Կարուսել

Ոչ վե՛րջ կա, ոչ ըսկի՛զբ այս երգում

Քննություններ և գնահատականներ․ ինչի՞ համար են դրանք

Ձևաբանության ու շարահյուսության քննության լսարանը չգիտեի, թե որտեղ է։ Դեռ հինգ տարի առաջվանից աղոտ հիշում էի, որ ինչ-որ խուճուճ տեղում է։ Երբ դուրս եկա մեր մասնաշենքից, որ գնամ լսարանի մասնաշենք, տեսա էդ ուղղությամբ գնացող իմ ուսանողներից մեկին, որը նույնպես քննության էր գնում։ Հարցրի, թե արդյոք գիտի լսարանի տեղը։ Ասաց, որ գիտի։ Խնդրեցի, որ ուղեկցի ինձ։ Ասաց՝ լավ։ Բայց նրա հետ քայլելը բավական անհարմար էր, որովհետև ուսանողուհին միայն քննության փաստից արդեն ահագին լարված էր, իսկ իմ ներկայությունն այդ լարվածությունը մեծացրեց։

Երբ մտա լսարան, այդ նույն ուսանողուհու նման ևս տասը հոգի կար՝ ահավոր սթրեսված, ահավոր անհանգիստ։ Հարցաթերթիկները բաժանեցի, քննությունը սկսվեց։ Հետս գիտական հոդված էի բերել, որ քննությանը նստած ժամանակ չձանձրանամ։ Բայց կարդալ չկարողացա․ տասնմեկ ուսանողների սթրեսը լրիվ ինձ էր փոխանցվել, ու անհանգիստ նստած րոպեներն էի հաշվում, որ երկու ժամը լրանա, գնամ։

Ֆիննական կրթական համակարգում թույլ է տրվում նույն քննությունը ուզածի չափ հանձնել, մինչև ուզածդ գնահատականը ստանաս։ Հետևաբար, պիտի որ քննությունը պակաս սթրեսային լինի։ Բայց փաստորեն չէ․ շատ ուսանողներ նույնիսկ չեն էլ ներկայանում քննության առաջին փորձին, չնայած կորցնելու ոչինչ չունեն․ կտրվեցի՞ն կամ ցա՞ծր ստացան։ Ոչինչ, կարող են վերահանձնել։

Քննության առաջացրած սթրեսային պայմաններում ես վստահ չեմ, որ ուսանողն իր գիտելիքը լավագույնս ցուցադրում է։ Ավելին՝ վստահ եմ, որ չի ցուցադրում։ Մեկ անգամ չէ, որ նկատել եմ դասերին նմանատիպ հարցերին հեշտությամբ պատասխանող, գիտելիքներով հարուստ ու վերլուծող ուսանողները  քննության գրավորի մեջ լուրջ սայթաքումներ են թույլ տալիս ու առավելագույն գնահատական չեն ստանում։ Այսպիսով, քննությունը դառնում է ոչ թե գիտելիքները, այլ սթրեսադիմացկունությունը ստուգող հարթակ։

Ինքս էլ ուսանող եղած ժամանակ քննությունների ընթացքում հաճախ անհանգստությունից ինձ կորցրել եմ ու չեմ կարողացել գիտելիքներս ըստ արժանվույն ցուցադրել։ Իհարկե, դա հիմնականում բանավոր քննությունների ժամանակ էր, իսկ գրավորներին համեմատաբար հանգիստ էի։ Բայց քննություններին նայելով մյուս՝ դասախոսի կողմից, հասկանում եմ, որ ես միակ մարդը չէի, որ քննությունները ծանր էր տանում։

Փաստորեն, մի կողմից անտեղի սթրես, մյուս կողմից՝ դրա հետևանքով գիտելիքների ոչ ճիշտ ցուցադրություն։ Այդ դեպքում պե՞տք են մեզ քննությունները։ Իսկ ինչպե՞ս ստուգել գիտելիքները։

Էստեղ կարևոր է հասկանալ, թե ինչ է գիտելիքը։ Առարկայի բովանդակությունն իր բոլոր խրթին տերմիններով ու սահմանումներով գլխում ման տալն ինձ համար գիտելիք չէ։ Ավելին՝ ինտերնետի հասանելիությունն այսօր հնարավորություն է տալիս մոռացած տերմինը մի քանի վայրկյանում գտնել։ Քննությունների ժամանակ ընդհանրապես ես դնում եմ էնպիսի հարցեր, որոնք ստուգում են ուսանողի՝ առարկայի բովանդակությունը պրակտիկ խնդիներ լուծելու համար գործածելու ունակությունը և սովորած նյութի հանդեպ քննադատական մոտեցումը։ Հարցերին պատասխանելու համար առարկայից միայն նվազագույն ինֆորմացիա է պետք, բայց պետք է կարողանալ այդ ինֆորմացիան կիրառել հարցերին պատասխանելու համար։

Կախված ինչ կրթական համակարգից են՝ ուսանողներիս մի մասը դժվարանում է դասագրքում գրվածը վերաշարադրելուց ավելին գրել քննության ժամանակ։ Երբեմն նույնիսկ ուղղակի զարմանում եմ, թե ինչպիսի հաջողությամբ են կարողացել բավական խրթին տեքստն անգիր անել, ու մի քիչ տխրում, որ ցածր գնահատական եմ դնելու, որովհետև իմ հարցին, ըստ էության, չեն պատասխանել։

Բայց էսպիսի հարցերին պատասխանելու համար բնավ պետք չէ, որ ուսանողը երկու ժամով բերվի լսարան։ Ավելին՝ ուսանողին ավելի երկար ժամանակ ու տան հարմարավետությունը տալով՝ հնարավորություն է ստեղծվում սթրեսի բաղադրիչը հասցնել նվազագույնի, իսկ մտածելու, վերլուծելու, համեմատելու ու համադրելու բաղադրիչը՝ առավելագույնի։ Էստեղ կշահեն նաև այնy ուսանողները, որոնք էնպիսի կրթական համակարգերից են, որտեղ դասագրքի տեքստ անգիր անելը խրախուսվում է․ այլևս ժամանակ չեն ծախսի անգիր անելու վրա, այլ կկենտրոնանան քննության հարցերին պատասխանելու վրա։ Այս դեպքում կարող եմ նաև ավելի ծավալուն հարցեր տալ ու ավելի լավ պատկերացում կազմել ուսանողի գիտելիքների մասին։ Ավելին՝ գիտելիքների ստուգման պրոցեսը դառնում է նաև սովորելու պրոցես․ առաջադրանքը կատարելիս ուսանողը կարդում է լրացուցիչ գրականություն, ժամանակ ունենում մտածելու դրա մասին, գրածը կարող է ուզածի չափ խմբագրել, հետևաբար նաև ակադեմիական տեքստ գրելու հմտություններն են զարգանում։

Էսպիսի առաջադրանքների դեպքում, այնուամենայնիվ, էսպես կոչված վերահանձնումը դժվարանում է, ու ստացած գնահատականն ուսանողին ուղեկցում է ողջ կյանքում՝ հաճախ նաև ճակատագրական լինելով (օրինակ, ասում են՝  որևէ առարկայից C ստացած ուսանողը PhD-ի շանս գրեթե չունի): Ու այստեղ գալիս է գնահատականի հարցի կարևորությունը․ ինչու՞ ուսանողին գնահատել։ Ի վերջո, ինչքան էլ գնահատման էսպես կոչված օբյեկտիվ չափանիշներ լինեն, գնահատող դասախոսը մարդ է իր սուբյեկտիվությամբ, ու ինչ-ինչ պատճառներով դրած ցածր գնահատականը կարող է ուսանողի ապագայի հետ խաղալ։

Չնայած ինքս գնահատման շատ խիստ չափանիշներ եմ սահմանել ինձ համար, ամեն անգամ գրավորներ ստուգելիս սուբյեկտիվության դեմ կռիվ եմ տալիս։ Հատկապես երբ ըստ չափանիշների, աշխատանքը սահմանային է, բավական դժվար է որոշելը վերև՞, թե՞ ներքև գնալ։ Կարող եմ իհարկե առաջնորդվել նրանով, թե ուսանողը դասերի ժամանակ ինչ գիտելիքներ էր ցուցադրում, ըստ այդմ էլ ավելի բարձր կամ ցածր գնահատական դնել։ Բայց այդ դեպքում գնահատականը հետևողական չի լինի. նույն որակի աշխատանքների մի մասը բարձր, իսկ մյուսները ցածր գնահատական կստանան։ Գնահատելիս մաքսիմալ օբյեկտիվության հասնելու համար կարելի է գրավորներն անանուն դարձնել։ Գրավոր քննությունների ժամանակ դա չի օգնում․ ուսանողներիս ձեռագրերն արդեն անգիր գիտեմ։ Տանը կատարած առաջադրանքների դեպքում կարող է որոշ չափով օգնել, հատկապես որ աշխատանքը տպագիր հանձնելու հնարավորություն կա։

Դանիայում դասախոսի սուբյեկտիվությունը նվազեցնելու համար կա ցենզորի ինստիտուտը․ ցանկացած քննության գնահատման պրոցեսին մասնակցում է ոլորտի մեկ այլ մասնագետ, որը դասավանդման հետ կապ չի ունեցել, ու գնահատականները դասախոսը համաձայնեցնում է ցենզորի հետ։ Բայց նույնիսկ այս լուծումը կատարյալ չէ․ հաճախ ոլորտի մասնագետն ավելի նեղ առարկան այնքան էլ լավ չի պատկերացնում։ Օրինակ, հայերենի քննության ժամանակ ցենզորը իրանագետ էր ու չէր կարող օբյետիվորեն դատել, թե ուսանողն ինչպես է պատասխանում քննությունը։

Եվ ի վերջո, գնահատականներն ինչի՞ համար են։ Ուսանողներին դասակարգելու՞։ Ըստ ինչի՞։ Ինչու՞ է այդքան կարևոր ուսանողներին դասակարգելը։ Արդյոք ավելի կարևոր չէ՞ գիտելիքի փոխանցման պրոցեսի վրա կենտրոնանալն ու անել առավելագույնը, որ ուսանողը գիտելիք ստանա։ Այդ դեպքու մի՞թե ավելի լավ չի լինի վերացնել բոլոր տեսակի լսարանային քննությունները, գիտելիքների ստուգման համար տնային առաջադրանքներ տալ, իսկ դրանք գնահատել միայն «ստուգված/չստուգված»։

 

Advertisements
15 Comments »

Իմ երազանքների աշխատանքը

Էսօր մի ուսանողից նամակ եմ ստացել։ Անծանոթ անուն-ազգանուն էր։ Ասում էր, որ իրենց ամբողջ ուսումնական ծրագրում մենակ իմ դասախոսությունն էր հասկացել, ու թեման իրեն ահագին հետաքրքրել էր։ Ուզում էր իմանալ, թե որ համալսարանում եմ PhD արել, որ ինքն էլ դիմի։ Նամակը կարդալուց հետո մի քանի վայրկյան պետք եղավ, որ տեղը բերեմ, թե ով էր, ինչ էր։

Ուրեմն անցյալ ձմեռ Կոպենհագենի համալսարանում մի պոստդոկի էի դիմել ու վեց ամիս անց մերժվել։ Հետագայում էդ ամբիոնում PhD արած ընկերներիցս մեկի՝ Սիգրիդի հետ խոսեցի։ Պարզվեց՝ էդ պոստդոկը Սիգրիդի համար էին հայտարարել, բայց ինքը չէր դիմել։ Ստիպված ուրիշի էին ընդունել։ Էդ ուրիշն էլ հրաժարվել էր պոստդոկից, իսկ դասավանդվելիք առարկան բաց էր մնացել։ Սիգրիդն էլ առաջարկել էր դասավանդել առարկան՝ որպես ժամավճարով դասախոս, մինչև մյուս տարի նոր պոստդոկ գործի ընդունեն։

Էս պատմությունը պատմելուց հետո Սիգրիդն առաջարկեց հյուր-դասախոս լինել իր առարկայից ու քառասունհինգ րոպե նյարդալեզվաբանությունից խոսել։ Ես էլ չմերժեցի։ Էդպես գտանք էնպիսի օր, որ ինքը դաս ուներ, ես էլ Կոպենհագնում էի լինելու, պայմանավորվեցինք, որ 45 րոպե ինձ է տրամադրելու։

Քանի որ էդ ընթացքում կյանքումս շատ բան էր կատարվում, դասախոսությանը պատրաստվելուն առանձնապես ժամանակ չտրամադրեցի։ Իմ պաշտպանության պրեզենտացիայից մի քանի սլայդ հանեցի, մի քանի կոնֆերանսային սլայդ էլ ավելի մարդավարժական սարքեցի ու որոշեցի էդպես ներկայանալ։

Լսարանում էլ սիրուն բացատրեցի լեզվական մոդելները, մի քիչ իմ էքսպերիմենտներից պատմեցի, պատասխանեցի ուսանողների հարցերին ու դուրս եկա։ Ինչպես ասում են, դասի մեջ էնքան սիրտ ու հոգի չէի դրել, ոնց որ Յոենսուում եմ անում։ Ու հիմա էսպիսի մեյլ եմ ստանում։ Ամենատարօրինակն էն է, որ էդ պոստդոկի թափուր տեղը նորից են հայտարարել։ Նորից առաջին երկրորդ փուլերն անցել եմ, երրորդը՝ ոնց որ չէ (չգիտեմ՝ ուշացնու՞մ են հարցազրույցի հրավերը, թե՞ էդպես էլ չեն կանչելու)։

Յոենսուում էլ ոնց որ ուսանողներս ինձնից գոհ են։ Առարկաներից մեկը դասավանդելիս, քանի որ ինքս ինձ վրա վստահ չէի, անանուն ֆիդբեք հավաքեցի։ Ահագին կոնստրուկտիվ փոփոխությունների հետ մեկտեղ լացելու աստիճանի դրական բաներ էին գրել, թե ինչքան գոհ են իմ դասավանդման մեթոդներից։

Իսկ ես իմ աշխատանքից մի այլ կարգի հաճույք եմ ստանում։ Էսպես շաբաթական հիսուն ժամից ավելի աշխատելու հիմնական մոտիվատորը հենց սերս է դասավանդման նկատմամբ։ Էն պահը, որ լսարանից դուրս եմ գալիս ու զգում եմ, որ ուսանողները դասից հեռանում են մի բան ավել իմացած։ Էն պահը, երբ նայում եմ ուսանողներին, ու աչքերը փայլում են, որովհետև գրքում գրած խրթին բաները վերջապես հասկանալի են դառնում։ Բա ո՜նց եմ սիրում, երբ իմ գրասենյակում նստած մտածում եմ, թե ոնց անհասկանալի տեքստը հասկանալի լեզվով բացատրեմ, ու վերջապես լուծումը գտնում եմ։

Ու ամենահետաքրքիր այն է, որ առավոտյան ժամը տասից գրասենյակումս եմ։ Իմ ամբողջ կյանքում չի եղել էսպիսի վիճակ, որ ամեն հաջորդ օրվան անհամբերությամբ սպասեմ ու ատեմ էն ժամերը, որոնք քնած պիտի անցկացնեմ՝ առանց աշխատելու։ Էսօր էլ նույնիսկ իննից առաջ էի աշխատանքի գնացել․ էսօրվա դասս չէի հասցրել լավ պատրաստել, օրս շուտ սկսեցի, որ ցերեկը պատրաստ մտնեմ լսարան։ Ուրիշ ժամանակ էսպիսի դեպքերում գլխառադ եմ անում։ Բայց երբ խոսքը դասի մասին է, պատասխանատվության զգացումը մի այլ կարգի մեծ է։

Ընդհանրապես, ես ինձ ահագին անամբիցիա ու աննպատակասլաց մարդ եմ համարում։ Երբեք մեջտեղից չեմ ճղվում ինչ-որ բանի հասնելու համար, այլ հոսքի հետ գնում եմ։ Երբեք չեմ կարողացել հասկանալ՝ ինչ աշխատանք եմ ուզում ու ինչ մասնագիտության մեջ եմ ուզում մնացած կյանքս անցկացնել։ Ու հենց էդպես հոսքի հետ գնալու արդյունքում եմ Յոենսուում հայտնվել։

Բայց հենց Յոենսուում հայտնվելս որոշիչ դարձավ, որ հասկանամ՝ ինչ եմ իրոք սիրում անել։ Ես գժվում եմ գիտելիքի շրջանառության՝ սովորելու ու սովորեցնելու համար։ Ընդ որում, սովորելու ամենասիրածս ձևը հենց սովորեցնելն է։ Դեռ ուսանողական տարիներիս հավաքում էի համակուրսեցիներիս ու կենսաքիմիա բացատրում։ Հո հենց էնպես չէի՞ անում։ Արդյունքում ես էլ էի սովորում, ու դրանից կայֆ բան չկար։ Հետագայում տարբեր համալսարաններում դասավանդելն էլ գերագույն հաճույք էր ինձ համար։ Իսկ հիմա էսպես մի ամբողջ կիսամյակ լրիվ դրույքով դասավանդման մեջ խրված լինելն ինձ համար կատարյալ երջանկություն է։

Էսօր էլ շեֆս պայմանագիրս երկարացնելու հեռավոր ակնարկ արեց։ Մի կողմից, էս տեսակ կատարյալ աշխատանքը շարունակելու երջանիկ հեռանկարը, մյուս կողմից՝ աշխատնաքից բացի մնացած ամեն ինչի բացակայությունը Յոենսուում։ Չգիտեմ։

Մտածում եմ՝ էս Յոենսուի շեֆս ինչ մեծ ռիսկ արեց, որ առանց հարցազրույցի, առանց բանի ինձ գործի ընդունեց։ Ճիշտ է՝ դեռ հինգ տարի առաջվանից ինձ գիտեր որպես պարտաճանաչ ուսանողի։ Բայց դա արդյոք հերի՞ք է մի մագիստրոսական ծրագրի ամբողջ կիսամյակի դասընթացների ուղիղ կեսը վստահելու համար։

Էսօր դասից հետո մի ուսանողի հետ իր առանձին գիտական պրոյեկտն էինք քննարկում։ Մեկ էլ բռնեց ու ասեց, որ լսարանում իրենք զգում են, թե ոնց եմ գործս սիրում, ու դա վարակիչ է։

Մինչև հիմա ուղեղիս մեջ չի տեղավորվում, թե ինչու Կոպենհագենի համալսարանից էդպես քշվեցի։ Մորթենին ասում եմ՝ ուզում եմ դանիական քոլեջներում դասավանդել։ Ասում է՝ բայց դրանք պրիստիժնի չեն։ Պրիստիժը կապ չունի։ Ես իրոք ուզում եմ դասավանդել մինչև կյանքիս վերջ, իսկ Յոենսուում հավերժ մնալ ուղղակի չեմ կարող։

25 Comments »

Սերը և օբյեկտիվությունը դասավանդման մեջ

Ընդհանրապես, որպես դասախոս այս կամ այն մոտեցումն ընտրելիս միշտ հիշում եմ իմ սեփական ուսանողական փորձը ու թե ինչպես էր այս կամ այն մոտեցումն ինձ վրա ազդում։ Իհարկե, ինձնով չափելը մի քիչ սահմանափակ է, որովհետև ուսանողներն էլ տարբեր են լինում ու տարբեր մոտեցումների կարիք ունեն, բայց ամեն դեպքում գոնե օգնում է խուսափել մի շարք սխալներից։

Երբ հետ եմ նայում իմ ուսանողական տարիներին, նկատում եմ, որ հատկապես այն դասախոսների առարկաներն եմ հատկապես լավ սովորել, որոնց սիրում էի։ Հիմա չգիտեմ՝ սիրո պատճառ-հետևանքային կապը․ արդյոք առարկայի նկատմամբ սե՞րն էր տարածվում դասախոսի վրա, թե՞ հակառակը։ Ամեն դեպքում, հաշվի առնելով, որ առարկաներ են եղել, որոնք մի կիսամյակ մի դասախոս է դասավանդել, երկրորդը՝ մի ուրիշ, կարելի է ասել, որ դասախոսն իր դերն ունեցել է։

Ամենացայտուն օրինակը կենսաքիմիան էր։ Առաջին կիսամյակում սովորել եմ էնքան որ «գերազանցի» հասնեմ։ Ինձ համար ամենաանհետաքրքիր ու ձանձրալի առարկան էր։ Իսկ երբ երկրորդ կիսամյակում ուրիշ դասախոս մտավ լսարան, որին անմիջապես սիրեցի, կենսաքիմիայի նկատմամբ հետաքրքրությունս կտրուկ աճեց, ու ահագին խորացա՝ լրացուցիչ աշխատանք կատարելով ու ի վերջո քննությունից «10» ստանալով (բժշկականում «9» սովորական «գերազանցն» էր, «10»-ը՝ բացառիկ):

Ինչ խոսք, դասախոսին սիրելը հենց էնպես չի լինում ու մի քանի հանգամանքներից է կախված․ ինչպե՞ս է դասախոսը դասավանդում, ինչպե՞ս է տրամադրված իր ուսանողների և առարկայի նկատմամբ։ Կոնկրետ ինձ համար սարսափելի վանող է դասախոսի անտարբերությունը դասավանդվող նյութի ու լսարանում ներկաների նկատմամբ։ Էդպես մաստերիս ընթացքում մի առարկայի քննական առաջադրանքը չէի կարողանում կատարել հենց մենակ դասախոսին չսիրելու պատճառով։ Ահռելի կամքի ուժ եմ գործադրել, որ ի վերջո մի բան հանձնեմ։

