Ջինա Ռիփոնի «Գենդերացված ուղեղը» կոտրում է կանացի ուղեղի մասին միֆերը

Ընդհանրապես, ոչ գիտահանրամատչելի գրքեր խիստ հազվադեպ եմ կարդում. իմ մասնագիտական գիտական հոդվածներն ինձ լրիվ հերիք են։ Բայց նեյրոգիտնական Ջինա Ռիփոնի «Գենդերացված ուղեղ. թարմ նեյրոգիտությունը, որ մաս֊մաս է անում կնոջ ուղեղի մասին միֆերը» պատվիրեցի մի գեղեցիկ օր, երբ լսեցի, թե ինչպես է տղամարդ զեկուցողը հայտարարում, որ մտավոր ռոտացիան ինտելեկտի ամենալավ ցուցանիշն է, ու թե ինչպես են տղամարդիկ մտավոր ռոտացիայից ավելի լավ։

Image result for mental rotation task
Մտավոր ռոտացիայի առաջադրանք. արդյոք ձախ կողմի պատկերը նու՞յնն է, ինչ աջ կողմինը

Հիշեցի շաբաթներ առաջ Քրիստիանիայի գիտություն և կոկտելյների հյուրը Ջինա Ռիփոնն էր, որ մոտ մեկ ժամանոց հանրամատչելի դասախոսություն կարդաց կանացի ուղեղի, դրա մասին հետազոտությունների ու էն մասին, որ կանանց ու տղամարդկանց ուղեղներն առանձնապես չեն տարբերվում։ Ու պատվիրեցի Ռիփոնի գիրքը, որ ավելի մանրամասն ու խորությամբ ծանոթանամ թեմային ու որ անհրաժեշտ գրականությունն ամբողջությամբ ձեռքիս տակ լինի. հաստատ էլի է պետք գալու։

Image result for gendered brain

«Գենդերացված ուղեղը» Ռիփոնը սկսում է պատմական ակնարկով՝ անդրադառնալով, թե ինչպես դարեր շարունակ անընդհատ առիթներ են փնտրվել կանանց ստորադասությունն ընդգծելու համար։ Դրանցից մեկը, օրինակ, ֆրանսիացի գիտնական Լը Բոնի այն պնդումն է, թե բարձր ինտելեկտով կանայք այնքան հազվադեպ են հանդիպում, ինչքան երկգլխանի գորիլան։

Երկգլխանի գորիլայից իհարկե երկար ճանապարհ ենք անցել, ու հիմա մեծ մասամբ նման հարցադրումների չենք հանդիպի։ Բայց դա չի խանգարում, որ անգամ քսաներորդ դարի վերջին ու քսանմեկերորդ դարում գիտնականները կանանց ու տղամարդկանց ուղեղների տարբերությունների որսի դուրս գան ու ամեն ինչ անեն այդ տարբերությունները ցույց տալու համար։

Ջինա Ռիփոնը հերթով վերլուծում է այդ հետազոտությունները, ցույց տալիս թերացումները կամ էֆեկտի շատ փոքր լինելը, ինչը նշանակում է, որ շատ դեպքերում կանանց ու տղամարդկանց ուղեղներն ու վարքը շատ ավելի նման են իրար, քան տարբեր։ Անդրադառնում է նաև այդ չարաբաստիկ մտավոր ռոտացիային, որ այն տղամարդ գիտնականն այդքան հպարտությամբ նշել էր։ Այո, մտավոր ռոտացիայի հանձնարարություններում տղամարդիկ ավելի բարձր միավորներ են հավաքում, քան կանայք։ Բայց պարզվում է՝ այդ տարբերությունը վերանում է, երբ կանայք մի քանի ժամ տետրիս են խաղում, վերանում է նաև, երբ հաշվի է առնվում համակարգչային խաղերի հետ ունեցած փորձը։

Գրքում Ջինա Ռիփոնը պնդում է, որ գենդերացված աշխարհն է ստեղծում գենդերացված ուղեղ։ Նույն մտավոր ռոտացիայի օրինակով ցույց է տալիս, որ կանայք շատ ավելի լավ են կատարում առաջադրանքը, երբ իրենց ասվում է, որ այդ առաջադրանքից կանայք լավ են, ու ավելի վատ, երբ ասվում է, որ կանայք մտավոր ռոտացիայից վատ են։

Ավելին՝ գենդերացված աշխարհը սկսվում է շատ վաղ՝ երեխային կապույտ կամ վարդագույն հագցնելուց, գենդերացված խաղալիքներ երեխաների դիմաց դնելուց ու «աղջիկը չպիտի, տղան չպիտի» արտահայտություններից սկսած։ Բայց պարզվում է՝ նույնիսկ այսպիսի գենդերացված աշխարհում կանանց ու տղամարդկանց նմանությունները շատ ավելին են, քան տարբերությունները (էստեղ չենք խոսում որոշակի անատոմիական ու ֆիզիոլոգիական, այլ զուտ մտավոր վարքային տարբերությունների մասին)։

Գրքում քննարկվում է նաև, թե ինչու են կին գիտնականներն այդքան քիչ։ Նախ, փոքրուց եկած ազդակներն են իրենց դերը խաղում. աղջիկները մաթեմատիկայից վատ են, գիտությունը կնոջ համար չէ և այլն։ Հետո, հենց գիտական միջավայրերն են, որտեղ կանանց ներկայությունն այնքան էլ չի ողջունվում. ի վերջո, կանանց ու տղամարդկանց ուղեղների միջև տարբերություններ գտնելու հուսահատ փորձերը հենց գիտական միջավայրերից են դուրս գալիս։

