիշի են վաճառել։ Իսկ Փոլ Դին՝ մի տղամարդ, որ Սեթի հետ նույն տանն է ստրուկ եղել, հետո եկել Սինսինաթիում գտել է Սեթին, նրա տանը սկսել բնակվել, եղել է շղթայված բանտարկյալ ու որպես բանտարկյալ սարսափելի կտտանքների է ենթարկվել։

Սևերի կյանքը շատ էր տարբերվում սպիտակներից։ Կային բաներ, որ նրանց թույլատրված չէին, ընդ որում՝ ոչ միայն էսպես կոչված օրենքով նախատեսված բաները։ Օրինակ, Փոլ Դին մտորում է Սեթի՝ իր երեխաներին սիրելու մասին․ «Նախկին ստրուկ կնոջ համար որևէ բան այդքան սիրելը վտանգավոր էր, հատկապես երբ իր երեխաներին էր որոշել սիրել։ Նա գիտեր, որ ամենալավ բանը միայն մի քիչ սիրելն էր, որ երբ մեջքը կոտրեին կամ պարկի մեջ շաղ տային, քեզ երևի մի քիչ սեր կմնար հաջորդի համար»։

Ու հենց այդ սերն էր, որ տարիներ առաջ Սեթին մղել էր սպանել իր դստերը։ Ստրկությունից փախած, սկեսրոջ տանն իր չորս երեխաների հետ հաստատված Սեթը մի օր տեսնում է իր հետևից եկած ստրկատիրոջը։ Չուզենալով, որ երեխաներն արժանանան նույն բախտին, ինչ ինքը՝ փորձում է չորս երեխաներին սպանել, սակայն միայն մեկին՝ ավագ դստերն է հաջողացնում։ Նրա գերեզմանաքարին հետագայում փորագրել է տալիս «Սիրեցյալ» (Beloved), որովհետև գումարը չի հերիքում ավելի մեծ տեքստ դնելու համար։

Գրքում կենտրոնական է Սիրեցյալի կերպարը։ Նա սկզբում մանուկ ուրվական է, որ թխվածքի վրա մատնահետքեր է թողնում, իսկ հետո հայտնվում է երիտասարդ կնոջ կերպարանքով՝ այն տարիքին, որ կլիներ, եթե չմեռներ։ Ու այստեղ առաջ են գալիս Սեթի բոլոր ապրումները՝ մեղքի զգացումը, միաժամանակ իր գործողությունը սիրով արդարացնելը, որ շատ սիրելուց է դստերը սպանել։ Ի վերջո, հենց այս սպանության շնորհիվ է, որ մյուսները՝ Սեթն ու կենդանի մնացած երեք երեխաները, ստրկատիրոջ հետ վերադառնալու փոխարեն շարունակում են ազատության մեջ ապրել (Սեթի՝ կարճատև բանտարկությունից հետո)։ Նաև այս սպանությունն է, որ ստրկատիրությունը վերացնելու քննարկումներն ավելի լուրջ է դարձնում։

Բայց Սինսինաթիի սև համայնքը Սեթի գործողությունը դատապարտում է ու Սեթի հետ չի շփվում։ Նրանց համար սեփական երեխային սպանելը խիստ ծայրահեղ քայլ է, որը չի կարող ներվել։ Սակայն Սեթի այս գործողությունը հիշեցնում է Ցեղասպանության ժամանակ հայ մայրերին, որ իրենց երեխաներին գետն են նետել, մի գործողություն, որ մենք՝ Ցեղասպանությունից փրկվածների սերունդներս, երբևէ մտքներովս չենք անցկացրել, որ դատապարտենք՝ շատ լավ հասկանալով, թե դրա այլընտրանքը որն էր։ Թեև սևերի ստրկացումն ու հայերի Ցեղասպանությունն արտաքնապես իրարից խիստ տարբեր բաներ են (սպիտակներին սևերը կենդանի էին պետք, իսկ թուրքերին հայերը՝ մեռած կամ թրքացած), երկուսի հիմքում էլ նույն գաղափարն է ընկած․ մարդկանց մի խմբի կողմից մյուսի ապամարդկայնացումը։

Հարյուրամյակների ընթացքում ճնշողներն ու ճնշվողները չեն փոխվել, միայն մեթոդն է փոխվել։ Սպիտակ ստրկատերը փոխարինվել է սպիտակ ոստիկանով, յաթաղանը՝ բայրաքթարով։ Ու թեև 21-րդ դարում Սեթը դժվար դստերը սպաներ, հայ մայրերը դժվար իրենց երեխաներին գետը նետեին, որովհետև մեթոդները փոխվել են, այնուամենայնիվ, վտանգը շարունակում է մնալ, քանի դեռ ճնշող կողմը դեռ պատշաճ կերպով ներողություն չի խնդրել ու չի հատուցել իր ապամարդկային արարքների համար։ Ու երևի ճնշողներից ազատվելու միակ ելքն աշխարհի բոլոր ճնշվողների միավորումն է, որքան էլ որ մեր խնդիրներն արտաքնապես միմյանցից խիստ տարբեր թվան։

Թովե Դիթլևսենն ու նրա մանկության փողոցը

Թովե Դիթլևսենը

Մեր դիմացի մայթին մի մանկապարտեզ կա, որ կոչվում է «Մանկության փողոց»։ Մոտակա փողոցներից մեկի մայթին սալիկներ կան՝ բանաստեղծական տողերով։ Դրա դիմացի հրապարակում նստարաններ են տեղադրված, նույնպես բանաստեղծությունից տողերով։ Իսկ ընդհանրապես Կոպենհագենի Վեստերբրո թաղամասի մեր հատվածում կա Թովե Դիթլևսենի անվան հրապարակ, դպրոց և այգի։ Տուն-թանգարան չկա։

Ditlevsen, Tove Irma Margit - Nordic Women's Literature

Թովե Դիթլևսենը Դանիայի՝ 20-րդ դարի ամենակարկառուն գրողներից է, գրել է թե՛ չափածո, թե՛ արձակ։ Մեծացել է աշխատավոր դասի ընտանիքում՝ Կոպենհագենի Վեստերբրո թաղամասի Հեդեբյուգեյդ 30Ա հասցեում։ Դա հենց մեր կողքի փողոցն է՝ մանկության փողոցը, «Մանկության փողոցը» վեպի փողոցը։ Բայց այդ հասցեն սովորական մի բնակարան է, տուն թանգարան չի դարձել։

Չնայած հեղինակի հայտնիությանը, գրականագետները Դիթլևսենին միանշանակ գնահատականի չեն արժանացրել։ Վերջին տարիներին անգամ, երբ Դանիայի աջ իշխանությունների հրահանգով դանիական գրականության կանոնն էր ստեղծվում, ըստ որի նաև պետք է դպրոցներում գրականություն դասավանդվեր, Թովե Դիթլևսենի անունը վերջին վայրկյանին պարտադիր ցանկից դուրս մնաց, հայտնվեց ընտրովի ցանկում։ Աշխատավոր դասից լինե՞լն էր պատճառը, կին լինե՞լը, թե՞ ինքնասպանություն գործելը։ Չգիտեմ։ Միայն կարող եմ ասել, որ Թովե Դիթլևսենը դանիական գրականությունից կարդացածս լավագույն հեղինակներից է, որը նաև հայտնի է դառնում անգլախոս աշխարհում․ «Կոպենհագենի եռագրությունը» վերջերս անգլերեն է թարգմանվել ու մեծ հաջողության հասել։ Անգամ Պատի Սմիթն է անդրադարձել Թովե Դիթլևսենին՝ նրան անվանելով մոնումենտալ գրող։

Կարծես Թովե Դիթլևսենն արժանանում է հին ու նոր դանիացի հեղինակների բախտին (Հանս Քրիստիան Անդերսեն, Կարեն Բլիքսեն, Դորթե Նորս և այլն)՝ Դանիայից դուրս գնահատվելով ավելի շատ, քան Դանիայի ներսում։

Մանկության փողոց

«Մանկության փողոցը» Դիթլևսենի երկրորդ վեպն է, լույս է տեսել 1943 թվականին։ Գլխավոր հերոսուհին՝ տասներկուամյա Էսթերը, բնակվում է Կոպենհագենի Վեստերբրո թաղամասի Հեդեբյուգեյդի հետնատանը եղբոր ու աշխատավոր խավի ծնողների հետ։ 20-րդ դարի 30-ականներին փողոցի այդ հատվածում փողոցին նայող շենքում բնակվում էին հարուստները, իսկ բակի ներսի շենքում՝ աշխատավոր խավը։

Վեպի գլխավոր հերոսուհին Էսթերն է, որ բնակվում է 30Ա հասցեում։ Գիրքը պատկերում է նրա մանկությունն ու պատանեկությունը, անցում դեպի հասունություն։ Աղքատների նիստուկացը հակադրվում է նաև փողոցի վրա ապրող հարուստներինով։ Էդպիսի մի ընտանիքի երեխա է Էլենը։ Էլենի կողքին Էսթերի «եղունգները կրկնակի սեւ են դառնում, գուլպաները՝ կրկնակի ծակ»։

Մանկության փողոցը․ Հեդեբյուգեյդ, 30Ա հասցեն ձախ կողմում է

Էսթերն իր ընկերուհի Լիզայի հետ Վեստերբրոյի փողոցներն է չափչփում, միասին նաև շոկոլադ են գողանում։ Վեստերբրոյի ամբողջ անցուդարձին ծանոթանում ես Էսթերի մանկական աչքերով։ Թովե Դիթլևսենը վարպետությամբ է գրում երեխայի տեսանկյունից։ Երևի իզուր չէ, որ ավելի ուշ գրել է «Իմ ներսում մի փոքրիկ աղջիկ է ապրում, որ մեռնել չի ուզում» բանաստեղծությունը։

Ծանոթանում ես նաև ժամանակի դանիական ավանդույթներին։ Օրինակ, մի դրվագում Էսթերին կշռում են դպրոցում։ Պարզվում է՝ քաշը թեթև է։ Դպրոցում որոշում են ամռանն ուղարկել «արձակուրդի երեխա» դառնալու, ինչը նշանակում է, որ ամառային արձակուրդին Էսթերը մեկնելու է քաղաքից դուրս, ապրի մի հարուստ ընտանիքում, որտեղ նրան լավ կսնեն, կվերադառնա։

Էսթերն իր տեղը չի գտնում, անընդհատ միայնակ է զգում իրեն։ Նա մի «անտուն սեր» ունի իր ներսում, որ չգիտի՝ ում տա։ Սիրահարվում է իր երիտասարդ ուսուցչուհուն։ Հետո դպրոցն ավարտում է, բայց ժամանակ առ ժամանակ հիշում է նրան։ Դեռ 40-ականներին Դիթլևսենը համարձակվում է նույնասեռական սիրո մասին գրել։

30-ականների Կոպենհագենում նաև սոցիալ-դեմոկրատական շարժումն է մեծ թափ առած լինում։ Աշխատավոր խավը հավաքվում է «Ժողովրդի տուն» կոչվող վայրում, որտեղ ոչ միայն կուսակցական հանդիպումներն են տեղի ունենում, այլև ջահելների ժամանցն է կազմակերպվում։ «Ժողովրդի տունը» մինչև հիմա կանգուն է, բայց վերափոխվել է «Վեգա» համերգասրահի, որտեղ գոնե մինչև համավարակը հաճախ էինք համերգների գնում։

«Վեգա» համերգասրահ դարձած «Ժողովրդի տունը»

Էսթերը և հասակակիցները նաև քաղաքականացված են։ Տասնվեց տարեկան աղջիկը, որին ծնողներն արդեն ուղարկել են աշխատելու, ընդմիջումներին կապիտալիզմը վերացնելուց ու գործադուլ անելուց է խոսում։ Երևի դրանից է, որ Դանիայում սոցիալ-դեմոկրատիան ամուր հիմքեր ունի, ու դասակարգային տարբերություններն այդքան նկատելի չեն։

Մի հետաքրքիր առանձնահատկություն է նաև, որ չնայած լինելով աղքատ ընտանիքից, Էսթերն էլ, իր եղբայր Կառլն էլ շուտով հեռանում են ծնողների տնից ու վարձով ապրում։ Էսթերի վարձած սենյակը խայտառակ փոքր է․ հազիվ մի մահճակալ է էնտեղ տեղավորվում։ Ամսվա վերջին էլ հաճախ կիսասոված է մնում։ Ծնողներին հյուր գնալիս ընթրիքի համար վճարում են կամ հրաժարվում են ընթրիքից։ Այստեղ հասկանում ես, որ հայրական տնից գնալ-չգնալը ոչ թե ֆինանսատնտեսական հարց է, այլ մշակութային, ու մեր օրերում պետության ստեղծած հնարավորություններն ու ծնողների՝ բարեկեցիկ լինելը պարզապես ավելի է հեշտացնում այդ գործընթացը։

Վեպի հետաքրքիր առանձնահատկություններից է, որ ամբողջությամբ ներկա ժամանակով է գրված, հնարք, որ ժամանակակից դանիացի գրողները շատ են գործածում, բայց 40-ականներին հեղափոխական էր։ Դիթլևսենը տեքստի միջոցով նաև փորձում է փոխանցել ժամանակի ողջ լեզվական կոլորիտը՝ երկխոսությունները գրելով այնպես, ինչպես դրանք արտասանվում են (իսկ դանիերեն իմացողը կիմանա, որ գրավոր լեզուն ահագին հեռու է բանավորից), նույնն անելով նաև հարավ-յուլանդական բարբառի հետ, որն ինչպես բանավոր, այնպես էլ գրավոր գրեթե անհասկանալի է Կոպենհագենի դանիերենով խոսողի համար։

Համավարակի ժամանակ, երբ ամիսներով տներում փակված ենք ու չենք կարող ճամփորդել, գրքերն են հենց, որ մեզ տարբեր տեղեր են տանում։ Դրա համար տարօրինակ էր կարդալ մի գիրք, որի գլխավոր իրադարձությունները տեղի էին ունենում մեր տնից 200 մետր հեռավորության վրա։ Բայց հենց «Մանկության փողոցն» էր, որ ինձ հաշտեցրեց Վեստերբրոյի հետ, որ այսօր ջենտրիֆիկացիայի էի ենթարկվել, ու որտեղ ինձ օտար եմ զգում բոլոր դանիական միջին խավի անհոգ ապրող ընտանիքների կողքին։ «Մանկության փողոցն» էր, որ ինձ կապեց Վեստերբրոյի հետ էնպես, ինչպես ոչինչ մինչև հիմա չի կարողացել։ Թաղամասի ամեն մի փողոցով անցնելիս գրքից մի դրվագ եմ հիշում, ու դա ահագին հարազատ է։

«Մանկության փողոցի» անգլերեն թարգմանություն չկա, բայց լրջորեն մտածում եմ հայերեն թարգմանելու մասին։

Վալերիա Լուիզելիի «Կորած երեխաների արխիվը»

Լուիզելիի «Կորած երեխաների արխիվը» վաղուց էր գրապահարանումս ինձ սպասում․ Մորթենն արդեն կարդացել էր, ուզում էր կարծիքս իմանալ, իսկ Էնջըլն արդեն քանի ամիս է անընդհատ խորհուրդ է տալիս։ Ես ինքս էլ դեռ Լուիզանայի գրական փառատոնից սպասում էի այս գրքին․ հարցազրույցի ժամանակ Լուիզելին ասել էր, որ ԱՄՆ-ի փախստական երեխաների համար թարգմանիչ է աշխատում ու ուզում է այդ թեմայով գիրք գրել։

Lost Children Archive by Valeria Luiselli — Lonesome Reader

«Կորած երեխաների արխիվն» ԱՄՆ-ում մեքենայով ճամփորդության դուրս եկած մի ընտանիքի պատմություն է՝ հայր, մայր, որդի և դուստր։ Հայրն ու մայրը վավերագրողներ են։ Մայրը խիստ հետաքրքրված է Կենտրոնական Ամերիկայից եկած ԱՄՆ-ի սահմանը հատող փախստական երեխաների ճակատագրով, հայրը՝ ապաչների պատմությամբ։ Էսպիսով, թեև տարբեր պատճառներով, երկուսին էլ հետաքրքրում է ԱՄՆ-ի հարավային սահման գնալը։

Գրքի կենտրոնում ընտանեկան դրաման է․ տղամարդն ու կինը բաժանման եզրին են, ու գուցե վերջին անգամ են միասին ճամփորդում։ Մենք ականատես ենք լինում նրանց հարաբերությունների փլվելուն, ու թե ինչպես է դա ազդում երեխաների վրա։ Բայց այս ամենին միախառնված են նաև այլ՝ կորած երեխաները, որ մեն-մենակ սահման են հատում, բռնվում, հայտնվում փախստականների ճամբարում՝ բավական դաժան պայմաններում, ու մեծ մասամբ հետ ուղարկվում այնտեղ, որտեղից եկել են, հաճախ անհետանում, կորում անապատում։ Իսկ կորած երեխաների պատմությանը միահյուսվում է նաև ապաչների պատմությունը, թե ինչպես է ԱՄՆ բանակը տեղահանել բնիկ ամերիկացի ապաչներին իրենց բնակավայրերից։

Ամբողջ գիրքը լի է «ձայնային էֆեկտներով»։ Կինն էլ, տղամարդն էլ ձայնագրիչներով են ամեն տեղ գնում։ Մենք լսում ենք բնության ձայները, լսում ենք իրենց փախստական հարազատներին կանչողների ձայները, ապաչների՝ անցյալից եկող ձայները, լեռներում ընտանիքի անդամների ձայնի արձագանքները։ Լսում ենք նաև երգեր ու աուդիո գրքեր, որոնք միացնում են մեքենայով շարժվելիս։

«Կորած երեխաների արխիվը» հիմնականում պատմվում է ընտանիքի մոր, մի քիչ էլ որդու տեսանկյունից։ Ընտանիքի մոր համար գերխնդիր է փախստական երեխաներին օգնել ապաստան ստանալ։ Դրա համար վավերագրում է ու ռադիոյի համար նյութ պատրաստում այդ թեմայով։ Բայց նաև հարցեր է տալիս․ «Ինչպե՞ս կարող է ռադիո վավերագրությունն օգնել, որ ավելի շատ անփաստաթուղթ երեխաներ ապաստարան ստանան։ Մյուս կողմից, ինչու՞ պետք է որևէ ձայնային գործ կամ պատմություն պատմելու այլ ձև որևէ հատուկ նպատակի ծառայի»։ Շարունակելով հարցերի շարանը՝ անդրադառնում է նաև էթիկական խնդրին․ «Եվ ինչու՞ եմ ընդհանրապես կարծում, թե ուրիշի տառապանքով պետո է արվեստ ստեղծեմ»։ Այստեղ Լուիզելին կերպարի ձայնով կարևոր հարց է բարձրացնում ուրիշի տառապանքով արվեստ ստեղծելու մասին, մի բան, որ հենց ինքն անում է այս գրքով, անում է, որովհետև փախստական երեխաների թեման ուղղակի իրեն հանգիստ չէր տալիս տարիներ շարունակ, անգամ այդ թեմայով մեկ այլ՝ ոչ գեղարվեստական գիրք գրելուց հետո («Ասա ինձ, թե ինչպես է այն ավարտվում․ 40 հարցով էսսե»)։

Վեպի ողջ ընթացքում հղումներ են կատարվում տարբեր գրքերի։ Դրանք կարդացած լինելն ընթերցողին օգնում է «Կորած երեխաների արխիվն» ավելի լավ հասկանալ։ Հիշատակվում է, օրինակ, Բոլանյոյի «2666»-ը (ի դեպ, Բոլանյոն Լուիզելիի սիրած գրողն է)։ Պետք է գրքին ծանոթ լինես, որ հասկանաս, թե կորած երեխաներն ինչից կարող են փախչելիս լինել, ինչու է նրանց համար այդքան կարևոր նման վտանգավոր ճամփորդության գնալ ու ԱՄՆ սահմանը հատել։ Պետք է Գոլդինգի «Ճանճերի տիրակալը» կարդացած լինես, որ հետևես առաջարկվող այլընտրանքին՝ իրական կորած, առանց մեծահասակների մնացած երեխաներին։ Պետք է Սամանթա Շվեբլինի «Տենդային երազի» բովանդակությունն իմանաս, որ նկատես «փրկարարական հեռավորության» հիշատակումը, ու թե ինչ կատարվի, երբ երեխաները դրանից այն կողմ անցնեն։

Ինչպես «Դեմքեր ամբոխի մեջ վեպում», այնպես էլ «Կորած երեխաների արխիվում» Լուիզելին նույն հնարքին է դիմում․ այստեղ նույնպես կա գիրք գրքի մեջ, որը հետագայում առարկայանում, միաձուլվում է իրականությանը, կորում է անցյալի ու ներկայի միջև սահմանը։ Այս հնարքով Լուիզելին փորձում է ընթերցողին մոտեցնել կորած երեխաների ողբերգությանը, որին միջին վիճակագրական ամերիկացին խիստ անհաղորդ է։

«Կորած երեխաների արխիվում» ընտանիքի փոքրիկ տղան պոլարոիդներով լուսանկարներ է անում, որոնք պահում է կարմիր գրքի մեջ։ Գրքի վերջում տեղադրված են այդ լուսանկարները՝ որպես լրացուցիչ վավերագրական նյութ կորած երեխաների մասին։

Ընդհանուր առմամբ, այս վեպում Լուիզելին նախկինի համեմատ ավելի համարձակ քայլերի է դիմում․ տեքստից բացի գործածում է նաև այլ միջոցներ՝ ձայն, պատկեր, արկղեր իրենց պարունակությամբ։ Վեպի միջի վեպն ավելի շատ տեղ է զբաղեցնում։ Փորձարկում է նաև բոլանյոական հնարք՝ տասնյոթ էջանոց նախադասություն։ Տեղ-տեղ այս փորձերը ձախողվում են։ Մասնավորապես, գրքի միջի՝ կորած երեխաների մասին պատմող գիրքը, դժվարությամբ է իր նկատմամբ հետաքրքրություն առաջացնում, քանի որ խիստ անդեմ ու անանձնական է, ի տարբերություն հենց վեպի միջի երեխաների՝ ընտանիքի մոր ընկերուհի Մանուելայի երկու դստրերի պատմության։

«Կորած երեխաների արխիվը» Լուիզելիի առաջին վեպն է անգլերեն։ Կարելի է հարցնել, թե ինչու է այս անգամ նախընտրել ոչ թե իսպաներեն, այլ անգլերեն գրել։ Այստեղ, կարծում եմ, բազմաթիվ պատճառներից մեկն այն է, որ գիրքը հենց ամերիկացիներին է ուղղված՝ նրանց, ում քթի տակ փախստական երեխաներն անմարդկային վերաբերմունքի են արժանանում, ու ովքեր ամեն օր լսում են լուրերը կորած երեխաների մասին, հետո հանգիստ շարունակում իրենց կյանքը, ասես ոչին չի պատահել։