Բայց դասախոս-ուսանող հարաբերություններում միմյանց նկատմամբ լավ տրամադրված լինելը մեկ այլ վտանգավոր հետևանք ունի․ օբյեկտիվության կորուստ։ Անձամբ ինքս իմ անվերջանալի ուսանողական տարիների ընթացքում շատ եմ բախվել դասախոսների ոչ օբյեկտիվ վերաբերմունքին։ Ունեցել եմ դասախոսներ, որոնք ակնհայտորեն նախընտրել են տղա ուսանողներին, ու իմ պատասխանն ինչքան էլ կատարյալ է եղել, միշտ ցածր են նշանակել։ Ունեցել եմ դասախոսներ, որոնք ուսանողուհիներին բաց ծիծիկների համար են բարձր գնահատել, իսկ գիտելիքն իրենց մոտ հաշիվ չէր։ Եվ անգամ զարգացած Եվրոպայում ունեցել եմ դասախոսներ, որոնք իրենց ոլորտի գիգանտներ են եղել, բայց ուսանողներին գնահատական նշանակել են ոչ թե ըստ գիտելիքների, այլ ըստ նրանց նկատմամբ տրամադրվածության։

Բայց հանուն արդարության ասեմ, որ ունեցել եմ նաև դասախոսներ, որոնք ինձ են շատ սիրել։ Մի դեպք գոնե հիշում եմ, որ հյուսվածաբանության գնահատականս սուբյեկտիվ դրական վերաբերմունքի արդյունք է եղել։ Բայց դրանից ամոթից գետինն էի մտել, ու առարկայի մնացած 3/4-ն էնպես եմ սովորել, որ դասախոսս արդեն ամբիոնից ուրիշ դասախոսների էր կանչում, որ զմայլվեն գիտելիքներովս։

Ունեցել եմ նաև դասախոսներ, որոնք ինձ շատ սիրելով հանդերձ օբյեկտիվությունը չեն կորցրել ու պետք եղած դեպքում ցածր են նշանակել: Ու դասախոսական ամենակարևոր դասս հենց նրանցից եմ սովորել․ սիրել ուսանողներին, չկորցնել օբյեկտիվությունը։ Իսկ դա սարսափելի բարդ է։

Ամեն անգամ նոր առարկա դասավանդելիս փորձում եմ նախ ինքս ինձ տրամադրել ու սիրել այն։ Առայժմ մենակ ձևաբանություն-շարահյուսություն առարկայի դեպքում դա չէր ստացվում, բայց երրորդ դասից սկսած ոնց որ դա էլ հաղթահարեցի ու սկսեցի սիրով լսարան մտնել։ Հետո փորձում եմ ուսանողներին սիրել։ Ցավոք, դա ոչ բոլորի դեպքում է ստացվում։ Բայց նույնիսկ այդ դեպքում աշխատում եմ որևէ մեկի նկատմամբ անտարբեր չլինել ու չատել, ինչպես անում էին մաստերիս ընթացքում ինձ դասավանդած գրեթե բոլոր դասախոսները։ Ու արդյունքը շատ արագ եմ տեսնում։ Շատ արագ տեսնում եմ տեղ հասած գիտելիք, հետաքրքրվածություն առարկայի նկատմամբ, սովորելու ծարավ։

Իսկ երեկ առաջին քննությունն էր։ Ուսանողներիցս երեք հոգու կտրեցի։ Իրականում եթե շատ ուզեի, կարող էի «անցողիկ» նշանակել։ Բայց կարդալով իրենց պատասխանները՝ հասկացա, որ մեթոդաբանության որոշ ֆունդամենտալ հարցեր լավ չեն հասկացել, իսկ դա իրենց շատ կխանգարի մաստերի հետագա ընթացքում։ Դրա համար լավ կլինի՝ էդ բոլորը մի անգամ էլ բացատրեմ, վերաքննություն հանձնեն ու տեղը տեղին գիտելիք ցուցադրեն։

Կտրվողներից մեկն էլ իմ սիրելի ուսանողներից էր։ Երևի նաև շատ սիրելուց կտրեցի, որովհետև գիտեմ, որ եթե էս ամենը հիմա լավ չիմանա, հետագայում մագիստրոսական թեզի որակի վրա ահագին վատ կանդրադառնա։ Չգիտեմ, երևի ինքը դա չի հասկանա։ Երևի ես էլ սխալ եմ անում վերաքննության ավելորդ սթրեսի ենթարկելով։ Բայց իմ սերն ուսանողներիս նկատմամբ հենց էդպես է դրսևորվում․ ինչքան շատ սեր, էնքան մեծ ցանկություն գիտելիքն ամբողջությամբ տեղ հասցնելու։

6 Comments »

Հումորը մանկավարժության մեջ

Ընդհանրապես, համալսարանական մանկավարժության ներածական դասընթացից բացի որևէ տեղ մանկավարժություն չեմ սովորել, ու դասավանդելիս համապատասխան գիտելիքների պակասը հաճախ եմ զգում։ Ու քանի որ հմտություններս տեսությունով զարգացնելու համար ժամանակ էդպես էլ չեմ գտնում, աշխատում եմ դիտարկումներով ու փորձով սովորել։

Հումորի կարևորությունն առաջին անգամ հասկացա, երբ Էնդի Ֆիլդի դասագրքով ստատիստիկա սովորեցի։ Ստատիստիկան երևի այն համալսարանական առարկաներից է, որը լավ յուրացնելու համար շատ կարևոր պայման է լավ սովորեցնող ունենալը։ Ինքս ստատիստիկայի անթիվ-անհամար դասընթացների եմ գնացել, ու պատահել է, որ լսարանից դուրս եմ եկել՝ առանց գաղափար ունենալու, թե ինչից էր խոսվում, չնայած թեմային ծանոթ եմ եղել։

Էնդի Ֆիլդի դասագիրքն էլ էդ լավ բացատրելու օրինակներից մեկն էր ու մինչ այդ ինձ հանդիպած ստատիստիկայի միակ դասագիրքը, որից որևէ բան հնարավոր է սովորել։ Հետաքրքիր է, որ գրքի նախաբանում հեղինակն ինքն էլ է խոստովանում, որ իր առաջ խնդիր է դրել մանկավարժական տեսանկյունից որակյալ գիրք գրել։ Ու գրքում բազմաթիվ այլ հնարքների կողքին կա նաև հումորը․ չկա գլուխ, որտեղ մի բան բացատրելիս որևէ կատակ չանի, ու ծիծաղից չթուլանաս։

Բայց հումորի՝ աշխատող միջոց լինելու մեջ պիտի համոզվեի դասի ժամանակ կիրառելուց հետո։ Մինչ այդ մի քիչ նախապատմություն։

Մի անգամ Բեռլինում ընկերներով հավաքված էինք, ու չգիտեմ ոնց խոսք գնաց ֆիններենից։ Մեր մեջ մի ֆիննուհի կար, ընկերը՝ հայ։ Ուզում էինք մեր հայ ընկերոջը համոզել, որ ֆիններեն «ես քեզ սիրում եմ»։ Ինքը չէր հիշում ու չէր հիշում։ Բայց մի քիչ օգնելով, մի քիչ հիշողությանը զոռ տալով ասեց․ «Մինա ռակաստան սինուա»։ Մեկ էլ մնաց-մնաց, թե՝ «ռակաստա՞ն»։ Ու ծիծաղից թուլացավ։

Հիմա վերադառնանք լսարան։ Առարկան, որը դասավանդում եմ, կոչվում է ձևաբանություն ու շարահյուսություն։ Երբ դա ինձ տվեցին, մի քիչ ընդդիմացա՝ պնդելով, որ ձևաբանությունից ու շարահյուսությունից շատ բան չգիտեմ։ Իրոք, գիտելիքներս սահմանափակվում էին այդ նույն դասընթացն անցած լինելով։ Դրանից ավելին շատ քիչ էի սովորել տարիների ընթացքում։ Այնուամենայնիվ, առարկան մնաց ինձ վրա, ու ես պիտի ինչ-որ բան անեի։

Էստեղ իրավիճակը բարդանում է նաև նրանով, որ դասավանդման ձևը նախապես որոշված է․ դասախոսություններ։ Իսկ դա նշանակում է, որ երեք դասի ընթացքում պիտի հասցնեմ հարյուր էջին համարժեք նյութ մատուցել՝ առանց որևէ տեսակի ինտերակտիվության։ Իհարկե, անինտերակտիվության մասից մի քիչ շեղվում եմ, որովհետև ուղղակի ինձ չեմ կարող ներել մի մեթոդ կիրառելու համար, որը գիտեմ՝ արդյունավետ չէ։

Ուրեմն ձևաբանության երկրորդ դասախոսությունն էր։ Հսկայական լսարան։ Ուսանողներն անհավես նստած էին լսարանում։ Կարդում էի ածանցման ու բարդ բառեր կազմելու մասին։ Դեմքերից հասկանալի էր, որ կա՛մ չեն հասկանում, կա՛մ ահավոր ձանձրանում են, ես էլ ինձ ահավոր մեղավոր էի զգում։ Ու մեկ էլ երբ պիտի խոսեի ածանցավոր ու բարդ բառերի իմաստի թափանցիկության մասին ու այն մասին, որ չնայած բառարանում շատերը չեն հայտնաբերվում, բայց զրուցակիցը հասկանում է դիմացինին, որոշեցի օրինակ բերել, բայց ի տարբերություն էն հարյուրավոր օրինակների, որոնց մասին լսում են դասի ժամանակ, էս անգամ ծիծաղելի օրինակ ուզեցի բերել։

Պատմեցի Բեռլինի պատմությունն ու բացատրեցի․ «Հայերենում -ստան ածանցը նշանակում է երկիր, իսկ ռակը ռուսերենից փոխառված խեցգետին բառն է։ Փաստորեն, ռակաստան ստացվում է խեցգետինների երկիր։ Ու իմ ընկերոջը պետք չէր դա բացատրելը, որովհետև իմաստը թափանցիկ էր»։ Էստեղ ուսանողներս ծիծաղեցին, դեմքներն էլ պայծառացավ։ Հետո իմացա, որ «ռակաստանը» լավ տպավորվել էր, որովհետև իրենց բացակա համակուրսեցիներին պատմել էին այդ մասին։

Երեկվա դասախոսության մեջ հումորային օրինակները շատացրի։ Ուսանողներիս դեմքերից կարելի էր ասել, որ էս անգամ ավելի ուշադիր ու հավեսով էին լսում, ու հաստատ ինչ-որ բան սովորած լսարանից դուրս եկան։

6 Comments »

Արևելյան Ֆինլանդիայի համալսարանի ուսումնական ծրագրի առանձնահատկությունները

Ինչպես Ծլնգին խոստացել էի, այս գրառմամբ անդրադառնում եմ Արևելյան Ֆինլանդիայի համալսարանի կրթական ծրագրերին։

Սկսեմ նրանից, որ այստեղ ուսումնական տարին երկու կիսամյակից է բաղկացած, ինչպես գրեթե ամեն տեղ, բայց կիսամյակներն էլ իրենց հերթին երկուական study period-ներից են բաղկացած, ինչպես հին ու բարի Սովետում քառորդներ գոյություն ունեին։ Ի տարբերություն կիսամյակների, study period-ների սկզբի ու ավարտի միջև արձակուրդ կամ պաշտոնական անցում չկա։ Միայն չոր օրացուցային օրեր են, ու կարիքի դեպքում կարելի է դրանք թեթևակի խախտել։

Հենց study period-ներով է պայմանավորված, որ գրեթե ոչ մի առարկա մի ամբողջ կիսամյակ չի ձգվում, այլ ավարտվում է մոտավորապես տվյալ study period-ի ավարտին։ Բայց քանի որ ես դասավանդում եմ Էրազմուս մունդուսի կլինիկական լեզվաբանության միջազգային մաստերում, իմ կյանքը մի քիչ տարբերվում է սովորական ֆիննական ծրագրերում դասավանդողներինից թե՛ լավ, թե՛ վատ իմաստով։

Այս մաստերի ուսումնական ծրագիրն ու օրացույցը հարմարեցված է համագործակցող մյուս համալսարաններին, ու այդ ուսանողները միաժամանակ թե՛ օրենքից, թե՛ կիսամյակային բաժանումներից մի քիչ դուրս են։ Այդ ուսանողները Յոենսուում պետք է անցկացնեն մի կիսամյակ, ինչը համապատասխանում է էստեղի համալսարանի երեք study period-ի (երկուսն առաջին կիսամյակից, մեկը՝ երկրորդից)։ Փաստորեն, ստացվում է այնպես, որ երկրորդ կիսամյակի երկրորդ կեսին դասավանդելու պարտականություն չունեմ, եթե, իհարկե, նոր բաներ վզիս չփաթաթեն։

Հիմա գանք այն հինգուկես առարկաներին ու տեսնենք, թե ոնց է ստացվում, որ շնչելու ժամանակ, այնուամենայնիվ, մնում է։ Այդ առարկաներից յուրաքանչյուրը տասներկու կոնտակտային ժամ ունի, որոնք հիմնականում ձգվում են երեք շաբաթ՝ ամեն շաբաթ չորսական ժամով։ Այդ մի շաբաթը, երբ ութ կոնտակտային ժամ ունեմ, պայմանավորված է նրանով, որ առաջին study period-ը վերջանում է, երկրորդն է սկսվում, ու մի առարկայի վերջը համընկնում է երկրորդի սկզբի հետ։ Էդպիսի համընկնումներ կարող էին լինել նաև հենց առաջին study period-ի ներսում, բայց քանի որ մեթոդոլոգիա առարկայի ուղիղ կեսն էի դասավանդելու, մյուս կեսը դասավանդող պրոֆեսորիս հետ էնպես հարմարացրի, որ ոչ միայն չհամընկան, այլև մի ամբողջ շաբաթ դասավանդելու ժամեր չունեի։

Փաստորեն, եթե այս հինգուկես առարկաները համեմատեինք նորմալ, կիսամյակով մեկ ձգվող առարկաների հետ, կստացվեր ընդամենը երկուսը կամ երեքը՝ նայած ինչպես հաշվենք, ու դա կլիներ նորմալ ծանրաբեռնվածություն։ Անկեղծ ասած, ես կնախընտրեի կիսամյակով մեկ ձգվող երկու առարկա այս հինգուկեսի փոխարեն, որովհետև ամեն առանձին առարկա նաև լիքը ադմինստրատիվ աշխատանք է խլում ու առանձին մի քանի օր գնում է պլանավորելու ու նյութերն ընտրելու վրա։ Բայց էստեղ գալիս եմ իմ մյուս պարտականություններն ու ընդհանրապես այս համալսարանի ուսումնական ծրագրերի յուրօրինակությունները։

Այս բոլոր առարկաներից, որ դասավանդում եմ, հնարավոր է 1 – 10 կրեդիտ հավաքել։ Ուսանողը, օրինակ, ներկա գտնվելով հոգելեզվաբանության բոլոր դասերին ու քննությունը հաջողությամբ հանձնելով ստանում է 1 կրեդիտ։ Բայց ցանկության դեպքում կարող է 10 ստանալ, իսկ դրա համար պետք է լրացուցիչ առաջադրանք կատարի, ինչը նշանակում է լսարանից դուրս ուսանողի հետ անհատական աշխատանք։ Իհարկե, դա այնքան էլ վատ չէ, բայց միայն այդ մաստեր ծրագրում 23 ուսանող կա, ու նրանցից յուրաքանչյուրն առնվազն մեկ առարկայից լրացուցիչ աշխատանք կատարելու է, որ կարողանա կիսամյակային բոլոր կրեդիտները հավաքել։ Դրան էլ ավելացնենք, որ իմ դասերին հաճախում են նաև այդ մաստերից դուրս ֆին ու փոխանակային ուսանողներ։ Արդյունքում՝ կոնտակային ժամերից շատ ավելի շատ ժամանակ եմ անցկացնելու ուսանողներին ղեկավարելու վրա։

Բարեբախտաբար, այն կես առարկան, որ դասավանդել եմ, լրացուցիչ առաջադրանքի հնարավորություն չուներ, իսկ այս մեկը, որ հիմա եմ դասավանդում, ֆիքսված լրացուցիչ առաջադրանք ունի․ ով ուզում է նախատեսվածից շատ կրեդիտ ստանալ, քննությանն իրեն լրացուցիչ հարց կտրվի լրացուցիչ գրականությունից։ Բայց այ երբ կլինիկական լեզվաբանությունն ու հոգելեզվաբանությունը սկսվեն, չգիտեմ՝ ինչ է կատարվելու։

Էստեղի ուսումնական ծրագրի մեկ այլ առանձնահատկություն են էսպես կոչված գրքային քննությունները․ առարկան ոչ մի կոնտակտային ժամ չունի, ուսանողը նախատեսված գիրքը կարդում է, գալիս քննության։ Էդպես ես մոտ ութ առարկայի գրքային քննություն եմ կոորդինացնում։ Դրանցից հինգը նաև նրանք են, որոնք նաև կոնտակտային ժամեր ունեն, ու ինքս դասավանդում եմ, բայց մյուս երեքի հետ, կարելի է ասել, կապ չունեմ։

Եթե ինձ հարցնեք, կասեմ, որ այս գրքային քննություններն աշխարհի ամենաանհեթեթ բանն են։ Փաստորեն, քննություն եմ ընդունում էնպիսի գրքերից, որոնք ինքս էլ չեմ կարդացել։ Ինչ խոսք, հասկանալի է, թե ինչու այս ֆորմատն ընդհանրապես գոյություն ունի։ Ֆինլանդիան բավական նոսր բնակեցված մեծ երկիր է, ու գրքային քննությունները հնարավորություն են տալիս հեռակա սովորել։ Հենց էդ պատճառով Յոենսուն նաև MOOC-երով ու իր սեփական օնլայն կուրսերով է դասավանդում։ Բայց քննություն ընդունել գրքերից, որ ինքս ոչ միայն չեմ կարդացել, այլև ոլորտից միայն պերիֆերիկ գիտելիքնե՞ր ունեմ։ Այս դեպքում կարելի էր գոնե ցենզորների վերցնել, ինչպես Կոպենհագենի համալսարանն է անում․ ոչ մի քննություն առանց ցենզորի չի անցնում։

Մի խոսքով, ոնց որ սրանք էին դասավանդման հետ կապված պարտականություններս։ Արևելյան Ֆինլանդիայի համալսարանի այլ առանձնահատկություններից ուրիշ առիթով կգրեմ։

 

2 Comments »

Մի քիչ ակադեմիայից

Երբ ամիսներ առաջ ակումբում այս գրառումն արեցի՝ ինքս ինձ հարցնելով, թե արդյոք պետք էր Սիլվիային Կոպենհագեն բերել, դեռ գաղափար չունեի, թե էս փլավն ինչքան ջուր էր քաշելու։ Այս ընթացքում շատ բան եղավ․ ղեկավարիս կռվով-դավով համոզեցի, որ երեք ամսով աշխատանքս երկարաձգի, թեզս հաջողությամբ պաշտպանեցի ու աշխատանքի անցա Ֆինլանդիայում։ Մեր գիտական թիմի անդամներից մեկը հարկայինում գործի ընդունվեց, մյուսը՝ մեկ այլ դանիական համալսարանում պոստդոկ ճարեց ու մնաց Սիլվիան իր՝ մինչև հաջորդ տարվա մարտի վերջի պայմանագրով։

Սիլվիան շատ էր ուզում, որ միասին ինչ-որ բան անենք, իսկ ես չէի ուզում ղեկավարիս հետ աշխատել։ Բայց թեզս հանձնելուց հետո մտածեցի՝ PhD-ի դառնությունն է, բոլորն էլ ունենում են իրենց ղեկավարների նկատմամբ։ Ու էդպես սկսեցի փորփրել բոլոր տեսակի գրանտների հնարավորությունները, դրանք ստանալու հավանականությունն ու ինձ հետ համագործակցել ցանկացող գիտական հաստատությունները։ Երկու հեշտ ուղի կար․ մեկը ղեկավարիս հետ, մյուսը՝ հիվանդանոցի թիմի հետ։ Հեշտ էր, քանի որ երկու դեպքում էլ ոտքս արդեն էնտեղ էր։

Հիվանդանոցի թիմի հետ խոսեցի։ Իրենք համաձայն էին, բայց թեման էին ուզում մի քիչ փոխել։ Նոր թեման էլ ինձ համար մի քիչ ջանջալ է, քանի որ նոր մեթոդ է ներառում։ Որոշեցի ամեն դեպքում աշխատել դրա վրա։ Ու տեսականորեն դեռ աշխատում եմ, թեև էս մի ամսվա մեջ հազիվ մեկ-երկու հոդված եմ կարդացել էդ թեմայով (կեցցե զբաղվածությունս):

Խոսեցի նաև ղեկավարիս հետ։ Ասաց, որ ավելի հեշտ տարբերակ է, երբ դիմողն ինքն է, ու դիմումի մեջ նշում է, որ պոստդոկի է գործի ընդունում։ Իրոք, էդպիսի դիմումները ֆինանսավորվելու ավելի բարձր հավանականություն ունեն (10-15%, մինչդեռ անհատական պոստդոկը՝ 2-5%): Ես էլ համաձայնեցի, ու օգոստոսից պաշտպանություն-բան թողած սկսեցի ղեկավարիս բզել, որ գրենք դիմումը։

Երբ արդեն աշխատում էինք դիմումի վրա, անձնակազմում հանկարծ Սիլվիան էլ հայտնվեց։ Անկեղծ ասած, ես դեմ չէի։ Եթե ֆինանսավորումը ստանայինք, ընտիր բան էր լինելու․ ես ու Սիլվիան նույն թիմում էինք աշխատելու։ Հետո մի առանձին խոսակցության մեջ Սիլվիան նշելու էր, որ ղեկավարս իրեն ասել է, թե ես էլ եմ դիմումի մեջ, հո դեմ չէ՞։ Ծիծաղելու էինք դրա վրա, առաջ անցնեինք։

Եկավ սեպտեմբերը, ու ես արդեն Ֆինլանդիայից ևս մեկ անգամ բզեցի ղեկավարիս․ ի վերջո, գրանտն իր անունով էր գրվելու, պետք էր ամեն ինչ հարամարցնել իրեն։ Ասաց, որ սեպտեմբերի առաջին երկու շաբաթներին զբաղված է, բայց հետո կգրի ինձ։ Դեդլայնն էլ հոկտեմբերի սկիզբ էր։

Համբերատար սպասեցի երկու շաբաթ։ Ձեն-ձուն չկար։ Էդ ընթացքում ուրիշ թեմայով էի ղեկավարիս գրել, նամակիս չէր պատասխանել։ Էդպես Սիլվիային գրեցի, հարցրի՝ ինչ կա-չկա։ Ասաց, որ դեռ բան չեն արել, առաջիկա օրերին են նստելու աշխատելու։ Երկու օր անց Սիլվիայից առանձին նամակ ստացա, թե՝ էս տեքստն եմ ուղարկել Կասպերին (ղեկավարս): Էս ամենը շատ տարօրինակ թվաց ինձ․ ինչու՞ մեյլերի մեջ ինձ չեն ընդգրկում։ Հարցրի, թե արդյոք ես դեռ ընդգրկված եմ դիմումի մեջ։ Սիլվիան պատասխանեց, որ դա քննարկման ենթակա չէ։

Դրանից մի շաբաթ անց գնացի Կոպենհագեն։ Անգամ Կոպենհագենում եղած ժամանակ ես պաշտոնապես Ֆինլանդիայում եմ աշխատում, հետևաբար էնտեղի աշխատանքիս հետ կապ չունեցող բաների ժամանակ տրամադրելը մոտենում է թույլատրելիի սահմանին։ Այդուհանդերձ, երեք օր շարունակ գնացի համալսարան ու հանդիպեցի Կասպերին ու Սիլվիային ու մի ամբողջ կեսօր անցկացրի դիմումն ամբողջացնելու վրա։ Դրանից հետո Սիլվիան ու Կասպերը պիտի հանդիպեին, դիմումը վերջնական տեսքի բերեին։

Յոենսու հասնելուն պես իրենց նամակ գրեցի՝ հարցնելով, թե ինչ է մնացել անելու, կարող եմ օգնել։ Իրականում դեդլայնը երեքշաբթի է, իսկ ես երկուշաբթի մեծ լեկցիա ունեմ, երեքշաբթի՝ ռուսերեն լեկցիա, ևս մեկ լեկցիա չորեքշաբթի։ Եվ դրանցից միայն երկուշաբթի օրվան եմ պատրաստ։ Բայց ասում էի՝ թքած, գրանտը կարևոր է, ժամանակ տրամադրեմ, մենակ թե ստանանք ֆինանսավորումը։

Եվ այսօր առավոտյան ղեկավարիցս էսպիսի նամակ եմ ստանում․ «Մեր նոր գործընկերը՝ պրոֆեսորը Բիսպեբյերգի հիվանդանոցից, գտնում է, որ դիմումն ավելի համոզիչ կլինի, եթե ամբողջ չորս տարվա համար նույն անձը լինի, ոչ թե երկու կամ երեք հոգի, և ես համաձայն եմ, այնպես որ ջնջեցինք քո անունը դիմումից։ Բայց կարող ես հանգիստ լինել, որ մի քիչ փող կառանձնացնենք քեզ համար, եթե դրա կարիքն ունենաս»։

Էստեղ նորից նստեցի ու փորձեցի փոշմանել, որ Սիլվիային բերել եմ տվել Կոպենհագեն․ փաստորեն, նա անընդհատ իմ ճամփին է հայտնվելու ու ստանալու է այն, ինչ ես պիտի ստանայի։ Հետո նստեցի ու ավելի խորը մտածեցի։ Արդյոք ուզու՞մ եմ շարունակել համագործակցել էս տիպի անպատասխանատու մարդու հետ։ Հաստատ չէ։ Ու էսպիսի պատասխան գրեցի․ «Ես կարծում եմ՝ անհարգալից ու անընդունելի է, որ իմ անունը ջնջել եք դիմումից։ Եթե սկզբից իմանայի, ժամանակս կծախսեի մեկ այլ անձի հետ դիմում գրելու վրա, ով վստահաբար անունս չէր ջնջի վերջին պահին։ Հիմա դու ինձ թողնում ես դեդլայններին մոտ առանց որևէ դիմումի։ Անչափ շնորհակալ եմ դրա համար»։

Ավելի լավ է՝ հիվանդանոցի հետ դիմումս արագացնեմ։

7 Comments »

Պոստդոկի փնտրտուքներ․ ի՞նչ է ակադեմիան պահանջում մեզնից

Անցյալ տարի Դանիայի կառավարությունը կրճատեց համալսարանների ֆինանսավորումը։ Բազմաթիվ հետևանքներից մեկն էն էր, որ Կոպենհագենի համալսարանը դադարեցրեց միջդիսցիպլինար գիտական ծրագրերի ֆինանսավորումը։ Այսինքն, գործող խմբերը պիտի ստանային իրենց ֆինանսավորումը մինչև կոնկրետ ծրագրի վերջնաժամկետ, իսկ դրանից հետո երկարացման հնարավորություն չէր լինելու։

Բայց դա չխանգարեց, որ համալսարանը միլիոններ ծախսի ու աշխարհի հեղինակավոր համալսարաններից պրոֆեսորներ հրավիրի միջդիսցիպլինար գիտական ծրագրերի աշխատանքը գնահատելու։

Իմ PhD-ն էլ էր նման ծրագրի մի մաս։ Իսկ գնահատման շրջանակներում նախատեսված էր հանդիպում այդ ծրագրերի PhD ուսանողների հետ։ Երևի ծրագրիցս բողոքելու շատ բան ունեի։ Դրա համար ներկայացա հանդիպմանը։

Մեզ նստեցրին մեծ սեղանների շուրջ, ամեն սեղանի մոտ՝ վեց-յոթ PhD-ուսանող և մեկ գնահատող պրոֆեսոր։ Մեր սեղանի պրոֆեսորն Օքսֆորդի համալսարանից էր։ Սկզբում խոսեցինք, թե ինչից ենք դժգոհ ու ինչից ենք գոհ, քննարկեցինք միջդիսցիպլինարության մարտահրավերները և այլն։ Իսկ վերջում հասանք ապագայի մասին պլաններին։ Բոլորս պետք է պատասխանեինք, թե որտեղ ենք տեսնում մեզ տասը տարի անց։ Սեղանի շուրջ նստածները գիտեին ճիշտ պատասխանը, ու անպայման նշում էին որևէ ակադեմիական պաշտոն։ Տարբերությունը միայն նեղ ոլորտների մեջ էր․ ոմանք ուզում էին շարունակել միջդիսցիպլինար աշխատանքը, ոմանք ուզում էին վերադառնալ նեղ ոլորտ։ Իսկ Օքսֆորդի պրոֆեսորը շատ լավ կատարում էր իր դերը՝ մի քիչ շփոթվածներին կոնկրետ խորհուրդներ տալով, թե ոնց ակադեմիական կարիերան դասավորեն, ինչ ֆինանսավորման դիմեն, ում հետ համագործակցեն, ոնց տպագրվեն։

Երբ իմ հերթը հասավ, ընտրեցի սխալ պատասխանը․

-Տասը տարի անց լինելու եմ տնային տնտեսուհի ու հինգ երեխա եմ մեծացնելու։

Պրոֆեսորը խորը շունչ քաշեց։ Օքսֆորդում երևի երբևէ նման պատասխանի չի հանդիպել, ու չգիտեր՝ ինչ խորհուրդ տար։

-Էդպես էլ է պատահում,- ասաց ու անմիջապես անցավ հաջորդին։

Իրականում չգիտեմ՝ տասը տարի անց որտեղ եմ լինելու ու ինչ եմ անելու։ Ուղղակի ուզեցի Օքսֆորդի պրոֆեսորին ցույց տալ, որ տնային տնտեսուհի լինելն ու լիքը երեխա մեծացնելն էլ կարող է բարձրագույն կրթություն ստացած կնոջ նպատակ լինել։ Բայց ակադեմիան ստիպում է միատիպ մտածել։ Մտածել, որ միակ ճիշտը հաջող ակադեմիական կարիերան է։ Իսկ դրա համար պետք է ամեն ինչ զոհաբերել հանուն պրոֆեսոր դառնալու։ Ամեն ինչի մեջ կարող են լինել ընտանիք, երեխաներ, ընկերներ, բնակավայր, առողջություն, հանգիստ, սիրելի զբաղմունք և այլն։

Ընդհանրապես, վաղուցվանից գիտեի, որ սիրում եմ գիտությամբ զբաղվել։ Դեռ դպրոցական տարիներին բժշկականի փոխարեն ուզում էի կենսաբանական ընդունվել հենց գիտնական դառնալու համար։ Բայց դրանից հետո շատ ջրեր են հոսել, ու միտքս հազար անգամ փոխել եմ՝ ակադեմիա անընդհատ մտնելով ու դուրս գալով։ Եվ միայն PhD-իս վերջին կես տարում էր, որ հասկացա, որ գիտությունն իրոք էն է, ինչով ուզում եմ զբաղվել իմ մնացած ամբողջ կյանքում։ Սովորաբար թեզը գրելու վերջին ամիսներին մարդիկ զզվում են ակադեմիայից, ուզում են պաշտպանել ու հեռու փախնել։ Բայց պաշտպանությունից հետո սկսում են պոստդոկ ման գալ։

Իսկ ես պոստդոկի առաջին դիմումս ուղարկել եմ թեզս հանձնելուց կես տարի առաջ։ Թեզս հանձնելուց հետո շաբաթը մի դիմում եմ գրում, ու ոլորտը կապ չունի։

Երեք տարի առաջ, երբ տեղափոխվեցի Կոպենհագեն, համոզված էի, որ էստեղ եմ մնալու։ Կոպենհագենի համալսարանում նոր-նոր ձևավորվում էր նյարդա- և հոգելեզվաբանության գիտական խումբը, ու կարծում էի, որ իմ ներդրումը կունենամ, ու PhD-ից հետո կշարունակեմ մասնակցել խմբի կառուցմանը։ Բայց երկու տարի առաջ Դանիայում աջերն իշխանության եկան ու կրճատեցին գիտության ֆինանսավորումը։ Կոպենհագենում նյարդա- և հոգելեզվաբանության կենտրոնի ձևավորումն օդի մեջ մնաց։

Երկու տարի առաջ, երբ հանդիպեցի դանիացի ընկերոջս, համոզված էի, որ էստեղ եմ մնալու։ Որոշեցի ակադեմիայից դուրս գալ, ու ակտիվ մասնակցում էի PhD-ից հետո ոչ ակադեմիական աշխատանք ճարելու բոլոր տեսակի վորքշոփներին։ Պարզվեց՝ առանց նեթվորքինգի (կարդալ՝ ծանոթի) տարբերակ չկա։ Որոշեցի նեթվորքինգը սկսել թեզս վերջացնելուց մի տարի առաջ։

Մի տարի առաջ, երբ Դանիան իմիգրացիայի օրենքները նորից փոխեց, համոզված էի, որ էստեղ եմ մնալու։ Դանիերենի քննություն հանձնեցի ու փորձեցի հարմարվել նոր պահանջներին։ Բայց Դանիան իմիգրացիայի օրենքները նորից փոխեց։

Հունվարին, երբ պոստդոկի դիմում ուղարկեցի Կոպենհագենի համալսարան, էլի համոզված էի, որ էստեղ եմ մնալու։ Զուգահեռ նաև ոչ ակադեմիական աշխատանքի դիմումներ ուղարկեցի ու մերժվեցի։

Բայց թեզս հանձնելուց մի ամիս անց այլևս այնքան էլ վստահ չեմ, որ էստեղ եմ մնալու։ Դանիայում նյարդա- ու հոգելեզվաբանության միայն մի գիտական խումբ կա, այն էլ Օրհուսում է։ Ուրեմն պիտի կա՛մ ոլորտս փոխեմ, կա՛մ գնամ Դանիայից։ Ուղարկածս պոստդոկի դիմումներից միայն երեքն էին Դանիայում, միայն երկուսը Կոպենհագենում։ Երկուսից արդեն մերժվել եմ։

Ինձ ինչքան էլ ասեն, որ Դանիայում հայտարարված պոստդոկի դիմում ուղարկելն անիմաստ է, որովհետև իրենց ծանոթի համար հայտարարված տեղ է, միևնույն է, դիմում ուղարկում եմ։ Իմ PhD-ի տեղն էլ է էդպիսին եղել, ու իրենց ծանոթը վերջին պահին հրաժարվել է, ստիպված ինձ են ընդունել։

Աշխարհով մեկ պոստդոկի հայտարարություններում սովորաբար խելագար պահանջներ են լինում։ Ոչ միշտ եմ բոլորին բավարարում, բայց, միևնույն է, դիմում եմ։ Ամեն անգամ դիմելիս ինձ վատ եմ զգում, որ չեմ հասցրել իքս քանակով հոդված տպագրել, որ Դանիայում PhD-ի բուն գիտական մասը երկու տարի է, իսկ ուրիշ երկրներում՝ երեք-չորս կամ ավելի, հետևաբար ավելի լուրջ սպասելիքներ ունեն, որ ղեկավարս ծանոթությունների մեծ ցանց չունի, հետևաբար չի կարող ինձ համար բարեխոսել։ Ամեն անգամ խելագարվում եմ մրցակցությունից․ իմ գիտական խմբի պոստդոկները, որոնք երեք տարի առաջ ավագ գործընկերներ էին, հիմա դարձել են ինձ մրցակից։ Ինձ մրցակից են նաև ուսանողական ընկերներս։

Ու ամեն անգամ մի նոր դիմում ուղարկելիս մտածում եմ․ բայց ես ուզում եմ գիտությամբ զբաղվել։ Ինչու՞ պիտի էսքան բարդ լինի ցանկությունս իրականացնելը։ Ինչու՞ պիտի մրցեմ ինձ մտերիմ մարդկանց հետ, երբ ուղղակի կարող էինք համագործակցել ու լավ արդյունքների հասնել։ Ինչու՞ պիտի ապացուցեմ, որ սենց ու նենցն եմ, որ սենց ու նենց նվաճումներ ունեմ։ Ուղղակի ուզում եմ գիտությամբ զբաղվել ու աշխատել նույն գործընկերներիս հետ։ Կատարյալ աշխարհում մրցակցություն չէր լինի։ Կատարյալ աշխարհում կախված չէինք լինի ֆինանսավորողներից։

Տասը տարի անց չգիտեմ՝ որտեղ կլինեմ ու ինչով կզբաղվեմ։

 

Leave a comment »

Կրթական համակարգերից. ինչով են Հայաստանի ու Դանիայի ուսանողները տարբերվում իրարից

8izneabatԴանիական կրթական համակարգին ավելի լավ ծանոթանալու համար ընդամենը պետք էր մի կիսամյակ ամբողջական առարկա դասավանդել մագիստրատուրայի ուսանողներին: Երեկ ստուգեցի բոլոր գրավորները, նստեցի ու խորը շունչ քաշեցի. նույն առարկան Նիդեռլանդներում, Հայաստանում ու Դանիայում ու այսքան տարբե՞ր: Իհարկե, Նիդեռլանդներից կարող եմ միայն ուսանողի տեսանկյունից խոսել, ու չգիտեմ՝ դասախոսն ինչ էր մտածում մեր տեքստերը կարդալիս: Բայց մյուս կողմից, ես հո հիշում եմ իմ ու դասընկերներիս աշխատանքների որակը: Ու հո տեսնում եմ, որ այն, ինչ կարդացի վերջին օրերին, շատ հեռու էր մեր այն ժամանակվա աշխատանքից:

Ուրեմն երեք համալսարան, մագիստրատուրայի ուսանողներ, նույն առարկան, նույն պահանջը, բայց արդյունքի մեջ սարուձոր տարբերություն:

Նիդեռլանդներում մենք տարբեր երկրներից ժամանած ու մեծ մրցույթ հաղթահարած ուսանողներ էինք: Աֆազիոլոգիայի միջլեզվաբանական հիմունքներ առարկայի պահանջն էր թեստ մշակել ու դրա մասին էսսե գրել: Ինչքա՜ն ենք գլուխ ջարդել, օրերով գրադարաններում նստել, ինչքան ծանոթ-անծանոթ ունենք, Սկայփով հետազոտել: Վերջնական արդյունքը գուցե կատարյալ չէր, ու աշխատելու տեղ շատ կար: Համենայնդեպս, անում էինք մեր կարողացածը: Ու դասախոսն էլ շատ գոհ էր մեզնից:

Երևանում լոգոպեդ ուսանողներին դասավանդում էի խոսքի խանգարումների նյարդահոգեբանական ու նյարդալեզվաբանական հիմունքներ: Էլի կար նույն պահանջը. կատարել փոքրիկ հետազոտական աշխատանք ու արդյունքները ներկայացնել պրեզենտացիայում: Կային ուսանողներ, որոնք լավագույնն էին անում, բայց գրականության հետ աշխատել չէին կարող, որովհետև նախ լեզու չգիտեին, երկրորդ գոնե այն ժամանակ համալսարանը միջազգային գիտական ամսագրերի մուտք չէր ապահովում: Էլ չասեմ, որ ընդհանրապես էդ տեսակի աշխատանքի ուղղակի սովոր չէին, ու շատ բարդ է մագիստրատուրայի ուսանողի հոգեբանությունը փոխելը:

Շատ բարդ է հատկապես սովորեցնելը, որ արտագրել չի կարելի: Բազմաթիվ ուսանողներ ինձ էշի տեղ դրած ոչ էլ էդ պուճուր հետազոտությունն արել էին: Ինտերնետից նկարներ էին քաշել, հետազոտված անձանց մասին թվեր նկարել ու իրենցից գոհ պրեզենտացիա սարքել: Ու երբ տեսնում էի էդ բոլոր պրեզենտացիաները, չգիտեի՝ ղալմաղալ անեի՞, թե՞ աչքերս փակեի: Քանի որ արդեն գիտեի, որ շատ շուտով Դանիա եմ գնալու, ու ղալմաղալը ժամանակատար էր լինելու, ընտրեցի երկրորդը:

Բացի էս համատարած արտագրոցիից ու կեղծիքից, հաճախ պատահում էր, որ ուսանողներն ինձ մոտենում էին ու խնդրում «մարդկային լինել», որովհետև հղի են, որովհետև երեխա ունեն, որովհետև հիվանդ սկեսուր են պահում: Ես էլ մարդկային էի լինում, ու մինչև չէին պատասխանում, չէի դնում, որովհետև գիտելիքն ու դասերի հետ չկապված խնդիրներն իրար չեն փոխարինում:

Հետո արդեն եկավ նմանատիպ՝ աֆազիոլոգիա առարկան Դանիայում դասավանդելու ժամանակը: Պիտի սպասեի, որ մոտավորապես էնպես է լինելու, ինչպես Նիդեռլանդներում, որովհետև էստեղի ուսանողներին խորթ է արտագրելը, թվեր կեղծելն ու դասախոսներին խաբելը: Բայց պարզվեց՝ ուսանողները դասախոսին ջղայնացնելու ուրիշ միջոցներ էլ ունեն:

Էլի մագիստրատուրայի ուսանողներին էի դասավանդում (մի մասը՝ լոգոպեդ, մի մասը՝ լեզվաբան): Լսարանի երկու երրորդը դանիացիներ էին, մեկ երրորդը՝ զանազան երկրներից եկած ուսանողներ: Ի տարբերություն Հայաստանի ուսանողների, այստեղ գրականությունը հասանելի է, անգլերեն էլ բոլորը գիտեն (առարկան անգլերեն էի դասավանդում), իսկ դասավանդման էսպիսի մեթոդին ու պահանջներին սովոր են դեռ ցածր կուրսերից: Բայց արի ու տես, որ էստեղ էլ դանիացի ուսանողներն անտանելի ալարկոտ են: Եթե բոլորն էդպիսին լինեին, գուցե ինքս ինձ մեղադրեի, թե բավականաչափ խիստ չեմ եղել կամ պահանջները հստակ չեմ ձևակերպել: Բայց արի ու տես, որ հինգ լավագույն աշխատանքներից միայն մեկի հեղինակն էր դանիացի (իսկ լավագույն ասելով նկատի ունեմ այն որակի, ինչ մենք Նիդեռլանդներում էինք անում):

Էստեղ ուսանողներն ինձ չէին խաբում: Որևէ մեկի ծնողն էլ չհայտնվեց գնահատական խնդրելու: Ոչ ոք չասաց՝ դե լավ, մարդկային էղի, թեև կուրսում կային մարդիկ, որոնք մեն-մենակ երեխա էին մեծացնում կամ առողջական խնդիրներ ունեին: Բայց սարսափելի ծույլ էին: Տասը գիտական հոդված կարդալու փոխարեն մեկն էին կարդում, պրեզենտացիան պատրաստելու վրա հինգ ժամ ծախսելու փոխարեն կես ժամ էին ծախսում, թեստերի նախադասություններ կազմելու փոխարեն արդեն գոյություն ունեցողներն էին վերցնում, հարմարացնում դանիերենին: Ինձ կողքից ասում են՝ առարկադ ստուգարքային է, դրա համար էլ էդպիսի վերաբերմունք է, բայց երբ խոսում եմ այլ ֆակուլտետներում դասավանդող ընկերներիս հետ, բոլորը նույն կարծիքին են. դանիացիները շատ ավելի ծույլ են:

Դանիական կրթական համակարգի լրջագույն թերություններից է նաև այն, որ դասախոսները շատ են ուսանողների հետևից վազում: Էստեղ շատ դասախոսների ճակատագիրը կախված է ուսանողների տված գնահատականներից, հետևաբար անում են ամեն ինչ, որ ուսանողները լավ զգան: Ասենք, կարող ես լսել դժգոհություններ, թե կարդալու նյութերը շատ են: Կամ՝ էսինչ հոդվածը չենք գտնում, խնդրում եմ՝ գտի, ուղարկի: Երևի դա էլ է հանգեցնում ծուլության ամրապնդման:

Մեկ-մեկ մտածում եմ՝ ի՜նչ հրաշալի կլիներ, որ Հայաստանի լավ ուսանողներն էլ կարողանային էն ռեսուրսներից օգտվել, որոնք հասանելի են դանիացի ուսանողներին, բայց արի ու տես կարգին չեն գործածում: Մյուս կողմից էլ, փորձում եմ հասկանալ, թե ինչու են հատկապես արտասահմանցի ուսանողներն իրենց ավելի լավ դրսևորում (հիշենք, որ Նիդեռլանդներում բոլորս էլ արտասահմանցի ուսանող էինք): Չգիտեմ, երևի կրթություն ստանալու համար հեռու երկիր մեկնած մարդիկ ավելի լուրջ են վերաբերվում դասերին: Արդյոք սա նշանակու՞մ է, որ կրթության արդյունավետությունը բարձրացնելու համար պետք է բոլորին արտասահման ուղարկել: Չէ, կարծում եմ ուղղակի պետք է պահանջները խստացնել ընդհանրապես ու մոռանալ «մարդկային լինելու» մասին, որովհետև միշտ էլ կգտնվեն ուսանողներ, որոնք միայն նվազագույն պահանջները բավարարելով կավարտեն համալսարանը, բայց այդ նվազագույն պահանջը նրանց մասնագետ չի դարձնի:

Leave a comment »

Սթրեսի դեմ կռվելու PhD-ական միջոցներ

Երկուշաբթի երեկոյան տանտերս տուն մտավ, տեսավ՝ խմոր եմ հունցում:

-Թխելու համար մի քիչ ուշ չի՞,- հարցրեց:
-Ուշը ուշ, բայց սթրեսս եմ հանում:
-Լավ, ուրեմն չհարցնեմ՝ օրդ ոնց ացավ,- ասաց ու գնաց իր գործերին:

Իսկ օրս անցել էր հոդվածիս մյուս չորս համահեղինակների հետ կռիվ տալով: Երկուսը պրոֆեսոր, մեկը՝ դոցենտ, մեկը՝ ասիստենտ: Երկուսը Դանիայում, մեկը՝ արձակուրդ, մեկը՝ Ֆրանսիայում: Իրար չեն հասկանում, իրար հետ համաձայն չեն, միմյանց գրածները խմբագրում են: Իսկ ես պիտի փորձեմ բոլորին գոհացնել: Էլ սթրեսը ո՞նց է լինում:

PhD անելիս էնքան ընդհանուր ծանրաբեռնվածությունը չէ, որքան աշխատանքի բնույթը, որ սթրեսի անսահման աղբյուր է, ու հաճախ օրվա վերջում ուզում կա՛մ մեկի հետ կռիվ անել, կա՛մ պատեպատ խփվել: Եթե սթրեսի դեմ կռվելու իմ միջոցները չունենայի, երևի էսքան չձգեի: Ու մեկ-մեկ որ նայում եմ առօրյայիս, լիքը հետաքրքիր լուծումներ եմ նկատում, որոնցով երևի արժե կիսվել:

Որևէ բան թխելը
Հաց կամ խմորեղեն շատ եմ թխում: Սրանք նենց բաներ են, որ հանգիստ կարող ես խանութից առնել: Բայց խանութինը նույն էֆեկտը չունի: Տան թխածը քո ստեղծածն է, քո աշխատանքի դրական արդյունքը: Երբ օրվա ընթացքում տանջվում-տանջվում ես ու վերջը չես կարողանում որևէ կոնկրետ գործի արդյունք տեսնել, ջեռոցից տաք-տաք հանած պուլլայից (ֆիննական քաղցր հաց) լավ բան չկա: Երիցուկով թեյ ես սարքում, պուլլան վերցնում, քեզուքեզ կրկնում «էս ես եմ սարքել» ու ատամներդ խրում տաք ու փափուկ խմորի մեջ:

Զբոսանքը
Երբ երկուշաբթի ղեկավարիցս լիքը մեկնաբանություններով հոդվածս վերջապես ստացա, առաջին ռեակցիաս էր՝ էս ինչ էր: Իմ գյոզալ, պարզ լեզուն բարդացրել, անհասկանալի ինչ-որ բան էր սարքել: Եթե իմպուլսիվ պատասխան տայի, պիտի մի յոթ հարկանի քֆուր գիտեի: Դրա փոխարեն վեր կացա, գնացի համալսարանում զբոսնելու: Մի տասը րոպե քայլեցի, հետ եկա, շունչ քաշեցի ու շատ ավելի ադեկվատ, հանգիստ պատասխան գրեցի:

Ուղղակի վերընկնելը
Մեր դարում մեզ էնպես են սովորեցրել, որ ոչինչ չանելը ծուլության նշան է: Ու երբ վեր ես ընկնում բազմոցին, ֆեյսբուքի ֆիդովդ վերև ներքև անում, մեղավորության զգացում է առաջանում, թե՝ ժամանակս գնաց, գործ չարեցի: Իսկ իմ փորձից նկատել եմ, որ սթրեսային օրերից առաջ կամ հետո եմ վեր ընկնում: Մեկ-մեկ առավոտներն է լինում, երբ գիտեմ՝ էս ու էն գործը պիտի անեմ, դրանից սթրեսվում եմ: Տնից կես ժամ ուշ դուրս գալն ու էդ ընթացքում սուրճի բաժակով վերընկնելն ավելի է օգնում, քան աչքերդ բացելուն պես գործի վազելը, որովհետև գործի հասնում ես սթրեսը վրադ, չես կարողանում նորմալ կենտրոնանալ:

Ֆիզիկական ակտիվությունը
Աշխատում եմ գոնե շաբաթը մեկ յոգայի գնալ: Դա օգնում է, որ նախ գործիս տեղը մինչև ժամը հազարը չլռվեմ, երկրորդ ձգվում-մգվում ես, կռացած ու սթրեսված մարմինդ մի քիչ շունչ է քաշում: Բայց էն ամենավատ ժամանակները յոգան լուծում չէ: Մեկ էլ դասից դուրս ես գալիս, զգում ես՝ սրտխփոցդ չի թեթևանում: Էս դեպքում պետք է քրտնել: Իսկ թե ոնց, արդեն ճաշակից է կախված: Ես տրեդմիլի վրա վազում էի, ու երբ իջնում էի, աշխարհի լրիվ դարդերը վերանում էին: Էս վերջերս էլի մազ էր մնում, որ հասնեմ սթրեսի էդ աստիճանին: Բռնեցի, սկսեցի քրտնելու հարմարանքներս հետս ման տալ (սպորտային շորերին ու կոշիկներին գումարած սրբիչ, որ հետո դուշի տակ մտնեմ): Էն էլ էդպես էլ կարիքը չեղավ:

Խոսելը
PhD ուսանողներից շատերն ինտրովերտ են, շատերը վախենում են արտահայտվել՝ մտածելով, որ մենակ իրենք են էդ վիճակում: Բայց գրողը տանի, էդ խոսելը սթրեսահան էֆեկտ ունի: Մեկ-մեկ էլ արտահայտվելով պարզում ես, որ մենակ դու չես էդ վիճակում: Դրա համար խոսիր: Խոսիր նաև ակադեմիայից դուրս մարդկանց հետ՝ դեմքիդ լուրջ արտահայտություն տալով: Ձևացրու, որ շատ կարևոր գործով ես զբաղվում ու որ դրա համար մի օր Նոբելյան մրցանակ ես ստանալու: Մեկ էլ տեսար՝ դա ավելի ճիշտ դուրս եկավ, քան էն համոզմունքդ, որ արածդ ոչ մեկի պետք չէ, նույնիսկ քեզ, որովհետև պոտենցիալ գործազուրկ ես:

Խմելը
Չեմ ասում՝ ալկաշ դարձիր: Որ ալկաշ դարձար, դիսերտացիադ վերջացնողը չես: Բայց չկա ավելի լավ բան, քան սթրեսային շաբաթվանից հետո մի երկու բաժակ գարեջուր խմելը: Լրիվ դարդերդ կորում-գնում են մինչև երկուշաբթի: Բացի դրանից, խմելն օգնում է նաև խոսելուն, հատկապես երբ գործ ունես դանիացիների հետ:

Ֆեյսբուքում ստատուս գրելը (կարող ես ջնջել կամ էնպես անել, որ մենակ դու տեսնես)
Եթե շուրջդ մարդ չկա (իսկ դա շատ հավանական է հատկապես հուլիսին կամ Զատկի արձակուրդից մի օր առաջ), ու չես կարող տեղը տեղին բողոքել, մտնում ես ֆեյսբուք, էնպիսի բան գրում, որ մենակ դու ես հասկանում, մի հինգ րոպե հետո ջնջում: Կամ էլ կարող ես թողնել, բայց լայքող չի լինելու, իսկ դա կդառնա սթրեսի մի նոր աղբյուր, որովհետև կսկսես մտածել՝ ինձ ոչ ոք չի հասկանում:

Ամեն ինչ մի կողմ շպրտելն ու որևէ կայֆ բան անելը
Մեկ էլ զգում ես՝ ամբողջ օրդ գնաց, բայց ոչ մի կերպ չես կարողանում էքսպերիմենտիդ սկրիպտն աշխատացնել: Ուղեղդ արդեն կախում ա: Մտածում ես՝ էս ծրագրավորողները ոնց են օրուգիշեր սենց բաների վրա նստում: Մտածում ես՝ էս ինչ վատն ա իմ ուղեղը, որ սենց ստից խնդիրը չի կարողանում լուծել: Եթե դրա վրա մի երեք ժամ էլ ծախսես, միևնույն է, չի լուծվելու: Էդ դեպքերում պետք է ուղղակի կոմպն անջատել, դուրս գալ, գնալ: Իսկ թե ինչով կարելի է զբաղվել, լիքը տարբերակներ կան: Ասենք, համերգ կամ կինո գնալ, ընկերներիցդ մեկին զանգել, ասելը՝ տեսնվե՞նք: Կամ ասենք մենք էստեղ ճոխ ենք ապրում: Կարելի է ուղղակի տոմս առնել ու շաբաթ-կիրակի եվրոպական որևէ քաղաք ցվրվել: Ի վերջո, էսօր արև էր դուրս եկել: Կարելի է դուրս գալ և ուղղակի արևի տակ կանգնել:

Հա, ու էս բլոգը գրելն էլ սթրեսի դեմ կռվելու մի միջոց է: Էսօր վերընկնելուց հոգնեցի, մտածեցի՝ մի հանրօգուտ բան անեմ, կողքից էլ քաջալերեցին: Էնպես որ, եթե ինձ սթրեսված տեսնեք, ասեք՝ գնա, բլոգումդ մի բան գրի: Էս ընթացքում, որ գրում էի, չաշխատող սկրպիտիս լուծումն էկավ: Վաղը էքսպերիմենտս կաշխատի: Գնամ պուլլաս տաքացնեմ:

Leave a comment »

Այն, ինչ չեն ասում PhD ուսանողներին

19:51: Դեռ համալսարանում ես: Հենց նոր վերջացրիր նոր հոդվածիդ սևագիրը, մի քիչ շունչ ես քաշում, որ սկսես երկուշաբթի օրվա դասախոսությանը պատրաստվել: Ինչի՞ համար:

Մինչև ուշ երեկո գրասենյակում մնալը վաղուց արդեն սովորություն է դարձել: Չնայած խիստ ճկուն աշխատանքային ժամերին, դու գիտես, որ օրը ութ-ինը ժամ պիտի աշխատես, շաբաթ-կիրակին էլ հետը, որ հասցնես: Հասցնես վերջացնել այն դիսերտացիան ու PhD ստանալու մնացած բոլոր պահանջները, որոնք մի օր քեզ գործազրկության շեմին են կանգնեցնելու կամ պարզապես դիպլոմդ դնելու ես բարձիդ տակ, ասես՝ հաջող ակադեմիա, գնաս մարդկային աշխատանք ճարելու: Էս ամենի մասին խոսում են բոլորը: Խոսում են համալսարաններում, խոսում են կրթության նախարարություններում, խոսում են հետազոտական կենտրոններում: Բայց կան բաներ, որոնք չեն բարձրաձայնվում, ու ամեն PhD-ուսանող իր տանը կամ աշխատասենյակում փակված մտածում է, թե մենակ ինքն է էդ վիճակում:

phdcartoon

PhD սկսելուց առաջ մեզ շատ բաներ չեն ասում: Մենք սկսում ենք մեզնից գոհ, թե ինչ լավն ենք, որ ընդունվել ենք, ֆինանսավորում ստացել, թե տեսեք, շուտով կստանանք բարձրագույն ակադեմիական աստիճանը ու քիթներս ցից ման կգանք: Մեզ զգուշացնում են, որ հեշտ չի լինելու, բայց չեն ասում, թե ինչի հետ ենք բախվելու:

Մեզ չեն ասում, որ ղեկավարի հետ հարաբերությունը բարդ ու դժվարին ուղի է

Մագիստրոսական թեզս գրելուց հետո հաստատ որոշեցի, որ PhD անելիս ղեկավարիս զգուշորեն եմ ընտրելու, որ վստահ լինեմ՝ երեք տարի կձգեմ: Այն ժամանակ չգիտեի, որ ղեկավար-PhD-ուսանող հարաբերությունը շատ ավելի ջանջալ բան է, քան հասարակ շեֆ-ենթակա հարաբերությունը: Ու կապ չունի՝ ում ես ընտրում: Տարաձայնություններ, դժգոհություններ, իրար չհասկանալ միշտ էլ լինելու է: Հաջողությունը ոչ թե պայմանավորված է նրանով, թե ով ես դու կամ ով է նա, ոչ թե նրա կամ քո կոմպետենտությամբ, այլ նրանով, թե ինչպես եք փորձում հաղթահարել դժվարությունները:

Մեզ չեն ասում, որ մի տարի անց ճգնաժամ ենք ունենալու

Եթե մի այլ կյանքում նորից PhD անելու լինեի, անպայման կընտրեի PhD ուսանողների մի տարվա ճգնաժամն ու կփորձեի բացահայտել պատճառները: Կարծում եմ՝ դեռ չեմ հանդիպել որևէ PhD ուսանողի, որը սկսելուց մի տարի անց ճգնաժամի մեջ չի հայտնվել: Ու դա կարող է տարբեր դրսևորումներ ունենալ: Մեկն ասում է՝ մի տարի է սկսել եմ, բայց ոնց որ բան արած չլինեմ: Մյուսը հարց է տալիս՝ չէ, բայց իրո՞ք էս եմ ուզում անել: Մի երրորդը հայտնվում է հոգեբուժարանում:  Չորրորդը որոշում է կիսատ թողնել, ուրիշ բանով զբաղվել:

Իմ ճգնաժամը ղեկավարիս հետ տուրուդմփոց էր: Մի քանի ամիս տևեց, մինչև կարողացանք ամեն ինչ հարթել ու շարունակել միասին աշխատել: Ընկերներիցս մեկը պատմում է, որ ինքն էլ մտել է ղեկավարի աշխատասենյակ ու ասել. «Էլ չեմ կարող», որից հետո ղեկավարի հետ քննարկել են խնդիրները ու փորձել հարթել: Բայց քանի որ էս ամենի մասին ոչ ոք չի խոսում, բոլորին թվում է, թե միայն իրենք են էդ վիճակում հայտնվել: Շատերը չեն բարձրաձայնում, որովհետև վախենում են ալարկոտի տպավորություն թողնելուց:

Մեզ չեն ասում, որ մենք լավագույնը չենք

Որպես կանոն, PhD անողները լավագույններից լավագույններն են: Նրանք շատ լավ են սովորել դպրոցում, հետո համալսարանում, հետո էլ հազար տեսակի մրցույթ են հաղթահարել, որ PhD անեն: Ու թվում է՝ վերջ, հասել են հաջողության գագաթնակետին: Բայց հենց էստեղ սկսվում են դժվարությունները, որովհետև կողքդ չկա ծույլիկ ուսանող, որի հետ կարող ես համեմատվել ու ասել՝ ես նրանից լավն եմ: Չկան գնահատականներ, որ ինքդ քեզնից դժգոհ կամ գոհ լինես: Անգամ ղեկավարիդ գովեստները շատ անորոշ են, ու չես հասկանում՝ քեզ մխիթարելու համա՞ր է ասում, թե՞ իսկապես քեզնից գոհ է:

Բայց ամենավատն այն է, որ երբ խոսում ես Հայաստանի ազգականներիդ հետ, որոնք այդքան մեծ սպասումներ ունեն քեզնից, անպայման պիտի ասեն. «Քեզնով հիացած են չէ՞ այդտեղ»: Ո՞նց ասես, որ այստեղ լավագույններ չկան, որ ոչ ոք ոչ մեկով չի հիանում, որովհետև բոլորը նույնն են՝ իրենց շրջապատի լավագույնները: Ու անգամ երբ վերջապես ինքդ գիտակցում ես դա, միևնույն է, չես հասկանում, թե ինչ որակի է քո արտադրանքը, որովհետև գնահատական չկա:

Մեզ չեն ասում, որ սա ուրիշ տեսակի կրթություն է

Դեռ մի տարի ու մի քիչ ունեմ մինչև պաշտպանությունս: Բայց այս ընթացքում հասկացել եմ մի բան. ամեն ինչ սովորում ես, բացի այն ոլորտից, որում աշխատում ես: Հավանաբար շատերդ մագիստրոսական թեզ գրել եք ու դրա վրա չորսից վեց ամիս աշխատել: Հիմա պատկերացրեք, որ զուտ կրթական տեսանկյունից PhD անելը մոտավորապես նույնն է, ինչ երեք տարի մագիստրոսական թեզի աշխատանք անելը: Ուղղակի էդ բոլոր թեզերը պիտի կպչեն իրար, մի պատմություն դառնան: PhD անելիս ուրիշ բաներ ավելի շատ ես սովորում:

Սովորում ես գիտական հոդվածն առանց կարդալու կարևոր ինֆորմացիան միջից քաղել, դեռ հետն էլ բոլոր մանր-մունր թերությունները նկատել: Սովորում ես, որովհետև երբ ունես երկու օր ժամանակ ու հիսուն հոդված, ուրիշ կերպ ուղղակի չես կարող կարդալ: Սովորում ես ամեն տեսակի մարդկանց հետ աշխատել ու լեզու գտնել, որովհետև գործ ես ունենում նաև պոստդոկերի հետ, որոնց հետ շատ ավելի բարդ է, քան ղեկավարիդ: Սովորում ես նաև, թե ինչպիսի պոստդոկ չես ուզում լինել: Սովորում ես նույնիսկ ամենավատ ֆիզիկական վիճակում լսարանում կանգնել ուսանողների առաջ ու ցույց չտալ, որ հազիվ ես ոտքի վրա մնում: Սովորում ես ժամանակդ կառավարել էնպես, ինչպես նախկինում երբեք չես կարողացել: Ու դա սովորում ես, որովհետև հասկանում ես՝ ոչ ոք քո փոխարեն չի անելու: Սովորում ես նաև էքստրավերտ խաղալ, երբ նույնիսկ ամենաինտրովերտ վիճակներում ես: Սովորում ես դեդլայնից կարճ ժամանակ առաջ ասել թքած ու համերգ գնալ, և դա անում ես, որովհետև հասկանում ես, որ տասը տարի անց համերգը հիշելու ես, դեդլայնը՝ չէ:

Մեզ չեն ասում, որ մենք նման ենք իրար

Մեկ-մեկ ֆեյսբուքում որ PhD կյանքի հետ կապված որևէ բան եմ պոստում, լայքերի քանակից մեկ էլ հասկանում եմ, որ աշխարհով մեկ շրջապատումս լիքն են PhD ուսանողները: Ու զարմանալիորեն անկախ նրանից, թե որ ոլորտում ենք՝ մոլեկուլյար կենսաբանություն, թե գրականագիտություն, մեր կյանքերն ավելի նման են իրար, քան նույն մասնագիտությունն ունեցող, բայց տարբեր տեղերում աշխատող երկու կամայական անձանցը: Իսկ ամենասիրունն էստեղ էն է, որ մենք չենք մրցակցում, որովհետև չնայած մեր նմանությանը, մենք նաև խիստ տարբեր նպատակներ ունենք, ու հաստատ պաշտպանությունից հետո նույնի գործին չենք դիմի:

Մեզ չեն ասում, որ կողքից տարօրինակ ենք նայվում

Մենք այնպես ենք փակվում ակադեմիական պղպջակում, որ մոռանում ենք դրսի աշխարհի գոյության մասին: Ու եթե մեկը մեր ականջներից չբռնի, դուրս չքաշի, էդպես էլ չենք իմանա, որ աշխարհն ակադեմիայով չի վերջանում: Իսկ երբ դրսում սկսում ենք մտքեր արտահայտել, դրանք տարօրինակ ու անսովոր են թվում: Հաճախ մեզ խելառի տեղ են դնում: Բայց երևի ինչ-որ ձևով խելառ ենք, որ ապահով ու հանգիստ կյանքը թողած էդ երեք տառերի հետևից ենք ընկել: Ու երևի ինչ-որ իմաստ կա, որ կապ չունի՝ որ ոլորտից ես, միևնույն է, վերջում դառնում ես PhD, ասել կուզի՝ փիլիսոփայության դոկտոր:

Leave a comment »