Հետո, անդարդարձ է կատարվում հասարակական նորմերի պատճառով առաջացած վարքային տարբերություններին։ Մասնավորապես, հաճաճ տղամարդիկ շատ ավելի ինքնավստահ են ու ոչ միշտ համապատասխանաբար կոմպետենտ, մինչդեռ կանայք հաճախ անինքնավստահ են ու ցածր ինքնագնահատականով, ինչի արդյունքում էլ հաճախ սխալ պատկերացում է ստեղծվում տղամարդկանց ու կանանց ունակությունների տարբերությունների մասին։ Թե ինչպես է այս վարքագիծը ձևավորվում, լրացուցիչ հարցեր տալու ու հետազոտելու միջոցով կարելի է պարզել։

Վերջում Ջինա Ռիփոնն անդրադառնում է գենդերին՝ որպես հասարակության ստեղծած երևույթ։ Առաջարկում է գենդերային ինքնության խնդիրները նույնպես տեսնել հենց այդ լույսի ներքո. եթե հասարակությունը որոշել է, որ կոնկրետ անատոմիայով մարմինը կոնկրետ տեսակի վարք պիտի ունենա, կոնկրետ մասնագիտություն ընտրի, ուրեմն իհարկե այդ ամենին հակասող վարք ունեցողը պիտի անհաշտ լինի իր անատոմիայի հետ ու վիրաբուժական լուծում փնտրի։

Ջինա Ռիփոնը գիրքը եզրափակում է նրանով, որ կանանց ու տղամարդկանց տարբերությունների մասին հարցադրումները պետք է ճիշտ կատրավեն. ինչու՞ է դեպրեսիան կանանց մոտ ավելի հաճախ, աուտիզմը՝ տղամարդկանց։ Սա ֆիզիոլոգիական տարբերություններո՞վ է պայմանավորված, թե՞ այլ գործոններով։

Եթե երբևէ ֆեյսբուքում տեսել եք կամ անգամ կիսվել եք կանանց ու տղամարդկանց տարբերությունների մասին պսևդոգիտական նյութերով, եթե հավատում եք այդ տարբերություններին կամ ուզում եք հարցին խորապես ծանոթանալ հենց գիտական տեսանկյունից, խորհուրդ եմ տալիս կարդալ Ռիփոնի «Գենդերացված ուղեղը»։ Ինձ համար այս գիրքը մասնագիտականի ու հավեսի համար կարդալու մի հրաշալի համադրություն էր. մի կողմից, կոգնիտիվ նեյրոգիտություն՝ իմ հիմնական զբաղմունքը, մյուս կողմից՝ կոգնիտիվ նեյրոգիտության այն հատվածներից, որոնք իմ ուսումնասիրման թեման չեն, բայց որոնք կարևոր է իմանալը։ Կարևոր է յուրաքանչյուր կին գիտնականի, յուրաքանչյուր կնոջ, յուրաքանչյուր տղամարդու համար, որովհետև պակաս գենդերացված աշխարհը ավելի շատ պայծառ մտքեր կծնի։

Տեսություն բաժանման ցավի մասին


Վերջին ամիսներին ինչ ասես չկարդացի բաժանման ու դրան հաջորդող փուլերի մասին: Որոշ տեղերում ինձ տեսնում էի, որոշ տեղերում՝ ոչ: Հաճախ էլ ինձ տեսնում էի նորից ու նորից նույն փուլերի միջով անցնելիս: Երբեմն էլ թվում էր, թե վերջ, անցել է ամեն ինչ, կյանքը շարունակվում է: Ի վերջո, հասկացա, որ էդ գծային փուլերը շատ տեսական են ու այնքան էլ չեն համապատասխանում իրականությանը: Մշակեցի վերևի պատկերը: Կենտրոնում բաժանումն է: Սպիրալը ժամանակն է, կարմիր եռանկյունին՝ ցավը: Քանի դեռ կենտրոնից քիչ ժամանակ է անցել, ցավը մեծ է ու անհետանալուց հետո ոչ երկար ժամանակ անց է նորից հայտնվում: Բայց որքան ժամանակ է անցնում, այնքան ավելի հազվադեպ է ցավն այցելում ու լինում է ավելի թույլ: Ու դա այնքան, մինչև դառնում է մի փոքրիկ ծակոց ու անհետանում: Հույս ունեմ՝ կհասնեմ այդտեղ:

Մշակութային շոկ. ի՞նչ է այն և ինչու՞ է առաջանում

Թեև նկարում ամբողջ պրոցեսը մի տարի է տևում, հանգամանքներից կախված ժամանակը կարող է շատ տարբեր լինել:

Վերջապես սկսում եմ մշակութային շոկին նվիրված խոստացված գրառումների շարքը: Ասեմ, որ այստեղ լինելու է շատ քիչ տեսությունը ու լիքը պատմություններ իմ սեփական փորձից: Բայց որպես սկիզբ եկեք հասկանանք, թե ինչ է մշակութային շոկը և ինչ փուլերից է բաղկացած այն:

Մշակութային շոկը վիճակ է, որն առաջանում է օտար միջավայր (մասնավորապես՝ օտար երկիր) տեղափոխվելիս: Լավ հասկանալու համար, թե ինչ է այն, պետք է փորձենք սահմանել, թե ինչ է մշակույթը: Բառարանը սահմանում է. մշակույթը կոնկրետ մարդկային խմբի կամ հասարակության գաղափարները, ավանդույթները և հասարակական վարքն է:

Մշակույթի գոյությունը չենք նկատում, մինչև դուրս չենք գալիս մեր սեփական միջավայրից: Պատկերացրեք՝ հայտնվում եք բոլորովին նոր միջավայրում, որտեղ այն հին կանոնները, որոնցով մեծացել եք, որոնք ճիշտ էին քո միջավայրում, այլևս չեն աշխատում: Հասկանում ենք, որ տարբեր ենք, չգիտենք նոր միջավայրի խաղի կանոնները, գաղափարները, արժեքները: Ու դրա պատճառով էլ մշակութային շոկ ենք ունենում: Բայց ամբողջ ընթացքը բաժանվում է չորս փուլի (ըստ տարբեր հեղինակների, կան տան տարբեր փուլեր, բայց պարզության համար կկենտրոնանանք չորս փուլանոցի վրա):

1. Մեղրամիս – նոր երկիր տեղափոխվելու առաջին ամիսներն են: Ամեն ինչ նոր է, հետաքրքիր: Դես ենք գնում, դեն ենք գնում, տարվում նոր մշակույթով ու հիանում դրանով: Ես սա կոչում եմ նաև «նկարներ ֆեյսբուք գցելու փուլ»: Նկատած կլինեք, որ նոր-նոր Հայաստանը լքած ձեր ընկերը անընդհատ նկարներ է դնում ֆեյսբուքում: Այս անկյունն է նկարում, այն անկյունն է նկարում:

2. Մշակութային շոկի փուլ – սկսում ես գիտակցել, որ դու միջավայրիցդ տարբեր ես, նկատում ես, որ քո կանոնները չեն գործում այստեղ, իսկ դիմացինի կանոնները չես ընկալում: Դրանք հաճախ ներվայնացնող: Եթե երկրի լեզուն էլ չգիտես, սկսում է ներվերիդ վրա ազդել: Տրամադրությունդ ահավոր է, տնից դուրս գալ չես ուզում, ոչնչով չես ուզում զբաղվել: Միայնությունից խեղդվում ես:

3. Հարմարման փուլ – կամաց-կամաց սկսում ես սովորել նոր կանոնները, ընդունել նոր մշակույթը, մերվել դրան:

4. Վերջնական հարմարում – ինտեգրվում ես հասարակությանը, դրա մի մասը դառնում: Նոր կանոններն այլևս օտար չեն քեզ, դու էլ ես դրանք ձեռք բերել: Խոսում ես երկրի լեզվով: Գուցե դեռ օտար առոգանություն ունես, բայց դա չի խանգարում, որ լիարժեքորեն մասնակցես հասարակական կյանքին:

Տեսականորեն ամեն ինչ շատ սիրուն է վերջանում, բայց գործնականում ոչ բոլորն են հասնում վերջնական հարմարեցման: Հաճախ պատահում է, որ ամեն ինչից զզված հետդարձի տոմս են գնում, տեղափոխվում իրենց երկիրը, որտեղ սկսվում է մի ավելի զզվելի երևույթ, որը կոչվում է հետադարձ մշակութային շոկ. հետ ես գալիս քո երկիրը, քեզ թվում է՝ դու այդ միջավայրին ես պատկանում, բայց մեկ էլ հայտնաբերում ես, որ դու փոխվել ես, երկիրը՝ չէ: Արդյունքում քեզ թվում է, թե աշխարհում ընդհանրապես տեղ չունես: Ու դրա համար դեպրեսիվ ախտանիշները շատ ավելի խորն են լինում:Նոր միջավայրում հարմարումն էլ կարող է մի քանի տեսակի լինել: Դրանցից թե որն է դրական, որը բացասական, որոշեք ինքներդ: Բայց տարբերակները սրանք են.

Գեթոյացում – անհատն այդպես էլ չի մերվում նոր մշակույթին: Նախընտրում է մնալ իր ազգակիցների հետ իր ավանդույթներով, լեզվով և խոհանոցով:

Ասիմիլյացիա – անհատն ամբողջապես ձուլվում է նոր մշակույթին: Իր մայրենի լեզուն այլևս չի գործածում, չի շփվում ազգակիցների հետ, մի կողմ է թողնում հին մշակույթի բոլոր բաղադրիչները:

Երկմշակութայնացում – էս ինչ բառ հորինեցի 🙂 Անհատը լիարժեք ինտեգրվում է նոր հասարակությանը՝ շարունակելով կրել հին մշակույթը, շփվելով ազգակիցների հետ, առօրյայում գործածելով երկու լեզու:

Առաջիկա գրառումներում կպատմեմ իմ սեփական փորձից: Դանիայում ապրելու ընթացքում շրջանցել եմ մշակութային շոկի փուլն ու մեղրամսից միանգամից մտել հարմարման փուլ: Բայց այդպես ստացվել է, որովհետև մի շրջան անցել եմ ուրիշ երկրներում: Դրա համար պատմությունս կսկսեմ 2011-ի սեպտեմբերից, երբ որպես չափահաս առաջին անգամ մեկնեցի Եվրոպայում ապրելու:

Իսկ մինչ այդ, եթե նոր եք տեղափոխվել օտար երկիր և կուզենայիք կանխել կամ թեթևացնել մշակութային շոկը, կարող եք կարդալ այս գրառումը:Առաջարկում եմ նաև մեկնաբանությունների տեսքով, ձեր բլոգներում կամ նամակներով կիսվել սեփական պատմություններով:

Կոնչիտայի, միասեռականության ու կից այլ երևույթների մասին

Կոնչիտան չլիներ, այս թեմայով գրառումս անընդհատ հետաձգելու էի ու հետաձգեի, թե մինչև երբ, ինքս էլ չգիտեմ: Բայց քանի դեռ կրքերը թեժ են, Կոնչիտայի թեմայով բոլորը տարված են ու ավանդական պահպանողական փաստարկներն են բերում միասեռականության մասին, որոշեցի մի քանի հարց պարզաբանել: Մի երկու բան ավել իմանալը ոչ մեկին չի խանգարի, չէ՞: Բացի դրանից, ի վերջո կհասկանանք, թե ով է Կոնչիտան և ինչով է սպառնում մեր ազգային անվտանգությանը:

Առցանց քննարկումների ժամանակ մեկն ասաց. «մենակ մի բան գիտեմ. մարդիկ լինում են աղջիկ ու տղա»: Մոլորությունը սկսվում է հենց այդտեղից, որովհետև ցավոք, թե բարեբախտաբար մեր աշխարհում ամեն ինչ այնքան պարզ ու հասարակ չէ, որքան պարզ «աղջիկ-տղա» բաժանումը:

Սկսենք մարդու հենց ծննդյան պահից: Տղան ունի 44XY քրոմոսոմային հավաքակազմ, աղջիկը՝ 44XX, ինչով էլ պայմանավորված ունենում են համապատասխան անատոմիական և ֆիզիոլոգիական սեռական հատկանիշներ: Բայց մի րոպե… կարող է լինել նաև 44XXX, 44X0, 44XYY և այլն: Այս դեպքերում ունենում ենք զանազան խնդիրներ՝ սեռականության թերզարգացումից սկսած, գերսեռականությամբ վերջացրած: Բայց քանի որ մեր ազգասեր-պահպանողական զանգվածը երբեք այս դեպքերին չի անդրադառնում, եկեք թողնենք նրանց ու կենտրոնանանք 44XX և 44XY ծնված, նորմալ սեռական օրգաններ ունեցող աղջկա և տղայի վրա:

Այս երեխաները, մեծանալով կարող են դառնալ կին ու տղամարդ կամ… կամ կարող են հայելու մեջ նայել ու չհավատալ, որ այդ օրգանների տերն ու իրենց «ներսի մարդը» նույն անձն են: Այսինքն, նրանց հոգեբանական և կենսաբանական սեռերի միջև անհամապատասխանություն է լինում, 44XX-ն իրեն տղամարդ է համարում, 44XY-ը՝ կին: Այս երևույթը բնավ միասեռականություն չէ, ինչպես սիրում են մեր ազգային-պահպանողականները կոչել: Սա կոչվում է տրանսսեքսուալիզմ (իսկ ավելի ժամանակակից լեզվով՝ գենդերային ինքնության խանգարում):

Տրանսսեքսուալ կինը կամ տղամարդը կրում են հակառակ սեռին բնորոշ հագուստ, ցուցաբերում են հակառակ սեռին բնորոշ վարքագիծ, իսկ եթե բավականաչափ գումար ունեն, նաև սեռափոխության վիրահատության են գնում:

Հիմա կասեք՝ օ՜ ինչպիսի այլանդակ երևույթ, ինչպե՜ս կարելի է, երեխային սխալ են դաստիարակել, ամոթ ծնողներին, ամոթ հասարակությանը, վառել տրանսսեքսուալին, որպեսզի չապականի մեր անբիծ ազգային հատկանիշները, բա որ երեխաները տեսնեն, ինչ կսովորեն և այլն… Մի րոպե, հանգիստ, լսեք շարունակությունը, լա՞վ:

Տրանսսեքսուալիզմի պատճառները մինչև վերջ բացահայտված չեն, բայց գրեթե համոզված կարելի է խոսել կենսաբանական պատճառների մասին, որոնք կարող են այնքան «հին» լինել, որքան ներարգանդային զարգացումն է, այսինքն՝ հասարակությունը, ապականված բարքերը, քարոզ-մարոզները ոչ մի կապ չունեն. նա էդպիսին ձևավորվել է դեռ մոր արգանդում, իսկ երևույթներն ի հայտ են եկել ավելի ուշ:

Տրանսսեքսուալներից բացի գոյություն ունեն ֆետիշային տրանսվեստիզմ ունեցողներ: Նրանք խնդիր չունեն իրենց սեռական ինքնության հետ, սակայն սեռական հաճույք են ստանում հակառակ սեռի հագուստ կրելիս: Նորից, պատճառները լիովին բացահայտված չեն:

Այնուամենայնիվ, տրանսսեքսուալիզմն ու ֆետիշային տրանսվեստիզմն առայժմ գրանցված են հիվանդությունների միջազգային դասակարգման մեջ որպես խանգարում (չնայած տրանսսեքսուալները բողոքում են, բայց դա ուրիշ պատմություն է, թողեք բժիշկներս քննարկենք) ճիշտ այնպես, ինչպես գրանցված են շաքարային դիաբետը, գրիպը և այլ հիվանդություններ:

Այսքանը հասկանալուց հետո եկեք վերջապես պարզենք, թե ինչ է միասեռականությունը և ինչու են դրա մասին անընդհատ խոսում: Միասեռականությունն այն է, երբ մի սեռի անձը սեռական հետաքրքրություն է ցուցաբերում նույն սեռի նկատմամբ: Բնավ պարտադիր չէ, որ ինքն իրեն հակառակ սեռի ընկալի (այդ դեպքում գործ կունենանք տրանսսեքսուալիզմի հետ): Միասեռական կինն ինքն իրեն կին է համարում, տղամարդը՝ տղամարդ: Ավելին՝ հաճախ արտաքինից գլխի չեք էլ ընկնի, որ տվյալ անձը միասեռական է: Միասեռականությունը, ի տարբերություն տրանսսեքսուալիզմի և ֆետիշային տրանսվեստիզմի, հիվանդություն չէ, համարվում է նորմալ սեռական կողմնորոշումներից մեկը:

Գիտությունը բավական լավ ուսումնասիրել է երևույթը: Կուզեի էստեղ մի քանի միֆերի մասին գրել:

1. Միասեռականությունն ընտրություն է

Չկա էդպիսի բան: Սեռական կողմնորոշումն ընտրություն չէ, այսինքն՝ էնպես չէ, որ էսօր քեֆս տվեց հետերոսեքսուալ եմ, վաղն ուրիշ բան ուզեցի, դարձա միասեռական: Ո՛չ: Դա մարդու անհատականության մասն է, որը ձևավորվում է հայտնի չէ, թե ինչ պատճառներով: Ու եթե միասեռականությունն ըտնրություն է, պետք է որ հետերոսեքսուալիզմն էլ ընտրություն լինի: Հետևաբար, կարո՞ղ եք ասել, թե դուք երբ եք ընտրել հետերոսեքսուալ լինել:

2. Միասեռականությունը վարակիչ է

Ահա, մնում էր՝ միասեռականության վիրուսի անունը տայիք: Եթե մարդը միասեռական չէ, ուզում ես ծեծիր, չի դառնա: Եթե միասեռական է, ուզում ես ծեծիր, հետերոսեքսուալ չի դառնա: Հիմա շատ են խոսում քարոզների մասին, թե իբր միասեռականները բոլորին քարոզում են իրենց նման դառնալ: Ինչ խոսք, մեկ-մեկ դեմքիս ժպիտ է առաջանում, երբ տեսնում եմ gay pride-եր: Բայց մտածել, թե դա վարակ է տարածում կամ տեսնողները նրանց նման կդառնան, ուղղակի ծիծաղելի է: Ամենաշատը, ինչ կարող է լինել, ինչ-որ մեկը հետաքրքրության համար կարող է փորձել միասեռական կապ ունենալ: Դուրը չգա, էլ չի անի:

3. Միասեռականությունը սպառնում է ընտանիքին

Ընտանիքին ավելի շատ սպառնում է, երբ միասեռական, օրինակ, տղամարդն ամուսնանում է կնոջ հետ. խնդիրներ զույգի սեռական կյանքում, վեճեր, դավաճանություններ: Դա՞ եք ուզում:

4. Եվրոպայում բոլորը միասեռական են

Եվրոպայում միասեռականները մոտավորապես այնքան են, ինչքան Հայաստանում: Չէ, երևի մի քիչ ավելի շատ, որովհետև Հայաստանից ու նման այլ անհանդուրժող երկրներից միասեռականներն արտագաղթում են Եվրոպա, որտեղ ոչ ոք քիթները չի խոթում նրանց անկողնու մեջ ու ընդունում են մարդուն որպես մարդ, ոչ թե խորանում, թե ում հետ է քնում: Խոստանում եմ, ապագայում անպայման առանձին կանդրադառնամ «կործանվող Եվրոպային»:

Բանավեճերի ժամանակ ազգային-պահպանողականները սիրում են նաև որպես փաստարկ մեջ գցել պեդոֆիլիան (հատկապես երբ նրանց բոլոր փաստարկները հակադարձվում են): Պեդոֆիլիան կարծես հաղթաթուղթն է, մի բան, որի համար «մի քիչ բարոյականությունը պահպանած» «առաջադեմը» զենքերը վայր կդնի: Բայց պիտի ասեմ, որ պեդոֆիլիան ոչ մի կերպ ոչ մի ընդհանրություն չունի միասեռականության հետ: Միասեռական սեռական կապը տեղի է ունենում երկու չափահաս անձանց փոխադարձ համաձայնությամբ: Իսկ պեդոֆիլիա՞ն: Չափահաս անձը սեռական նպատակներով մոտենում է իրենից հինգ և ավելի տարով փոքր անչափահասին (հիմնականում՝ մինչև դեռահասային տարիքի), բռնություն գործադրում կամ համոզում սեռական կապի մեջ մտնել: Իսկ անչափահասը դեռ իրավասու չէր իր համար որոշումներ ընդունելու:

Այսպիսով, պեդոֆիլիան համեմատելի է ոչ թե միասեռականության, այլ բռնաբարության հետ: Այն ձեր ատելի, կործանվող Եվրոպայում պեդոֆիլիան քրեական հանցագործություն է, ինչպես բռնաբարությունը: Իսկ բռնաբարությունը, լինի դա հակառակ, թե նույն սեռի նկատմամբ, նույնպես դատապարտելի է:

Լավ, այսքանից հետո եկեք վերադառնանք մեր հին ու բարի Կոնչիտային: Հիմա ո՞վ է նա: Տրանսսեքսուա՞լ, ֆետիշային տրանսվեստի՞տ, միասեռակա՞ն: Որ ասեմ՝ այնքան էլ էական չէ, հո չե՞ք նեղանա: Ավելի ճիշտ, մենք նրա մասին շատ բան չգիտենք, միայն գիտենք, որ դրագ է: Մեկ էլ ասում է, որ գործից դուրս ինքը տղամարդ է, բայց կարծես հանդիպում է տղամարդու հետ, իսկ փոքր ժամանակ սիրել է կանացի հագուստ կրել: Ամեն դեպքում, թե ում հետ է քնում և ինչ ինքնակողմնորոշում ունի, դա արդեն նրա անձնական կյանքն է, ոչ մեկիս գործը չէ:

Այնուամենայնիվ, Եվրատեսիլի բեմ բարձրանալով Կոնչիտան պաշտպանում էր այս բոլոր մարդկանց շահերը, իր երգով հանդուրժողականություն էր քարոզում: Իսկ հանդուրժողականությունը, հավատացեք, հեչ վատ բան չէ: Եթե այդ նույն փչացած Եվրոպան անհանդուրժող լիներ, այսօր մեր բազմաթիվ հայրենակիցների կրակի վրա այրել էր:

Պրոկրաստինացիա. երբ այսօրվա գործը վաղվան ես թողնում

Ծանո՞թ երևույթ է, երբ մի տոննա գործ կամ դաս ունես անելու, բայց ֆեյսբուքից դուրս չես գալիս, յություբի մի վիդեոն մյուսի հետևից ես նայում, հանկարծ որոշում ես, որ սենյակդ հավաքելու կարիք ունի, հոգնածություն ես զգում, պառկում քնելու: Մի խոսքով, անում ես ամեն ինչ, միայն թե գործդ կամ դասդ չսկսես: Ու էդպես ժամանակն անցնում է, գալիս է սարսափելի վերջնաժամկետը կամ քննության օրը, ու դու մի գիշերում մի կերպ հասցնում ես ինչ-որ բան անել ու հանձնել:

Այն, ինչին մեր պապերը ժամանակին ասել են՝ այսօրվա գործը վաղվան թողնել, ժամանակակից գիտությանը հայտնի է որպես պրոկրաստինացիա (կամ ձգձգամոլություն, ինչպես առաջարկեց իմ ընկերներից մեկը): Շատերը դա համարում են «բնիկ հայկական», «հայի խասյաթ», «հայավարի» ուշացնել և այլն: Պիտի այս անգամ էլ հիասթափեցնեմ. ցավոք սրտի, պրոկրաստինացիան նույնպես միայն հայկական հատկանիշ չէ, ու այն ախտահարում է աշխարհի բոլոր ժողովրդներին:

Այնուամենայնիվ, սեփական դիտարկումներից ելնելով կարող եմ ասել, որ հայկական միջավայրում ապրող պրոկրաստինատորն ինչ-որ չափով տարբերվում է արևմուտքի իր բախտակցից: Թեև ոչ միշտ, բայց նկատել եմ, որ Հայաստանում մարդիկ (ես էլ այդ թվում) ավելի քիչ են փորձում կռվել պրոկրաստինացիայի դեմ, քան այլ պետություններում բնակվողները: Պատճառների մասին շատ բան չեմ կարող ասել, քանի որ ի տարբերութուն, օրինակ, ԱՄՆ-ի, Հայաստանում գիտությունը հազիվ քարշ է գալիս, ուր մնաց պրոկրաստինացիայի նման «անկարևոր» թեմա հետազոտի: Ամեն դեպքում, նորից սեփական դիտարկումներից ելնելով կարող եմ ասել, որ պատճառը ցածր ստանդարտներն են. մենք հազվադեպ ենք պատժվում մեր լավագույնը չանելու համար կամ մեր աշխատանքը գնահատողը չի կարողանում մի քանի ամսում կատարած մանրակրկիտ գործը մի գիշերվա արագ-արագ արվածից: Ավելին՝ շատերը հպարտությամբ արձանագրում են, թե ինչպես մի գիշեր պարապելով բարձր գնահատական կպցրեցին, իսկ իրենց կուրսի Ռուզիկը երկու շաբաթ կրծելով նույն գնահատականը ստացավ:

Ինչևէ, հուսանք, որ մի օր Հայաստանում գիտությունն այնքան կզարգանա ու կկարևորվի, որ պրոկրաստինացիայի հայկական առանձնահատկությունները կուսումնասիրվեն, իսկ մինչ այդ կուզեի սեփական փորձովս կիսվել ու պրոկրաստինատորներին հրավիրել քննարկման: Նախ, ասեմ, որ ինձ ահագին օգնել է հետևյալ գիրքը. Burka, J. B., & Yuen, L. M. (2008). Procrastination: Why you do it, what to do about it now. Da Capo Press. Այն, ինչ գրելու եմ այստեղ, ոչ միայն սեփական փորձիցս է, այլև գրքից ստացած գիտելիքներից, թեև պիտի խոստովանեմ, որ այնտեղ առաջարկվող տեխնիկայի մի մասը կյանքիս այս կամ այն փուլում կիրառել եմ՝ անկախ գիրքը կարդալուց:

Պատճառները
Թեև, ինչպես նշեցի, տեխնիկան կիրառել էի դեռ մինչև գիրքը կարդալը, բայց նկատելի արդյունքների հասա իմ սեփական պրոկրաստինացիայի պատճառները հասկանալուց հետո: Դրանք բազմաթիվ են, տարբեր մարդկանց մոտ կարող են տարբեր լինել: Բայց այն պատճառը կամ դրանց խումբը, որ քննարկելու եմ այստեղ, ամենից հաճախն եմ նկատել ինձ ու այլ պրոկրաստինատորների մոտ:

Պրոկրաստինացիայի դեմ լրջագույն կռիվ սկսեցի անցյալ գարնան վերջին ու ամռանը, երբ Խրոնինգենում մագիստրոսական թեզ էի գրում: Համակուրսեցիներիս հետ հանդիպելիս ու զրուցելիս պարզում էի, որ ես միակ պրոկրաստինատորը չեմ, ու հաճախ փորձում էինք միասին հաղթահարել այդ զզվելի սովորությունը: Պատճառների մասին խոսելիս մենք բոլորս կանգնեցինք իր մեջ շատ բան ներառող, բայց ամեն ինչ բացատրող, կարճ ու կոնկրետ պատասխանի վրա. վախ անհաջողությունից:

Մենք բոլորս թեզի հետ կապված ցանկացած հարց փորձում էինք հետ մղել, չմտածել դրա մասին, իսկ երբ նստում էինք լեփթոփների մոտ, որ աշխատենք, անընդհատ ուրիշ բանով էինք զբաղվում, որովհետև վախենում էինք վերջնական արդյունքից, վախենում էինք ցածր գնահատականից ու քննադատությունից: Մի քիչ պարադոքսալ է թվում. եթե վախենում ես, պիտի որ օր ու գիշեր աշխատես, որ լավագույն արդյունքի հասնես: Այո, եթե դու մալադապտիվ պերֆեկցիոնիստ չես:

Պերֆեկցիոնիզմը մոտիվացնող լավ ուժ է, ստիպում է, որ անընդհատ աշխատես լավագույն արդյունք ցուցաբերելու համար: Բայց կա պերֆեկցիոնիստների մալադապտիվ տեսակը, որը վախենում է անհաջողությունից, որն անընդհատ հետաձգում է աշխատանքը՝ թողնելով վերջին վայրկյանին, որպեսզի հանկարծ լավագույն արդյունք չցուցաբերի, որ կարողանա ինքն իրեն արդարացնել՝ ժամանակը չհերիքեց, ես ավելի լավ կարող էի:

Մալադապտիվ պերֆեկցիոնիստն ունի ֆիքսված մտածելակերպ (fixed mindset), այսինքն՝ նա վստահ է, որ գիտելիքներն ու ունակությունները ձեռքբերովի չեն, ինչ կա, կա, ինչ չկա, հնարավոր չէ ունենալ: Մալադապտիվ պերֆեկցիոնիստը չի հավատում, որ կարող է արդյունքը լավացնել շատ աշխատելով: Ի հակադրություն դրա, աճելու մտածելակերպ (growth mindset) ունեցողը վստահ է, որ արդյունքի համար ջանքեր են անհրաժեշտ, որ որևէ հմտություն ձեռք բերելու համար պետք է շատ աշխատել:

Ես դադարեցրի լեզուներ սովորելս, երբ հայտնաբերեցի, որ երբեք ոչ մի լեզու հայերենի նման չեմ իմանալու, որովհետև մալադապտիվ պերֆեկցիոնիստ էի, ունեի ֆիքսված մտածելակերպ, չէի հասկանում, որ լեզուն մի քիչ իմանալն ավելի լավ է, քան ընդհանրապես չիմանալը, առաջնորդվում էի «ամեն ինչ կամ ոչինչ» սկզբունքով: Բայց հետո նորից սկսեցի լեզուներ ուսումնասիրել, երբ ինքս ինձ համոզեցի, որ պետք է աճել:

Ու նաև թեզս կարողացա գրել, երբ որոշեցի՝ թքած գնահատականի վրա, կարևորը վերջացնեմ:

Հաղթահարելու միջոցներ

Կարծում եմ՝ ինտերնետում շատ միջոցներ կգտնեք, բայց ամենակարևորը, իմ կարծիքով, պատճառը հասկանալն է: Վերևում բազմաթիվ պատճառներից միայն մեկը նշեցի, որը նկատել եմ պրոկրաստինատոր գրեթե բոլոր ընկերներիս մոտ: Եթե վստահ եք, որ ձեզ այլ բան է մղում ամեն ինչ հետաձգելուն, կարդացեք գիրքը, անպայման կգտեք հարցի պատասխանը:

Իսկ հիմա իմ փորձից (որոնցից ոչ բոլորն են գրքում նկարագրված) մի քանի կետով կկիսվեմ:

1. Ռեժիմի կարգավորում

Պրոկրաստինատորը հաճախ կորցնում է ժամանակի զգացողությունը, չի նկատում, թե ինչպես են օրերն անցնում: Սա հատկապես դժվար է ազատ գրաֆիկ ունեցողների համար: Դրա համար շատ կարևոր է օրվա կոնկրետ ռեժիմ ունենալը:

Թեզս գրելիս ես ու կուրսեցիս ամեն առավոտ ժամը տասին հանդիպում էինք սուրճ խմելու ու զրուցելու, դրանից հետո նոր գնում գրադարան աշխատելու: Դա օգնում էր, որ նախորդ օրը շուտ գնամ քնելու, իսկ առավոտյան շուտ արթնանամ: Բացի դրանից, երեկոյան ժամերին գրանցվել էի յոգայի դասերի: Դա էլ ինչ-որ ռեժիմ էր. ես գիտեի, որ գրադարանում չեմ կարող մինչև կեսգիշեր մնալ, հետևաբար փորձում էի այնտեղ գտնվելուս յոթ-ութ ժամն արդյունավետ օգտագործել:

2. Տեղի կարգավորում

Շատ կարևոր է աշխատանքի տեղի ընտրությունը: Աշխատավայրը, հանգստի տեղն ու մահճակալը չպետք է նույնը լինեն: Շատ պրոկրաստինատորներ սիրում են առավոտյան արթնանալուց հետո անկողնում մնալ՝ փորձելով կոմպով աշխատել: Չի ստացվի: Պետք է ընտրել կոնկրետ տեղ աշխատելու համար:

Իմ սեփական օրինակից ասեմ, որ տունն ինձ համար պրոկրաստինացիայի լավագույն վայրն է: Դրա համար պարապելիս լինեմ, թե որևէ գործ ունենամ անելու, անպայման գնում եմ գրադարան. դա պատասխանատվության զգացումը մեծացնում է:

3. Կայքերի արգելափակում

Ֆեյսբուքը բոլորիս գլխին պատուհաս է դարձել: Բայց թեզս գրելու ընթացքում ես ֆեյսբուքում չկայի, ու դա բնավ չէր նշանակում, որ այդ պահին ոչ կարևոր կայքեր չէի մտնում: Այս դեպքում օգնության եկավ stayfocusd-ը: Եթե քրոմից եք օգտվում, քաշեք այս զրթիկն ու արգելափակեք ձեզնից ժամանակ խլող կայքերը: Ես այնտեղ հավաքել էի նույնիսկ հայկական լրատվականները, որոնք, պարզվեց, փոխարինելու են գալիս ֆեյսբուքին: Ավելին՝ կայքերի արգելափակումն օգնեց նաև, որ քունս կարգավորեմ. ուղիղ կեսգիշերին բոլոր կայքերն անջատվում էին, ու ես այլ տարբերակ չունեի:

4. Պլանավորում

Պլանավորումը պրոկրաստինատորների սիրած զբաղմունքն է, բայց դրանից հետո գործողությունների դժվարությամբ են անցնում: Դրա համար անհրաժեշտ է ոչ թե աբստրակտ ինչ-որ երևույթներ գրել, այլ նպատակը բաժանել փոքր, հեշտ հաղթահարելի գործողությունների:

Վերջերս պետք է իմ գրչակից ընկերուհուն՝ Պատրիցիային նամակ ուղարկեի ու անընդհատ հետաձգում էի: Անելիքներիս ցուցակի մեջ անընդհատ մնում էր. «Նամակ Պատրիցիային»: Երբ հերթական շաբաթն անցավ, ու Պատրիցիայի նամակը չուղարկվեց, ես այն բաժանեցի ենթակետերի. 1. գրել նամակը, 2. դնել ծրարի մեջ, 3. դնել պայուսակս, 4. տանել փոստ: Այդ շաբաթվա մեջ նամակը գրվեց և ուղարկվեց:

5. «Ընկերովի պայքար»

Հաստատ դուք էլ ունեք պրոկրաստինատոր ընկերներ: Կարող եք միասին պայքար մղել վատ սովորության դեմ: Ընդամենը պետք է ժամ պայմանավորվել, հանդիպել ու միասին աշխատել: Ձեր ընկերը կարող է աշխատել նույն կամ բոլորովին այլ պրոյեկտի վրա:

Հիմա ես իմ գործի մեծ մասն ամերիկյանում եմ անում: Ահագին դժվար է ինքս ինձ տնից դուրս շպրտելն ու ամերիկյանի գրադարան ուղարկելը: Դրա համար միշտ դիմում եմ այնտեղ հաճախող ընկերներիցս մեկնումեկին, պայմանավորվում, հանդիպում ենք, իրար կողք լուռ աշխատում: Պարտավորեցնող է:

6. Պարգևատրում

Պրոկրաստինատորը հաճախ մեղքի զգացում է ունենում, երբ փորձում է իրեն հաճելի որևէ բան անել. կիսատ գործն այնտեղ սպասում է, իսկ դու փաբում գարեջուր ես խմում: Դրա համար շատ կարևոր է գործողությունների հերթականությունը փոխելը. անել գործի որոշակի մաս, հետո ինքդ քեզ պարգևատրել:

Արդեն քանի շաբաթ է՝ հետաձգում եմ կոնֆերանսի աբստրակտ գրելն ու ղեկավարիս ուղարկելը: Երեկ ինքս ինձ վրա վերջնաժամկետ էի դրել, հետն էլ որոշել, որ եթե գրեմ, կգնամ կինո նայելու: Չգրեցի ու չգնացի: Վերջնաժամկետը տեղափոխեցի այսօր. գրեմ ու գնամ փաբ քուիզի: Գրեցի ու գնացի: Նման պարգևատրումներն ահագին մեծ հաճույք են, ստիմուլ են, որ հաջորդ անգամ էլ նույն սկզբունքով աշխատեմ:

Պրոկրաստինացիայի մասին անվերջ կարելի է խոսել: Հետագա գրառումներումս գուցե նորից անդրադառնամ այս թեմային: Միայն մի շատ կարևոր բան պետք է հաշվի առնել. պրոկրաստինացիան երբեք հարյուր տոկոսով չի վերանում, բայց ինքներս մեզ վրա աշխատելով կարող ենք դառնալ շատ ավելի արդյունավետ, քան նախկինում էինք: