Այդ հեռու ու մոտիկ Երևանը

Ինչ֊որ զուգահեռ իրականության մեջ ես պիտի հիմա Երևանում լինեի, մերոնց հետ նստած պիտի մամայիս ծնունդը նշեինք, պիտի պապս գար, նեղանար, որ ավելի շուտ չեմ բարձրացել իրեն տեսնելու։ Ինչ֊որ զուգահեռ իրականության մեջ պիտի այստեղից չորս հազար կիլոմետր այն կողմ լինեի։ Բայց նստած եմ Կոպենհագենի մեր տանը, Երևանից բերած երիցուկի թեյ եմ խմում ու Կոպենհագենից ինձ ծանոթ մի երաժշտի մի քիչ առաջ թողարկած ալբոմն եմ լսում, որովհետև Երևան չհասա։

Վիեննա

Չնայած Հայաստանից հեռանալուց հետո կարծես երկու զուգահեռ իրականության մեջ եմ ապրել՝ Հայաստան ու մնացած աշխարհ, որտեղ մեկում իմ մանկությունն ու վաղ երիտասարդությունն են, մյուսում՝ հասունությունն ու ինքնուրույնությունը, մեկում ընտանիքս ու հին ընկերներս, մյուսում՝ Մորթենը, գործընկերներս ու նոր ընկերներս, մեկում հայերենը, մյուսում՝ անգլերենն ու դանիերենը։ Թեև երկու իրականությունները երբեմն հանդիպում են իրար, երբ Հայաստանից որևէ մեկն ինձ հյուր է գալիս, երբ Հայաստանի ընկերներիս տեսնում եմ եվրոպական այլ քաղաքներում կամ երբ Մորթենի հետ գնում ենք Հայաստան, այդ երկու աշխարհները շարունակում են իրենց առանձին գոյությունը, ու Հայաստանը թվում է հեռավոր, ուրիշ մոլորակում ու դարաշրջանում գտնվող մի տեղ։

Վերջին տարիներին Հայաստանը գնալով ավելի է հեռանում, որովհետև այցելություններս ավելի ու ավելի են կարճանում ու ավելի ու ավելի շատ եմ ստիպված լինում կա՛մ անգլերեն շփվել, կա՛մ անընդհատ թարգմանել, որ Մորթենը դուրս չմնա շփումներից։ Իսկ Հայաստանում անգլերեն խոսելով այդ չորս հազար կիլոմետրերի վրա էլի մի քանի հազարն է ավելանում, ու ճանապարհը ավելի է երկարում։

Բայց եթե Ռայանէյրը կարող է Հայաստան հասնել, ուրեմն Երևանն էնքան էլ հեռու չէ։ Եթե կարելի է շաբաթ֊կիրակի Միլանում սուրճ խմել, ուրեմն կարելի է նաև նույնն անել Երևանում։ Ու հատկապես վերջին ժամանակներս, երբ հեռավորության մեծանալու հետ մեկտեղ մոտենալու պահանջս ավելի էր մեծանում, երբ լարված քաղաքական վիճակում Հայաստանի ու այնտեղ ապրողներից շատերի հետ հարաբերություններս ավելի փխրուն էին դառնում, ընտանիքիս հետ շփվելու, նրանց ժամանակ տրամադրելու ու հայերեն խոսելու պահանջն ավելի էր մեծանում, իսկ Երևանում շաբաթ֊կիրակի սուրճ խմելն ավելի հավանական էր դառնում։

Երբ պարզեցի, որ շաբաթ֊կիրակի Երևանում գտնվելու համար մատչելի տոմսեր կան, որ համարյա ուղիղ չվերթի նման են՝ վեց ժամից էլ կարճ է տևում ճամփորդությունը, երբ ճշտեցի, որ ուրբաթ կարող եմ աշխատանքից հետո մեկնել, իսկ երկուշաբթի առավոտյան աշխատանքի հասնել, ամրագրեցի տոմսերը ու ճամփորդությանս պատրաստվեցի ճիշտ այնպես, ինչպես եվրոպական մեկ այլ քաղաք մեկնելիս կանեի. ընդամենը մի ուսապարկ, իրերս հավաքելը տնից դուրս գալուց կես ժամ առաջ, ճամփորդության մասին մտածելը մեկնելուց մի օր առաջ։ Կհասցնեի նաև փակվելուց առաջ Իլիկ մտնել. Իլիկն իմ իրականությունների հատման կետն էր, Իլիկն էն տեղն էր, որտեղ ինձ միաժամանակ երևանցի ու կոպենհագենցի էի զգում, որտեղ իմ երկու աշխարհները միաձուլվում էին, որտեղ առաջին անգամ Կոպենհագենում գրածս ու Երևանում տպագրածս գիրքը ներկայացնում էի։

Բայց դեռ Կոպենհագենի օդանավակայանում էի, երբ իմացա, որ չվերթս քսան րոպեով հետաձգվում է։ Ինքնաթիռ նստելիս հարցրի, թե արդյոք իմաստ ունի իմ՝ Վիեննա հասնելը։ Իմ մասին գիտեին. միակն էի, ով Երևան էր գնում։ Զարմացել էին նաև, որ այդքան կարճ տրանզիտով տոմս են վաճառել։ Ասացին, որ վայրէջքից առաջ ինձ առաջ կբերեն, որ ինքնաթիռից շուտ դուրս գամ, Երևանի չվերթն էլ հավանաբար կհետաձգվի, կհասցնեմ։

Վայրէջքից առաջ ինձ ասացին, որ չեմ հասցնելու։ Ասացին, որ Աերոֆլոտով չվերթ կա։ Ասացին, որ գուցե մեկը գա, ինձ վերցնի, հասցնի Երևանի ինքնաիթիռին։ Իսկ ինքնաթիռը վայրէջք կատարեց Երևանի չվերթի նախատեսված ժամից յոթ րոպե առաջ։ Ու ես վազեցի։ Վազում էի ծանր ուսապարկով ու սապոգներով, վազում էի էնքան արագ, ինչքան ընդհանրապես իմ մարմինն ընդունակ էր։ Անձնագրային ստուգման ժամանակ խնդրեցի, որ ինձ առաջ թողնեն։ Ու շարունակեցի վազել նույն արագությամբ։ Շնչակտուր հասա Երևանի չվերթի ելքին, որտեղ ինձ ժպիտով տեղեկացրին, որ ինքնաթիռն արդեն մեկնել է։ Նայեցի պատուհանից դուրս։ Ինքնաթիռը դեռ էնտեղ էր։ Սկսեցի գոռգոռալ, հայհոյել, թե բայց ես վազել եմ, բայց ես իմ կարողացածի չափ արել եմ, բայց ինչու եք էսպիսի տոմս վաճառում, եթե չեմ հասցնում։ Ինձ ուղարկեցին նոր տոմս ձեռք բերելու։

Իսկ նոր առաջարկն էր՝ Աերոֆլոտով դրանից մեկուկես ժամ անց մեկնել Մոսկվա, էնտեղից՝ Երևան։ Երևանում կլինեի դրանից տասներկու ժամ հետո։ Ճամապարհի մեկ երրորդն արդեն անցել էի, բայց Երևանը դեռ տասներկու ժամ այն կողմ էր, մնացած տարբերակները՝ ավելի քան 24 ժամ, իսկ դրանից էլ 24 ժամ անց արդեն պիտի Երևանից մեկնեի։ Գոռգոռում էի նաև, որ Մոսկվա չեմ ուզում գնալ, որ էնտեղ գիշերը չեմ կարող մնալ, գոռգոռացի այնքան, մինչև էլ չէի կարողանում խոսել։ Ու մենակ էի, ահավոր մենակ, իսկ Երևանը հեռու էր՝ ուրիշ մոլորակի վրա, ուրիշ դարաշրջանում, անհասանելի, որտեղ շաբաթ֊կիրակի սուրճ խմելու չես կարող գնալ։

Խնդրեցի ինձ հետ ուղարկել Կոպենհագեն։ Գրեցի Վիեննայում բնակվող ընկերուհուս՝ Մառլենին, որն առավոտյան միասին նախաճաշելու ժամանակ ուներ։ Մառլենն իմ Կոպենհագենի մտերիմներից էր, որ արդեն երկու տարի է՝ վերադարձել է Ավստրիա։ Գիշերն ամբողջովին ուժասպառ հասա հյուրանոց, փռվեցի մահճակալին ու մտածեցի, որ բախտավոր եմ, որ Եվրոպայում չկա քաղաք, որտեղ առնվազն մի հոգու չճանաչեմ։

Առավոտյան Մառլենին տեսա։ Միասին նախաճաշեցինք, հետո դուրս եկա թափառելու։ Քայլեցի Վիեննայով ու մտածեցի՝ ինչքան շատ եմ այս քաղաքում եղել Երևանից կամ Երևան գնալիս։ Ինչքան տարբեր մարդկանց հետ եմ եղել իմ երկու իրականություններից։ Մտածեցի՝ հենց այստեղ են այդ իրականությունները հատվում, բայց երբեմն, ինչպես այս անգամ, Երևանն անհասանելի է դառնում։ Ու հետ եկա Կոպենհագեն։ Մամայիս ծնունդն առանց ինձ նշեցին։ Երևանը մնաց մյուս անգամ՝ մանրամասն պլանավորելով, ավելի շատ օրերով ու ոչ այսքան հաճախ։ Երևանը հեռու է, այնտեղ հասնելու համար մի քանի ինքնաթիռ է պետք փոխել։

Ինժեներների ու թամադաների երկիրը

Նիկոլ Փաշինյանն ու իր կառավարությունը մի անգամ չէ, որ ԱյԹի ոլորտի վրա շեշտադրումներ է արել։ Բայց երևի առաջին անգամ էր, որ հումանիտար ու մնացած ոլորտների կրթությանն էսպես ուղղակիորեն կպավ։ Դրա համար որոշեցի անդրադառնալ իր այդ ելույթին ու ընդհանրապես հայերենն ու հայոց պատմությունը բուհերի ուսումնական ծրագրերից հանելու որոշմանը։

Image result for humanities

Առաջին հայացքից թվում է, թե Նիկոլ Փաշինյանն իրոք մտահոգված է Հայաստանի քաղաքացիների բարեկեցությամբ։ Բայց այն, ինչ նա ասում է, բավական վտանգավոր է հենց Հայաստանի ապագայի համար։ Ինչ խոսք, կրթությունն աղքատությունը հաղթահարելու հիմնական պայմաններից մեկն է, բայց խնդիրը ոչ թե կրթության բովանդակությունն է, այլ հասանելիությունը. եթե կրթությունը ֆինանսապես հասանելի չեղավ նույնիսկ ամենաաղքատ խավին, երեխաները ո՛չ թամադա, ո՛չ ինժեներ դառնալու հնարավորություն չեն ունենա։ Իսկ հասանելին չի նշանակում ուսման վարձի որոշակի զեղչեր կամ անվճար ուսում սոցիալապես անապահովներին։ Ո՛չ։ Հասանելի կրթություն նշանակում է այնպիսի պայմաններ ստեղծել, որ միլիոնատիրոջ ու աղքատի երեխան նույն պայմաններում լինեն։ Այսինքն, տան վարձի, սննդի և այլնի մասին մտահոգվելու կարիք ուսանողը չունենա։ Իսկ դա նշանակում է անվճար ուսումից բացի նաև կրթաթոշակ տալ երիտասարդներին, ինչպես, օրինակ, Դանիան է անում։ Կասեք՝ Հայաստանը Դանիա չէ, փող չունի էդքան։ Իսկ կառավարության անդամների աշխատավարձը բարձրացնելու փող ունի՞։

Հիմա կրթության բովանդակային կողմին։ Նախ, միայն ինժեներներից կազմված հասարակությունը երկար գոյություն ունենալ չի կարող։ Այդ հասարակությանը պետք են բժիշկներ, բուժքույրեր, պետական ապարատում աշխատողներ և այլն, և այլն։ Սրանք դեռ ամենաակնհայտ մասնագիտություններ են։ Բայց ես կարող եմ ավելացնել, որ նաև Նիկոլ Փաշինյանի ասած «թամադաներն» էլ են մեզ պետք ու շատ են պետք, որովհետև հումանիտար կրթություն ստացած մարդիկ հենց նրանք են, ովքեր մեզ օգնում են հասկանալ այլ մարդկանց ու մշակույթներ, մեր սեփական մշակույթը։ Ավելին՝ այս դարաշրջանում, երբ մարդկությունը բևեռացված է (ու մարդկության կոնտեքստում Հայաստանի քաղաքացիները բնավ բացառություն չեն, ինչքան էլ ուրիշները հակառակը պնդեն), երբ սոցիալական ցանցերն ու լրատվամիջոցները ողողված են ամեն տեսակի (հաճախ կեղծ) ինֆորմացիայով, հենց այստեղ են մեզ հումանիտար մասնագետներն են պետք, որ օգնեն հասկանանք՝ ինչ է կատարվում։ Կասեք՝ այթիիշնիկն էլ կարող է էդ բոլորը վերլուծել։ Իհարկե կարող է, բայց ոչ երբեք առանց հումանիտար մասնագետի խորհրդատվության։ Ու ոչ առանց քննադատական մտքի։ Ավելին՝ ժամանակակից աշխարհն առավել ինտերդիսցիպլինար է. ծրագրավորողը լեզվաբանություն է սովորում, որ կարողանա մեքենայական թարգմանությունների հետ գլուխ դնել, իսկ լեզվաբանը՝ ծրագրավորում, որ իր հավաքած տվյալները վերլուծի։

Ընդհանրապես, հումանիտար մասնագիտությունների վրա հարձակվում են այն քաղաքական ուժերը, որոնք վախենում են հումանիտար մտքից։ Դանիայում համալսարանների հումանիտար ֆակուլտետների վրա հարձակումը սկսել էր դեռ նախորդ՝ աջ կառավարությունը, պնդելով, որ գործազրկությունը մեծ է հումանիտար ֆակուլտետների շրջանավարտների շրջանում։ Նախ, թվերը մեծ մասամբ աղավաղված էին։ Օրինակ, ցույց էին տալիս, որ Կոպենհագենի համալսարանի ֆիններենի շրջանավարտների կեսը մի տարի անց դեռ գործազուրկ են։ Ֆիններենն այդ տարի երկու շրջանավարտ էր տվել։ Բայց ֆիններենի բաժինը փակվեց հենց այդ տվյալների հիման վրա։ Ու հիմա, եթե Դանիայում մեկն ուզում է ֆիններենի մասնագետ դառնալ, պիտի գնա Շվեդիա։ Նույն կերպ փակվեց նաև հնդեվրոպաբանությունը որպես մասնագիտություն, չնայած որ ուսումնական ծրագիրը համարվում էր աշխարհի լավագույններից մեկը։

Դանիայի նոր՝ սոցիալ֊դեմոկրատ կառավարությունը նույնիսկ ավելի ագրեսիվ արշավ է սկսել հումանիտար մասնագիտությունների դեմ (ընդհանրապես բարձրագույն կրթության դեմ, բայց հատկապես հումանիտարի)։ Իհարկե, չի հաջողվի մեծ հաջողություն ունենալ, որովհետև իշխանության մնալու համար նրանց մյուս ձախ կուսակցությունների աջակցությունն է պետք, իսկ մյուս ձախ կուսակցությունները շատ լավ են հասկանում հումանիտար մասնագիտությունների կարևորությունը։ Վերջերս էլ Կոպենհագենի համալսարանի հումանիտար ֆակուլտետի ուսանողները բողոքի ակցիա են սկսել դեկանատի դիմաց հենց կրճատումների դեմ։ Ուսանողները, բացահայտորեն որպես սոցիալիստներ դիրքավորված, պահանջում են, որ ֆակուլտետի ղեկավարությունը չեղարկի որոշ մասնագիտություններ միացնելու ու անձնակազմը կրճատելու ծրագրերը (ֆինանսավորման կրճատման պարագայում կրթական ծրագրերը միանում են իրար, անձնակազմը կրճատվում է, իսկ ղեկավարության աշխատավարձերը՝ աճում)։ Իհարկե, ո՞ր բուհը կուզի արդարություն պահանջող ուսանողներ։ Գլխացավանքից հեռու, իր սեփական բարեկեցությունից բացի ուրիշ ոչ մի բանով չմտահոգված նեոլիբերալ ուսանողներն ավելի լավ չե՞ն։ Իսկ դրա համար պետք է նախ հումանիտար մասնագիտությունները փակել, որ ոչ ոք չիմանա՝ սոցիալիզմն ու սոցիալական արդարությունն ինչ է ու ոչ ոք չքննարկի դա Հայաստանի կոնտեքստում, որ սոցիալիստական քաղաքական ուժեր երբեք ի հայտ չգան, ու նեոլիբերալն ամեն անգամ անունը փոխելով հաղթի։

Հիմա կասեք, թե պնդում եմ, որ ինժեներները քննադատական մտածողություն չունեն։ Ո՛չ, իհարկե ունեն։ Բայց դա խթանվում է հենց հումանիտար առարկաներ անցնելու շնորհիվ։ Ու հենց էստեղ էլ գալիս է հայերենի, հայոց պատմության ու փիլիսոփայության կարևորությունը։ Ես ինքս բժշկական համալսարանում սովորելու առաջին երեք տարիների ընթացքում բազմաթիվ հումանիտար առարկաներ եմ անցել. հայերեն, ռուսերեն, անգլերեն, լատիներեն, պատմություն, կրոնի պատմություն, գենդերային ուսուցում, փիլիսոփայություն, հայ մշակույթի պատմություն և բժշկական էթիկա։ Առարկաների մի մասն էլեկտիվ էին, բայց ես բոլորին էլ հաճախել եմ։ Մի մասն իրոք ժամանակի անիմաստ կորուստ էին, որովհետև բաղկացած էին անիմաստ դասախոսություններից, իսկ վերջում տետրդ ցույց էիր տալիս, ստուգարքը ստանում։ Բայց մի քանիսը հենց քննադատական միտքը զարգացնելու տեղեր էին. դասը բանավեճի նման էր ընթանում, բայց պիտի նախ տեսական նյութը սովորեիր։ Հազվագյուտ մի բան էր հայկական կրթական համակարգում, որն առանց այդ էլ քննադատական մտքից խիստ կաղում է։

Երբ հայտնի դարձավ, որ հայոց լեզուն ու հայոց պատմությունն այլևս բուհերում պարտադիր չեն լինելու, ուժեղ աժիոտաժ սկսվեց. պրոգրեսիվ երիտասարդները միանգամից սկսեցին հայտարարել, թե հայերենը ժամանակի ինչ անիմաստ կորուստ էր, իսկ ազգայնականները հայ ժողովրդի ու հայերենի գոյության վտանգված լինելը մեջտեղ բերեցին։ Բայց այստեղ հարցի մի կողմն ընդհանրապես արհամարհվում է. իսկ գուցե առարկաների բովանդակությա՞ն խնդիր կա։ Ինչ խոսք, ծրագրավորողին պետք չէ իմանալ, թե բայն ու մակբայն իրարից ինչով են տարբերվում (չնայած եթե որոշել են լեզվի տեխնոլոգիաներում մասնագիտանալ, հաստատ դա իրենց ավելի շատ է պետք, քան «թամադաներին»), բայց մտքերը հստակ ձևակերպել ու որոշակի քննադատական միտք պետք է ոչ միայն իր աշխատանքը կատարելու, այլև ակտիվ քաղաքացի լինելու համար (հա՛, թեկուզ ֆեյսբուքում ստատուս գրելու տեսքով)։ Ուրեմն գուցե պետք է քննարկել, որ հայերենն ու հայոց պատմությունը իրենց ներկայիս ձևաչափով իրենց չեն արդարացնում, բայց կարելի է փոփոխությունների ենթարկել ու այնպես անել, որ ուսանողը, անկախ մասնագիտությունից, օգուտ ստանա այդ դասընթացներից։

Ու ընդհանրապես, հայերենից ու հայոց պատմությունից էնպես են կպել, կարծես մյուս առարկաները որակային առումով գերազանց են։ Նույն բժշկական համալսարանում սովորելիս ես անցել եմ խիստ մասնագիտական առարկաներ, որոնց որակը շատ ավելի վատն էր հայերենի ու հայոց պատմության համեմատ, անցել եմ նաև էնպիսիք, որոնք իրենց որակով կարող են միջազգային հեղինակավոր համալսարանների հետ մրցել։ Ու էս բոլորը կախված էր դասախոսներից։ Դասախոսներ կային, որ նույն բովանդակությունը ըստ վերջին գիտական տվյալների էին մատուցում, դասախոսներ կային՝ 70֊ականների նյութերով։

Ուրեմն երևի կրթական համակարգի խնդիրը ոչ թե առարկաների շատ ու քիչ լինելն է, այլ դրանց բովանդակային կողմը։ Եթե կրթական բարեփոխումներ ենք ուզում, գուցե պետք է նայել ներսում ինչ է կատարվում։ Ֆորմալ առումով խնդիր չկա. մեր դիպլոմների միջուկներում հայտնված առարկաներն ու դասաժամերը մեզ չեն խոչընդոտում մեր ուսումն արտերկրում շարունակել, մասնագիտությունից կախված նաև աշխատել։ Հետևաբար, արտաքնապես մեծ մասամբ համապատասխանում ենք միջազգային ստանդարտներին։ Բայց ներսում կադրային խնդիր կա։ Ես միշտ ասել եմ ու էլի եմ ասում. Հայաստանի կրթական համակարգը բավական որակյալ կդառնա, եթե ֆինանսավորումն ավելացվի (օրինակ, դասախոսները լավ վարձատրվեն ու կաշառքների հույսին չմնան, ժամանակ ունենան նաև գիտությամբ զբաղվելու, լավ մասնագետներն ուզենան համալսարաններում աշխատել) ու թայֆայականությունը նվազեցվի (մեր ամենավատ դասախոսներն ինչ֊որ մեկի բարեկամն էին)։

Իսկ ինժեներների պահանջն այսօր կա, վաղը կարող է չլինել։ Մեզ պետք է, որ գործազուրկ դարձող հազարավոր ինժեներներ կարողանան այլ աշխատանք գտնել։ Բայց ավելի շատ պետք է, որ գործազուրկ դարձած ինժեները սոված չմնա, իսկ դրա համար ամուր սոցիալական համակարգ է պետք իր գործազրկության նպաստներով։ Գործազրկությունից բացարձակապես ոչ ոք ապահովագրված չէ։ Ի դեպ, Դանիայում նույն պահանջարկից ելնելով խիստ մեծացրեցին թվային հաղորդակցության մեջ մասնագիտացողների թիվը։ Արդյունքում՝ նրանց բավական մեծ մասը մի քանի տարի աշխատանք չէր գտնում (թվերը հաստատում էին, որ մասնագետներն ավելի շատ են, քան աշխատաշուկայի պահանջարկը)։ Ու հենց գործազրկության նպաստի շնորհիվ էր, որ այդ մարդիկ ոչ մի օր սոված չմնացին ու կարողացան տան վարձ վճարել, մինչև մի օր աշխատանք գտան։ Դրա համար պետք չէ մի մասնագիտությունն անվանել քըխ, մյուսը՝ կարևորել ու քաջալերել, որ բոլորն էդ մասնագիտությունն ընտրեն։ Առողջ հասարակությանը պետք են բոլորը. ինժեներներից մինչև թամադաներ, պատմաբաններից մինչև բժիշկներ, գիտնականներից մինչև աղբ հավաքողներ, գործազուրկներից մինչև թոշակառուներ։ Ու պետք է այս բոլորի համերաշխությունը։

Հեղափոխությունից դուրս մնացած ոլորտը

Ամիսներ առաջ, երբ անդրադարձա արդեն նախկին իշխանությունների վերաբերմունքին գիտությանը, դեռ չգիտեի, որ խնդիրն ավելի խորքային էր, քան պատկերացնում էի։ Նոր իշխանությունների մասին դեռ որևէ բան չեմ կարող ասել, որովհետև շուտ է։ Բայց եթե ենթադրենք, որ նոր իշխանությունները հետևելու են հանրային կարծիքին, ստորագրահավանքներին, նամակներին ու հեռախոսազանգերին, ապա դժվար թե Հայաստանում գիտությանն ավելի լավ ապագա սպասվի, քան ՀՀԿ-ական իշխանության օրոք էր։

Գիտության խնդիրների մասին առայժմ չենք բարձրաձայնում։ Ասում են՝ իշխանությունները նոր են, սուս մնացեք, թող աշխատեն, գիտությանն էլ հերթը կհասնի։ Այնուամենայնիվ, ուշադիր հետևելով կրթության և գիտության նախարար Արայիկ Հարությունյանի գործունեությանը՝ նկատեցի, որ գիտության մասին ոչինչ չէր ասում։ Լավ, ըմբռնումով ենք մոտենում․ ավելի հրատապ հարցեր կան։ Բայց այս ընթացքում մի տխուր հետևություն արեցի․ Հայաստանի հասարակության մեծ մասը գիտության կարևորությունը չի գիտակցում ու չի ընդունում։ Գիտությամբ զբաղվելը ոչ պատվաբեր է։ Իսկ շատերը չեն տեսնում նաև, թե ինչ կապ կա գիտության և կրթության միջև։

Հայերենում կա «խելքը գիտությանն է տվել» արտահայտությունը, ինչը, ի դեպ, հենց իմ ու գիտնական ընկերներիս մասին բավական հաճախ էին օգտագործում, երբ իմանում էին, որ ամուսնացած չեմ, երեխաներ չունեմ։ Արտահայտությունն օգտագործողների համար գիտությամբ զբաղվել նշանակում է չզբաղվել կյանքի ամենակարևոր գործերով, որոնք, ըստ իրենց, կայուն եկամուտ ունենալը, ընտանիքն ու երեխաներն են։ Մի կողմ թողնենք, որ գիտությունն ու այս «կարևոր» գործերը կատարյալ աշխարհում այնքան էլ իրար չեն հակասում։ Այստեղ պարզապես վերաբերմունքի հարց է․ գիտությամբ զբաղվել նշանակում է կյանքից հետ մնալ, մոռանալ «կարևորի» մասին, չլինել հասարակության լիարժեք անդամ։

Համեմատության համար ասեմ, որ ամեն անգամ, երբ Դանիայում ասում եմ, որ գիտությամբ եմ զբաղվում, քիչ է մնում՝ դիմացինս խոնարհվի իմ առաջ։ Ու չնայած այստեղ էլ երկրի ղեկավարությունն անընդհատ պակասեցնում է գիտության ֆինանսավորումը, դանիացիները շարունակում են հարգել գիտնականներին, իսկ գիտությամբ զբաղվելը համարվում է խիստ պատվաբեր։

Երբ եվրոպական մաստերս վերջացնելուց հետո եկա Հայաստան, ու փորձում էի աշխատանք գտնել, առողջապահության նախարարություն գնացի։ Երբ ինձ հարցրին, թե ինչ եմ սովորել, ու իմացան, որ կլինիկական լեզվաբանությունը գիտական մասնագիտություն է, ինձ թարս նայեցին ու ասացին․
— Կարծում ես՝ Հայաստանին դա պե՞տք ա։

Կասեք՝ ՀՀԿ-ն ու իրենց ժամանակների նախարարությունը։ Բայց հիմա նոր ժամանակներ են, հնարավորություն կա գիտությանը լուրջ ուշադրություն դարձնելու։ Ու Արայիկ Հարությունյանի՝ Ազատությունով ֆեյսբուքյան ասուլիսի ժամանակ վերջապես մի օգտատեր գիտության մասին հարց է տալիս։ Լրագրողը կարդում է հարցը։ Արայիկ Հարությունյանը սկսում է պատասխանել հարցին։ Լրագրողն ընդհատում է, ինչ-որ ուրիշ բան ասում, անցնում այլ հարցի։ Նույն կերպ Նվեր Մնացականյանը հարցազրույցի ժամանակ գիտությանը ձևի համար մի հարց չի տրամադրում։ Լրագրողի համար գիտությունը կարևոր չէ։ Լրագրողի Հայաստանին գիտություն պետք չէ, կրթության և գիտության նախարարը սահմանափակվում է կրթությունով։ Բայց կրթություն առանց գիտության չի կարող լինել։ Ավելին՝ հաճախ նույնիսկ հնարավոր էլ չէ դրանց միջև սահման դնել։

Վերջերս երբ Հայաստանում էի, մի համալսարանի դասախոս հարցրեց, թե Դանիայում ինչ եմ անում։ Ասացի, որ բժշկությունը թողել եմ, գիտությամբ եմ զբաղվում։ Խղճահարությամբ նայեց ինձ, ասես կյանքս չէր ստացվել ու որպես մխիթարանք առաջարկեց․
— Գոնե քույր աշխատեիր։

Սա ասում է համալսարանի դասախոս։ Ասում է մի մարդ, որն ըստ էության ինքն էլ պիտի գիտությամբ զբաղվի, բայց նրա համար գիտությունն ինչ-որ ցածրակարգ մի բան է, որով մարդիկ զբաղվում են ճարահատյալ, երբ ուրիշ ոչինչ չի մնում անելու։ Ու, փաստորեն, հենց այնտեղ, որտեղ կրթությունն ու գիտությունը պետք է էնպես միահյուսված լինեն, որ չկարողանաս իրարից անջատել, առաջանում է կրթություն-գիտություն անդունդը։ Եվ գիտության բացակայության պատճառով է, որ կրթությունն այս մակարդակի վրա է։

Որպես մի վերջին փորձ փնտրեցի «համալսարան» բառի սահմանումը։ Ագլերեն University բառի վիքիպեդիայի հոդվածում գրված է, որ համալսարանը բարձրագույն կրթական և գիտական հաստատություն է, որը գիտական աստիճաններ է շնորհում։ Իսկ հայերեն հոդվածում համալսարանը դառնում է բարձրագույն ուսումնական հաստատություն, որը «ուսումնական կոչումներ» է շնորհում։ Ոչինչ չկա գիտության մասին։ Ստուգեցի ինձ քչից-շատից ծանոթ մնացած բոլոր լեզուներով հոդվածները։ Բոլորում էլ բառի սահմանման մեջ ինչ-որ կերպ հիշատակվում են «գիտություն» կամ «գիտական» բառերը։

Հիմա կասեք՝ հոդվածը կարելի է խմբագրել։ Իհարկե կարելի է։ Եվ էդպես էլ կանեմ։ Բայց փաստորեն նույնիսկ հայերեն վիքիպեդիայում համալսարանը սահմանվում է որպես կրթական, գիտությունից անջատ մի կառույց։ Իսկ կրթությունն առանց գիտության գոյություն ունենալ չի կարող։

Համալսարանն այն վայրն է, որտեղ գիտելիքը ոչ միայն փոխանցվում է, այլև ստեղծվում։ Լսարան մտնող դասախոսները սովորաբար գիտնականներ են, որոնք ոչ միայն կարող են իրենց ստեղծած գիտելիքով կիսվել, այլև տիրապետում են իրենց ոլորտի վերջին գիտելիքներին (այլ գիտնականների ստեղծածին)։ Եթե տեղյակ չլինեն, իրենց ստեղծածն էլ անարժեք կլինի։ Հենց սա է պատճառներից մեկը, որ Հայաստանում բուհական կրթությունը խայտառակ վիճակում է։ Դասախոսների մեծ մասը գիտությամբ չի զբաղվում, հետևաբար տեղյակ չեն, թե ինչ նոր գիտելիք կա աշխարհում։ Արդյունքում՝ լսարանում նստած ուսանողներին հին մեթոդներով փոխանցում են հնացած գիտելիք, որը ոչ մի բանի պետք չի գալու։

Բայց ուսանողը նաև մասնակցում է գիտելիքի ստեղծման ընթացքին։ Տիպիկ օրինակը PhD-ուսանողները (ասպիրանտները) կլինեն, որոնց կրթություն ստանալը հենց գիտելիք ստեղծելն է, ու ավարտվում է այդ ստեղծված գիտելիքի պաշտպանությամբ։ Հայաստանում, փաստորեն, շատ քիչ ոլորտներում մատների վրա հաշված ասպիրանտներ են նոր գիտելիք ստեղծում։ Մնացածներին գիտությունների թեկնածուի աստիճանն ուղղակի շնորհվում է, ինչպես նշված է վիքիպեդիայի հոդվածում։

Գիտելիքի ստեղծման պրոցեսին կարող են մասնակցել նաև մագիստրատուրայի և անգամ բակալավրիատի ուսանողներ, որոնք իրենց ներդրումն են ունենում գիտելիքի ստեղծման պրոցեսում կամ սովորում են ինչպես գիտելիք ստեղծել։ Դեռ ուսանողական տարիներից բժշկականում անընդհատ հոգեբուժության ամբիոնի դուռն էի ծեծում, որ գիտական աշխատանք անեմ։ Ամբիոնի վարիչն ինձ անընդհատ ուղարկում էր ռեֆերատ գրելու։ Ու երևի մտքով չէր անցնում, որ հանձնածս բոլոր ռեֆերատներն իսկապես գրել էի, որևէ տեղից չէի թխել կամ գնել։ Բժշկականում միայն մի երկու ամբիոն կար, որտեղ ուսանողներն իսկապես ներգրավվում էին գիտական գործընթացներին։ Բժշկականում մատների վրա հաշված դասախոսներ կային, որոնք մեզ ոչ թե քսաներորդ դարի կեսերի, այլ քսանմեկերորդ դարի գիտելիք էին փոխանցում։ Ու տարօրինակ կերպով հենց նրանք էին, որ գիտությամբ էին զբաղվում։ Տարօրինակ կերպով նրանցից շատերն այլևս Հայաստանում չեն ու դժվար՝ վերադառնան, եթե գիտության նկատմամբ նման վերաբերմունքը շարունակվի։

Հետհեղափոխական Հայաստանում իսկապես շատ խնդիրներ կան լուծելու, ու լիովին հասկանում եմ, որ նախարար Արայիկ Հարությունյանն այժմ զբաղված է ավելի հրատապ հարցերով, ինչպիսին դպրոցներում դրամահավաքներն են։ Բայց Այբ հիմնադրամի աուդիտ կազմակերպելու հետ մեկտեղ կարելի է նաև պարզել, թե ինչպես էր ստացվում, որ նախկին իշխանությունները խոստանում էին ավելացնել գիտության ֆինանսավորումն ու էդպես էլ չէին անում, թե ուր են գնում գիտությանը հատկացված փողերը, թե ինչպես է կազմակերպվում ասպիրանտուրայի ընդունելությունը և այլն։ Բայց այս բոլորը չի անի, որովհետև լրագրողը չի հարցնի, անթիվ-անհամար ֆեյսբուքյան ստատուսներ չեն գրվի, թեժ գիծ զանգող չի լինի, ու մեզ կմնա համբերատար սպասելը, թե երբ վերջապես ոչ այդքան հրատապ համարվող գիտությանն անդրադարձող կլինի։

Ներգաղթը կոչով չի լինում

Սերժի հրաժարականից մի քանի օր անց Երևանում էի։ Այցելությունս կարճ էր, չհասցրի բոլորին նորմալ տեսնել, բայց ընկերներիցս ում հետ էլ որ խոսում էի, ասում էին՝ մտքները փոխել են, էլ չեն արտագաղթելու։ Հետո ինձ էին հարցնում․

— Հետ կգա՞ս Հայաստան։

Մոտ ընկերներս այս չորս տարիների ընթացքում այս հարցն առաջին անգամ էին տալիս, որովհետև երբեք չէին մոռանում, թե ինչպես երազանքներով լցված Եվրոպայից վերադարձա Հայաստան` փորձելով մարզերում աշխատանք գտնել կամ գիտությամբ զբաղվել, ու ինչպես երազանքներս հատիկ-հատիկ փշրվեցին։ Ընդամենը կես տարի անց նորից գնացի՝ այս անգամ իսկապես համոզված լինելով, որ այլևս երբեք չեմ վերադառնալու։

Բայց հեղափոխությունից հետո առաջին անգամ այդ հարցը նաև ինքս ինձ տվեցի, իսկ հետո նաև մեկ այլ հարց տվեցի․ «Իսկ ինչու՞ հետ գամ»։ Ու ես մենակ չեմ։ Կուլիսների հետևում Հայաստանից հեռացած շատերս քննարկում ենք հետ գնալու հավանականության մասին, բայց ոչ մեկս ճամպրուկները չի հավաքելու ու վաղը Հայաստան գնա։

Բայց նոր իշխանությունները շարունակում են ներգաղթի կոչեր անել։ Ֆեյսբուքյան բազմաթիվ օգտատերեր հորդորում են «հենց հիմա Հայաստան վերադառնալ»։ Իսկ մենք՝ արտերկրում ապրող բազմաթիվ հայերս, ուղղակի շրջանցում ենք այդ զրույցները, որովհետև գիտենք, որ հենց հիմա չենք ներգաղթելու, ոչ էլ մյուս տարի, ոչ էլ գուցե հինգ տարի անց։ Եվ նույնիսկ ամբողջ օրն էկրաններից կախված մնալն ու հերթով բոլոր լրատվամիջոցների կայքերը մտնելը, հեղափոխության, իսկ հետո նաև նոր իշխանությունների ամեն քայլին հետևելն ու քննարկելը չի նպաստում, որ ամեն ինչ թողնենք ու հետ գանք Հայաստան։

Ընդհանրապես, Հայաստանից հեռանալը շատերիս համար դժվար որոշում է եղել։ Երբ չորս տարի առաջ չափահաս տարիքում երկրորդ անգամ էի ամեն ինչ թողնում ու գնում, ինքս ինձ համոզում էի, որ Հայաստանի հետ կապս կպահեմ։ Ու մինչև հիմա պահում եմ՝ տարին երկու անգամ Հայաստան գալով, հետևելով էնտեղի քաղաքական կյանքին։ Թեև դեռ այն ժամանակ գիտեի, որ այս անգամ երկիրը փոխելու ոչ մի ռոմանտիկ գաղափար ինձ այլևս Հայաստան չի բերի, պատկերացում անգամ չունեի, թե որքան դժվար է լինելու ներգթաղթելու մասին մտածելը։

Մեզնից շատերը Հայաստանից հեռացել են բավական երիտասարդ տարիքում ու արտերկրում մի ամբողջ կյանք կառուցել։ Ոմանք երեխաներ ունեն, որոնք դպրոց են հաճախում։ Հայաստան վերադառնալ կնշանակի թողնել էս բոլորը, վտանգել սեփական և երեխաների ապագան ու գալ մի երկիր, որը ոչ ոք չգիտի՝ ուր է գնում, որտեղ առայժմ հեռանկար չկա, ու չգիտես՝ ինչպես ես գոյատևելու։

Ինձ համար ներգաղթել կնշանակի ինձ հետ բերել դանիացի ընկերոջս, որը պետք է հրաժարվի իր պետության առաջարկած ապահովության բոլոր օղակներից ու ինձ հետ նետվի դեպի անորոշը, դեպի մի երկիր, որի լեզուն չգիտի, որտեղ իր համար նույնիսկ ավելի դժվար է լինելու, քան ինձ համար, ու որի ներգաղթի կոչերը, միևնույն է, իրեն ուղղված չեն։

Իսկ որ ավելի վատ է, մեզ՝ դրսում ապրող ՀՀ քաղաքացիներիս, վաղուց զրկել են ընտրություններին մասնակցելու հնարավորությունից։ Նիկոլ Փաշինյանի՝ ընտրական օրենսգրքում արվելիք փոփոխությունների մասին կցկտուր հայտարարություններից հասկանում ենք, որ այդ հնարավորությունը վերականգնելու հարցը չի քննարկվում։ Սոցցանցերում շատերը պնդում են, որ սխալ կլինի, որ դրսում գտնվող ՀՀ քաղաքացիները կարողանան ընտրել, որովհետև իրենց ընտրության հետևանքներն իրենք անմիջապես չեն կրելու, որովհետև կտրված են հայկական իրականությունից, որովհետև այսպես ու այնպես։ Իսկ ներգաղթելու դեպքում կրելու ենք, չէ՞, մեր որոշման հետևանքները։ Ու այդ հետևանքները մենք ենք կրելու, չէ՞, ոչ թե ներգաղթի կոչեր հնչեցնողերը։

Ժողովրդավարության մասին երազող հեղափոխականները հանկարծ նույն պետության քաղաքացիների մի ստվար զանգվածի ավելի պակաս քաղաքացի են համարում՝ համոզված լինելով, որ ընտրություններին մասնակցելու իրավունք չունեն։ Մենք բոլորս դրսում հայտնվել ենք, որովհետև Հայաստանում աշխատանք չկար, որովհետև գիտություն չկար, կրթություն չկար, առողջապահություն չկար, արդարություն չկար ու էլի շատ բաներ չկային։ Ու էս բոլորը կեղծված ընտրությունների անուղղակի հետևանքներն էին։ Մենք ընտրել ուզում ենք, որովհետև պարզապես ՀՀ քաղաքացի ենք ու ուզում ենք մասնակցել ժողովրդավարական գործընթացներին այն երկրում, որի քաղաքացի ենք, որովհետև մի օր կարող ենք կրել մեր ընտրության հետևանքները, որովհետև այդ ընտրությունն է որոշելու՝ վաղը Հայաստանում հեռանկար կլինի՞, թե՞ չէ։

Եթե իսկապես ցանկություն կա ՀՀԿ-ի իշխանության տարիների ժողովրդագրական աղետը վերականգնելու, ուրեմն ներգաղթը պիտի կոչերով չլինի․ ի վերջո, ՀՀԿ-ն արտագաղթի կոչեր չէր անում, այլ ամեն ինչ անում էր, որ չուզենանք Հայաստանում մնալ, ուրեմն նոր իշխանություններն էլ պետք է ամեն ինչ անեն, որ ուզենանք վերադառնալ։ Եվ ի վերջո, ներգաղթը չպետք է սահմանափակվի դրսում ապրող հայերով։ Եթե Հայաստանում իսկապես սեր և հանդուրժողականություն լինի, կգան նաև այլազգիներ, կգան ուսանողներ, բժիշկներ, ծրագրավորողներ, արվեստագետներ ու գիտնականներ։ Կգան մերժվածներ, պատերազմից փախչողներ, աղքատներ ու թոշակառուներ։

Իսկ մինչ այդ մեզ մնում է միայն հետևել ուղիղ եթերներին ու Հայաստան վերադառնալու մասին հարցերին խուսափողական պատասխան տալ։

Լավ գիտնականի ու գիտության ֆինանսավորման մասին

Տարիներ առաջ, երբ Տիգրան Սարգսյանը հայտարարեց գիտելիքահեն հասարակություն ու տնտեսություն ունենալու մասին, հույս ունեի, որ վերջապես Հայաստանում գիտության նկատմամբ վերաբերմունքը կփոխվի։ Տարիներ առաջ, երբ այն ժամանակվա կրթության և գիտության նախարար Աշոտյանին հանդիպեցինք ու կիսվեցինք մեր մտահոգություններով, թվաց՝ նախարարությունը մեր կողմից է, ու շուտով քայլեր կձեռնարկվեն թե՛ գիտության ֆինանսավորումն ավելացնելու, թե՛ որակը բարձրացնելու ուղղությամբ։

Տարիներն անցնում են, բայց կարծես գիտելիքահեն տնտեսություն չի ստեղծվում, ու չնայած որոշ քաղաքական գործիչներ երբեմն շեշտում են գիտությունը զարգացնելու կարևորությունը, ֆինանսավորումն ավելացնելու ուղղությամբ ոչինչ չի կատարվում։ Բնականաբար, հարց է առաջանում․ լավ, բա որ էդքան հասկանում են գիտության կարևորությունը, ինչու՞ պետական մակարդակով ոչինչ չի արվում ֆինանսավորումն ավելացնելու համար։

Կրթության և գիտության նախարար Լևոն Մկրտչյանը վերջապես տվեց այսքան տարի մութ մնացած հարցի պատասխանը․ «Գիտեք՝ լավ գիտնականը, եթե լավ խորացած է իր ոլորտում և ցանկանում է ձևավորել կոթողային արժեք, ի դեպ կապ չունի, թե որ բնագավառում է՝ արվեստ, հումանիտար գիտություն, թե բնագիտական, միևնույն է՝ ինքն իր ֆինանսավորման հիմնախնդիրները կարող է լուծել: Ֆինանսավորում կարող է լինել և՛ բարեգործական կազմակերպությունների, և՛ միջազգային համագործակցությունների, և՛ կոնկրետ համալսարանական ռեսուրսների միջոցով»:

L’image contient peut-être : texte
Նկարը Հրանտ Խաչատրյանի ֆեյսբուքյան էջից

Չգիտեմ՝ կրթության և գիտության նախարարն ինչ նկատի լավ գիտնական ասելով, բայց ուզում եմ որոշ պարզաբանումներ անել՝ հուսալով, որ այս գրառումը կարդալով կրթության ու գիտության նախարարը կհասկանա, թե ինչպես է որակյալ գիտություն ստեղծվում ու ով է լավ գիտնականը։

Սկսենք նրանից, որ գիտնականը, լինի լավը, թե միջակ, մարդ է իր մարդկային բոլոր պահանջներով, այսինքն՝ նրան աշխատավարձ է պետք սնունդ ձեռք բերելու համար։ Այսօրվա Հայաստանում գիտնականի աշխատավարձը կոպեկներ են։ Ուսանող ժամանակ մենք նույնիսկ կատակ էինք անում, որ անձի կրթության մակարդակը հակադարձ համեմատական է աշխատավարձին։

Իսկ Լևոն Մկրտչյանի լավ գիտնական դառնալու համար էնտուզիազմն ու անձնազոհությունը բավարար չեն։ Գիտեմ՝ Հայաստանում կան լաբորատորիաներ, որոնք գիտնականները սեփական միջոցներով են պահում։ Կան գիտնականներ, որոնք չնայած սեղմ ֆինանսավորմանը, կարողանում են տպագրվել միջազգային ամսագրերում։ Բայց նրանք բոլորը երջանիկ բացառություններ են ու նրանցից շատերն առաջին հնարավորության դեպքում մեկնում են արտերկիր՝ զարգացնելու էնտեղի գիտությունը։

Լավ գիտության համար նախ պետք է միջազգային գիտական գրականությունը հասանելի լինի։ Հայաստանում քանի՞ կրթական-գիտական հաստատություն կա, որոամսագրերին բաժանորդագրված են։ Իսկ առանց միջազգային գրականություն կարդալու ինչպե՞ս պետք է Հայաստանում գիտություն զարգանա, երբ գիտնականը տեղյակ էլ չէ, թե իր ոլորտում ինչ է կատարվում, տեյղակ չէ՝ իր գյուտը գյու՞տ է, թե՞ երեսուն տարի առաջ նույն բանը Չինաստանի գիտնականներն արդեն արել են։

Լավ գիտնական դառնալու համար պետք է լավ կրթություն։ Մեր կրթական համակարգի վիճակը տեսե՞լ եք։ Տեսե՞լ եք, թե պլագիատն ինչպես է ծաղկում Հայաստանում, ու նախարարությունը դրա դեմ ոչին չի կարող (թե՞ չի ուզում) անել։ Ինչ խոսք, կան հատուկենտ էնտուզիաստներ, որոնք զանազան ծառայություններից չեն օգտվում ու նվիրվում են ինքնակրթությանը։ Բայց նրանցից շատերն առաջին հնարավորության դեպքում հեռանում են Հայաստանից։

Ի վերջո, լավ գիտնական դառնալու համար պետք է լավ գիտություն անել, իսկ լավ գիտության համար փող է պետք։ Ու կապ չունի՝ հումանիտար, թե բնական գիտությունների ոլորտն է։ Գուցե հումանիտար ոլորտի գիտնականին լաբորատորիաներ թանկարժեք սարքավորումներով ու նյութերով պետք չեն, բայց վերևում նշված գրականության հասանելիությունը պետք է, տարրական տեխնոլոգիայի հասանելիությունը պետք է, միջազգային գիտաժողովների մասնակցելը պետք է։ Իսկ էս բոլորը օդից չեն ընկնում, փող արժեն։

Թե՞ դուք համոզված եք, որ լավ գիտնական չեն դառնում, ծնվում են։ Այդ դեպքում պիտի Հայաստանում լիքը լավ գիտնականներ ունենայինք, չէ՞։ Այդ դեպքում որտե՞ղ են նրանց տպագրությունները միջազգային ամսագրերում։ Ինչ խոսք, միջազգային ամսագրերում ինչ-որ հրաշքով տպագրվող հայաստանցի գիտնականներ, այնուամենայնիվ, կան։ Իսկ հրաշքը սովորաբար լինում է միջազգային համագործակցության արդյունքում կամ, որ ավելի վատ է, Հայաստանի բուհերն արտերկրում գիտությամբ զբաղվող գիտնականներին աղաչում-պաղատում են, որ հանուն հայրենիքի իրենց հոդվածի տակ հայկական բուհի անունն էլ գրեն։

Հերիք չէ՞ հանուն հայրենիքի գիտություն պահելը։ Դուք ուզում եք զրո ներդրում անելով լուրջ արդյունքներ ունենալ։ Ուզում եք միջազգային գիտական հաստատությունների հաշվին հայկական բուհերի ռեյտինգը բարձրացնել։ Ուզում եք, որ ոչնչից լավ գիտնականներ առաջանան։

Ու այո՛, ցավոք սրտի, արևմուտքում գիտնականը շատ է կախված գրանտներից, ու գուցե ինչ-որ չափով ճիշտ է, որ լավ գիտնականը ֆինանսավորման խնդիր չի ունենում (ավելի ճիշտ, լավ գիտնականի համար ավելի հեշտ է գրանտ ստանալը, չնայած էստեղ էլ բազմաթիվ քաղաքական հարցեր կան)։ Բայց Հայաստանում խնդիրը հենց լավ գիտնական պատրաստելու մեջ է, որովհետև լավ գիտնական դառնալու պոտենցիալ ունեցող գրեթե բոլոր երիտասարդներն ի վերջո հայտնվում են արտերկրի որևէ գիտական հաստատությունում, որտեղ իրենց աշխատանքը գնահատվում է։

Գուցե ուղղակի ժամանակն է անկեղծորեն խոստովանելու, որ կառավարությանը գիտությունը չի հետաքրքրում կամ ծիծիլյոներորդական կարևորություն ունի։ Ես էլ կասեմ՝ կառավարությունը հիմար է, ու էդպիսով Հայաստանի վերջն է նախապատրաստում։ Կասեմ, բայց գոնե երբևէ Հայաստանում գիտություն անելու հետ հույսեր չեմ անի։ Ու կիմանամ, որ տարիներ առաջ գիտափորձս խոչընդոտող բժիշկն ու ԵՊԲՀ հետբուհական կրթության բաժնի աշխատակիցը, որն ասաց, որ ինձ համար ասպիրանտուրայի տեղ չի լինելու, ավելի անկեղծ էին, քան կրթության ու գիտության նախարար Լևոն Մկրտչյանը։

 

Այցելություն Հայաստան

Ակումբում ժամանակին գրել եմ վերջին այցելությանս տպավորությունների մասին, ու երևի շատ բան չկա ավելացնելու։ Դրա համար ավելի շատ կգրեմ ընդհանրապես Հայաստան այցելելու մասին։

Երբ չորս տարի առաջ ուսումս վերջացրի ու վերադարձա Հայաստան, ուղեղս լիքն էր Հայաստանը զարգացնելու ընտիր գաղափարներով։ Բայց շատ արագ էդ բոլոր գաղափարները կտոր-կտոր եղան, ու ես նորից փորձեցի դրսի ճամփան բռնել։ Էն ժամանակ հեռանալիս հաստատ որոշել էի, որ առնվազն տարին երկու անգամ Հայաստան եմ գալու հնարավորինս երկար ժամանակով ու որ Հայաստանի հետ հնարավորինս պինդ կապ եմ պահելու։ Այդուհանդերձ, Հայաստան վերադառնալու ու այնտեղ ապրելու թեման ընդմիշտ փակվեց ինձ համար։

Տարիներ անց Հայաստանում վերահաստատվելու թեման դեռ փակ է ինձ համար ու կարծում եմ՝ երբևէ իմ կամքով չեմ վերադառնա։ Դրա համար ամեն անգամ այցելելիս ոչ մի դեպքում էն աչքերով չեմ նայում, թե՝ մի օր կգամ, չնայած Մորթենը միշտ ոգևորված նոր բիզնես գաղափարներով է բեռնվում, թե՝ էս կարող ենք անել, էն կարող ենք անել։

Այնուամենայնիվ, երեքուկես տարի անց վերաբերմունքս է փոխվել։ Առաջին երկու տարիներին կարողացա տարին երկու անգամ գալ, անցյալ տարի՝ ոչ։ Էս տարի էլ դեռ քննարկման պրոցեսում է․ իմ՝ բավական երկարատև ձմեռային արձակուրդը (կեցցե ֆիննական համակարգը, թե չէ Դանիայում տոն օրերից դուրս ազատ լինելու համար պիտի լրացուցիչ արձակուրդ վերցնեիր) Կոպենհագենու՞մ եմ անցկացնելու, թե՞ մասամբ Հայաստանում կամ մեկ այլ երկրում։

Իսկ թե ինչու է Հայաստանը գնալով ավելի պակաս առաջնահերթ դառնում, պատճառները տարբեր են։ Դրանում, բնական է, մեծ դեր ունի ավիատոմսերի գինը, բայց պիտի խոստովանեմ, որ եթե Հայաստան գալն էդքան կարևոր լիներ, դժվար երկար-բարակ մտածեի, որ նույն գնով կարելի է ավելի էկզոտիկ երկրում հանգստանալ։

Խնդիրներից գլխավորն այն է, որ Հայաստանից գնալով ավելի ու ավելի քիչ կախված եմ լինում։ Ժամանակին էնտեղ գնում էի լիցքաթափվելու, ընկերներիս ու ընտանիքիս անդամների հետ շփվելու ու ծիրան ուտելու։ Հիմա արդեն ես իմ ընկերական շրջապատն ունեմ Կոպենհագենում, ու Հայաստանի ընկերներիս կարիքն էդքան խորը չեմ զգում։ Ինչ խոսք, ամեն անգամ ուրախ եմ հանդիպել ու շփվել հետները, բայց դա այլևս ուժեղ պահանջ չէ։ Դրան ավելացնենք նաև, որ իմ մտերիմ ընկերներից միայն երկուսն են հենց Երևանում մնացել։ Մյուսներն արտագաղթել են, իսկ մեկն էլ Դիլիջան է տեղափոխվել ու Երևանում լինել ուղղակի չի ուզում։ Ընտանիքիս անդամներից էլ հայրս, որի հետ ամենաշատն եմ ուզում շփվել, էլի հեռացել է Հայաստանից։

Հետո գալիս է նաև Մորթենի հարցը։ Ընտանեկան հավաքույթներին ինքն ուղղակի չի կարողանում լիարժեք մասնակցել լեզվի պատճառով։ Ընկերական հավաքույթներին վիճակն էլի համեմատաբար լավ է, որովհետև միշտ էլ գտնվում են քչից-շատից անգլերեն իմացողներ, որոնք հետը շփվում են։ Բայց ամեն դեպքում ահագին հոգնեցուցիչ է լինում իր համար՝ անհասկանալի միջավայրում լինելը ու ինձ համար՝ զրույցներին մասնակցելու փոխարեն թարգմանելը։ Իհարկե, կարելի է ասել՝ առանց Մորթենի Հայաստան արի։ Բայց մենք սիրում ենք մեր արձակուրդները միասին անցկացնել, ու եթե էդպիսի հարց է առաջանում, մենք ավելի շուտ մեր արձակուրդն ուրիշ տեղ կանցկացնենք։ Դրան էլ ավելացնենք, որ Մորթենն իսկապես սիրում է Հայաստան գալ։

Իհարկե, կարելի է ավելացնել նաև լիքը մանր-մունր գործոններ, ինչպիսիք են համատարած ծուխը, Երևանի կեղտոտ օդը, հայկական անկազմակերպվածությունը, որին ոչ մի կերպ չեմ կարողանում ադապտացվել, ջահելների անհույս դեպրեսիվ վիճակը, մարդկանց՝ քիթները կյանքդ խոթելը, որն ահավոր ներվայնացնող է և այլն։ Ու անկազմակերպ վիճակի պատճառով էր, որ վերջին անգամ լիքը մարդկանց ուղղակի չհասցրի տեսնել։

Մի խոսքով, ինձ համար հիմա օրակարգում է հաջորդ անգամ երբ Հայաստան գնալ ու ինչ ֆորմատով։ Ուզում ենք Հայաստանով մեկ պտտվել ու ինքներս կազմակերպել մեր արձակուրդը՝ առանց որևէ մեկի վրա հույս դնելու։ Երևանի ժողովուրդը նեղանում է, թող նեղանա։

Ինչպես է Հայաստանը զարգացնում Վրաստանի տուրիզմը

Հրանուշ Հակոբյանը երկու տարի առաջ սփյուռքահայերին կոչ էր արել չորս տարին մեկ Հայաստանում հանգստանալ։ Ես երևի սփյուռքահայերի մեջ չեմ մտնում, որովհետև հայկական անձնագիր ունեմ, Հայաստանում՝ ընկերներ ու հարազատներ, հետևաբար Հրանուշ Հակոբյանի կոչը չէ, որ պիտի ինձ Հայաստան բերի, այն էլ չորս տարին մեկ։ Հայաստանից նոր գնացած ինձ նման շատերը կան, որ տարին երկու-երեք անգամ գալիս են Հայաստան։ Ես էլ, երբ երեքուկես տարի առաջ գնացի, որոշել էի, որ անպայման տարին երկու արձակուրդ՝ ամառայինն ու ձմեռայինը, Հայաստանում եմ անցկացնելու. ազգականներիս ու ընկերներիս կտեսնեմ, էն փողն էլ, որ ուրիշ երկրում պիտի ծախսեի, Հայաստանի փոքր բիզնեսների վրա կգնա։

Բայց որոշելը քիչ էր։ Երբ Հրանուշ Հակոբյանը նման կոչեր է անում, իրեն չի հետաքրքրում, որ Հայաստան հասնելու ավիատոմսերն անխնա թանկ են, ճանապարհը՝ անտանելի հոգնեցուցիչ։ Առավելևս չի հետաքրքրում, որ կան տարին մի քանի անգամ Հայաստան գալ ցանկացողներ, որոնք կպակասեցնեն իրենց այցելությունները հենց ճամփորդության անհարմարության պատճառով։

Անցյալ տարի միայն մի անգամ Հայաստան եկա։ Նոր տարուց առաջ, երբ փորձում էի ավիատոմս գնել, գներն աստղաբաշխական թվերի էին հասնում։ Ավելի էժան էր Նյու Յորք հասնելը։ Ի վերջո, չորս օրով մեկնեցինք Փարիզ։ Կոպենհագեն-Փարիզ հետդարձով երկու ավիատոմսը, հյուրանոցն ու միջին թանկության ռեստորաններում ընթրելը միասին Կոպենհագեն-Վիեննա-Երևան հետդարձով երկու ավիատոմսի գին կազմեցին։

Այս ամառ որոշեցի ամեն դեպքում գալ Հայաստան, չնայած էլի Նյու Յորք հասնելը կամ Եվրոպայի որևէ այլ մասում արձակուրդ անցկացնելն անհամեմատ էժան էր։ Խելքին մոտ գնով՝ 470 եվրո արժողությամբ տոմսն այնքան էլ լավ պայմաններ չէր առաջարկում. Կոպենհագեն-Ֆրանկֆուրտ-Վիեննա-Երևան-Վիեննա-Կոպենհագեն։ Ընդ որում, հետդարձին Վիեննայում մոտ տասնչորս ժամ պիտի անցկացնեինք։ Այլընտրանքը մի քիչ ավելի էժան տոմսերն էին Մոսկվայով, բայց էնտեղ էլ օդանավակայանում մոտ տասնչորս-տասնհինգ ժամ պիտի անցկացնեինք, իսկ ընկերս Դանիայի քաղաքացի է, քաղաք դուրս գալու համար վիզա էր պետք։

Նույն գնային սահմաններում մեկ այլ այլընտրանք էր Վարշավայով գալը, բայց էս դեպքում էլ Կոպենհագենից դուրս եկող չվերթն առավոտյան անտանելի շուտ էր, իսկ Վարշավայից Երևան մեկնողը՝ ուշ երեկոյան։ Ընտրելով Ֆրանկֆուրտ-Վիեննա տարբերակը՝ գոնե երկու անքուն գիշերվա փոխարեն մեկն էինք անցկացնում։

KBH-EVN

Ու էսքանով ավարտվում են օդային ճանապարհով Կոպենհագենից Երևան հասնելու խելքին մոտ տարբերակները։ Պատկերացնու՞մ եք. Սկանդինավիայի ամենամեծ օդանավակայանը Հայաստանի մայրաքաղաքին կապվում է ընդամենը երեք ճանապարհով, այն էլ բոլոր տարբերակները չլոցի են։ Իսկ թռիչքային գումարային ժամանակը Կոպենհագենից Երևան ընդամենը հինգ ժամ է։ Եթե ուղիղ չվերթ լինի, երևի ավելի քիչ էլ լինի։ Բայց մարդ քսանհինգ ժամ է ծախսում դռնից դուռ հասնելու համար։ Հասկանու՞մ եք. մայրաքաղաքից մայրաքաղաք հասնելու վրա քսանհինգ ժամ է ծախսվում։

Մի քանի տարի առաջ ոնց որ Հայաստանում ավիացիայի խնդիրներ բարձրացվեցին։ Իբր չեխական ավիաուղիների հետ բանակցեցին, որ հետ գա: Հետ եկավ, մի քանի ամիս աշխատեց, գնաց։ Հիմա էլ իբր Բրյուսելի ավիաուղիներն են մտել։ Բայց արդյոք խնդրին անդրադառնու՞մ են ըստ պատշաճի։

Հիմա շատերը Թիֆլիսով են ճամփորդում, ինձ էլ են խորհուրդ տալիս անել։ Չեմ անում զուտ էն պատճառով, որ ճամփեքին չլվելուն ավելանում է նաև Թիֆլիսից Երևան հասնելու հարցը։ Բայց հարց է առաջանում. ինչու՞ են Թիֆլիսի տոմսերը երկու-երեք անգամ ավելի էժան։ Արդյոք պատճառը Զվարթնոց օդանավակայանի դրած շատ ավելի բարձր հարկե՞րն են։ Այդ դեպքում ինչու՞ է ՀՀ կառավարությունը Զվարթնոցի ղեկավարության հետ բանակցելու փոխարեն ավիաուղիների հետ բանակցում։ Չեմ կարծում, թե ավիաուղիները հաճույք են ստանում տոմսերի գինը թանկ դնելուց, որ ոչ ոք տոմս չառնի, հետո էլ թողնել-գնալուց։

Այստեղ ոչ միայն աշխարհով մեկ ապրող հայերի հարցն է, այլ նաև պոտենցիալ տուրիստների, որոնք Հայաստան ոտք չեն դնում՝ սարսափելով տոմսերի գներից ու ճամփորդության տևողությունից։ Իբր Հայաստանում ուզում են տուրիզմ զարգացնել։ Ո՞նց եք զարգացնելու, երբ առաջին բանը, որ տուրիստը տեսնում է, Հայաստան հասնելու դժվարությունն է։

Ես չգիտեմ՝ քանի հոգի Հրանուշ Հակոբյանին կլսի ու չորս տարին մեկ Հայաստան կգա։ Չգիտեմ՝ քանի հոգի է ջղայնանում ու զարմանում, թե ինչու է Վրաստանում տուրիզմն ավելի զարգացած, քան Հայաստանում։ Միայն մի բան գիտեմ. հաջորդ անգամ Թիֆլիսում ենք իջնելու ու մի քանի օր էլ էնտեղ անցկացնենք։ Փաստորեն, Հայաստանը զարգացնում է Վրաստանի տուրիզմը։

 

Կինն ակադեմիայում․ Հայաստան ու Դանիա

Մի քանի ամիս առաջ, երբ ղեկավարիս հետ ճաշում ու զրուցում էի, ինձ ասաց, որ եթե ուզում եմ ակադեմիայում հաջողության հասնել, պիտի երեխա չունենամ։ Հետո թվարկեց ամբիոնի մի քանի պրոֆեսոր կամ դրա ճանապարհին գտնվող կանանց, որոնցից ոչ մեկը երեխա չուներ։ Ղեկավարս ինքը տղամարդ է ու երեք երեխա ունի։ Այդ նույն ղեկավարս սրանից մեկ-երկու տարի առաջ միջանցքում տեսել էր ֆիններենի կին պրոֆեսորին ու հարցրել, թե ոնց է հասցրել երեք երեխա ունենալ ու պրոֆեսոր լինել։ Ֆիններենի պրոֆեսորը հակադարձել էր․ «Իսկ դու ո՞նց ես հասցրել»։

Image result for female academics cartoon

Թեև Հայաստանի համեմատ Դանիայում տղամարդիկ անհամեմատ ավելի շատ են երեխայի խնամքը կնոջ հետ կիսում (հենց թեկուզ երկու ծնողների միջև կիսովի ֆիզիոլոգիական արձակուրդի տեսքով), գենդերային անհավասարության խնդիրն առնվազն ակադեմիայում շարունակվում է․ PhD ուսանողների 55%-ը կանայք են, բայց պրոֆեսորների միայն 19%-ն են կանայք կազմում։ Պատճառներն առայժմ լիովին բացահայտված չեն, բայց դրանց թվում կարող են լինել կանանց՝ սեփական ցանկությամբ ակադեմիայից հեռանալը կամ այն, որ տղամարդիկ տղամարդկանց են աշխատանքի ընդունում։

Բայց որևէ տեղ չի խոսվում, թե այդ 19% կանանցից քանիսը կենսաբանական երեխա ունի։ Իսկ իրականությունն այն է, որ կյանքն ակադեմիայում շարունակող յուրաքանչյուր կին մի օր կանգնում է երեխա կամ գիտություն ընտրության առաջ։ Դանիայում պոստդոկ չորս տարուց երկար չի թույլատրվում անել։ Իսկ ֆիզիոլոգիական արձակուրդ գնալիս պոստդոկի պայմանագիրը չի երկարում: Արդյունքում՝ երբ պոստդոկի ընթացքում երեխա ունեցած կինը տարիներ անց դիմում է մշտական ակադեմիական աշխատատեղի համար, նրան մրցակից տղամարդիկ կարողանում են ավելի լավ տվյալներով ներկայանալ (ավելի շատ տպագրություններ, ավելի շատ կոնֆերանսներ, ավելի շատ միջազգային համագործակցություն և այլն)։ Այսպիսով, այսօր գիտնականը դարձել է արտադրող, ու չափվում է թվերով․ եթե չես հասցրել այսինչ ժամանակահատվածում այսինչ թվով միջազգային տպագրություններ գեներացնել, ուրեմն արժանի չես գիտական դաշտում մնալուն։

Գենդերային հավասարության խնդիրը լուծելու համար տարբեր համալսարաններ կա՛մ քվոտաներ են ներմուծում, կա՛մ մրցույթն անցկացնելուց առաջ սպասում են այնքան, մինչև այդ աշխատատեղի համար կին էլ դիմի։ Քվոտաները խնդիր չեն լուծում։ Իմ մտերիմ ակադեմիական ընկեր Սիլվիան աշխարհով մեկ արդեն երեք-չորս պոստդոկ է արել ու ամեն տեղ ներկայանալիս ասում, որ ինքը երեխաներ չի սիրում ու չի ունենալու։ Իսկ քվոտաների մասին ասում է․ «Ես չեմ ուզում, որ ինձ գործի ընդունեն մենակ նրա համար, որ ծիծիկ ունեմ»։ Քվոտաներն ինչ-որ տեղ նաև վիրավորական են դառնում էսպիսի ենթատեքստով․ «Դե մենք գիտենք, որ դուք՝ կանայքդ, ավելի թույլ եք։ Դրա համար ձեր ներկայությունն ապահովելու համար քվոտաներ ենք մտցնում, որ դուք ձեր մեջ մրցեք»։

Հայկական ակադեմիայի գենդերային հավասարության մասին տվյալներ չունեմ։ Միայն գիտեմ, որ Հայաստանում գիտությունն առաջնահերթություն չէ, ու համալսարաններում ակադեմիական մշտական տեղեր զբաղեցնող դոցենտներից ու պրոֆեսորներից շատերը լուրջ գիտությամբ չեն էլ զբաղվում։ Իսկ պոստդոկի ինստիտուտի բացակայության շնորհիվ գոնե բժշկական համալսարանում մշտական աշխատանք ճարելը միաժամանակ թե՛ ավելի հեշտ է (ասենք, ավարտելուց անմիջապես հետո ամբիոնում աշխատանքի ընդունվելով), թե՛ ավելի դժվար է (շատ քչերին են «ամբիոնում պահում»)։ Ու թեև իմ հասկանալով Հայաստանում կին գիտնականը չի կանգնում «երեխա՞, թե՞ գիտություն» ընտրության առջև, այնտեղ մի ուրիշ խնդիր կա․ հասարակական ճնշումը։

Հայ հասարակության մեջ կինը մեծանում է որպես «ապագա մայր»։ Դեռ ուսանողական տարիներից իմ ընկերուհիներից շատերի հիմնական նպատակը հարմար ամուսին գտնելն ու երեխաներ ունենալն էր, ինչն ինքնին դատապարտելի չէ․ իրոք կան կանայք, որոնք նախընտրում են տանը մնալ ու երեխա մեծացնել՝ ընդհանրապես չաշխատելով կամ ունենալով քիչ վարձատրվող աշխատանք։ Բայց այն կանայք, որոնք այլ կյանք են նախընտրում, հաճախ քննադատվում են ու համարվում ոչ լիարժեք։ Բժշկականում ունեինք կին պրոֆեսորներ ու դոցենտներ, որոնք երեխաներ չունեին։ Ու թեև կարծես երեխա ունենալ-չունենալը չէր ազդում նրանց մասնագիտական որակների վրա, բայց համակուրսեցիներս հաճախ էին երեխա չունեցողներին մատով ցույց տալով, թե՝ տես, էսինչն ամուսնացած չի, երեխա չունի, էսինչի սիրուհին է եղել և այլն։

Երբ դեռ Հայաստանում էի ապրում, այդ ճնշմանը հանդիպում էի ամեն քայլափոխի թե՛ հասակակից, թե՛ տարիքն առած կանանցից ու տղամարդկանցից։ Մասնավորապես, ինձ անընդհատ քննադատում էին «խելքս գիտությանը տալու» համար ու պնդում, որ առանց ամուսնանալու երջանիկ չեմ կարող լինել կամ լիարժեք կյանք չեմ կարող ունենալ։ Հիմա էլ, երբ գնում եմ Հայաստան, մեկումեջ հանդիպում են էդպիսի մարդիկ, որոնք սպասում են «նորությունների», որովհետև սուբյեկտիվորեն երջանիկ լինելս հաշիվ չի։ Անպայման պետք է պաշտոնական ամուսնական կարգավիճակ, պետք են երեխաներ, որ համարվեմ հաջողված պրոդուկտ։

Այսօր Հայաստանում ֆեմինիզմի մի տեսակ նսեմացնում է տան աշխատանքը՝ տնային տնտեսուհիներին կոչ անելով, որ գործադուլ անեն։ Իսկ հասարակությունը նսեմացնում է տան աշխատանք չնախընտրող կանանց՝ վարկաբեկելով ու անուններ կպցնելով։ Կուզեի Հայաստանում տեսնել մի այնպիսի ֆեմինիզմ, որը կանանց ով լինելու հարց կբարձրացներ․ որ կինը՝ լինի տնային տնտեսուհի, գիտնական, թե քաղաքական գործիչ, լիարժեք մարդ է և պետք է ունենա հավասար իրավունքներ ու հնարավորություններ, ինչ տղամարդը։ Կուզեի, որ հասարակությունն էլ առավոտից երեկո լաբորատորիայում չլվող գիտնական կնոջը նույնքան լիարժեք համարեր, որքան մի քանի երեխա ունեցած, տունը մաքուր պահող ու համով ճաշեր եփող կնոջը։

Դանիայում ընտանիք չունեցող գիտնական կամ քաղաքական գործիչ կինը վաղուց արդեն չի քննադատվում «ոչ լիարժեք լինելու» համար։ Այստեղ ամենազզվելի նախարարներից մեկը, որը մի քանի ամիսը մեկ մի խելքից դուրս հակաիմիգրացիոն օրինագիծ է առաջարկում ու աչքի է ընկնում էմպաթիայի ի սպառ բացակայությամբ, չամուսնացած ու երեխա չունեցող կին է։ Նա հաճախ է լրատվամիջոցների ուշադրության կենտրոնում, ու նրա առաջարկած օրինագծերի անհեթեթությունը բուռն քննարկվում է սոցիալական ցանցերում։ Նույնիսկ նրա հոգեկան առողջությունն է հարցականի տակ առնվում, բայց երբևէ որևէ մեկը չի կպնում նրա կին լինելու, որևէ մեկի սիրուհի չեն սարքում նրան, ընտանիք չունենալը չեն կապում էմպաթիայի բացակայության հետ։

Դանիայում ֆեմինիզմն այլ անելիքներ ունի։ Ակադեմիայում գենդերային հավասարության խնդիրը լուծելու համար առաջարկվում է դպրոցականների շրջանում գովազդել գիտությունը։ Բայց դա խնդիրը չի լուծում, որովհետև PhD ուսանողների շրջանում կանանց մեծամասնությունը ցույց է տալիս, որ կանանց գիտությամբ հետաքրքրելու խնդիր չկա։ Ֆեմինիստները նաև առաջարկում են ավելի թափանցիկ մրցույթներ անցկացնել, ինչն էլի խնդիրը լիովին չի լուծի․ պոստդոկի ժամանակ երեխա ունեցած կանանց «օբյեկտիվ» ցուցանիշները նորից կզիջեն տղամարդկանցը։

Ես առաջարկում էի ուղղակի երկարացնել պոստդոկի պայմանագիրը ֆիզիոլոգիական արձակուրդին համապատասխան ամիսներով, ինչը հնարավորություն կտա կնոջը նույն կարգի աշխատանք կատարել, ինչ տղամարդը։ Ինձ հակադարձեցին, որ ոչ մի ակադեմիական կառույցի ֆինանսապես ձեռք չի տա այդ տարբերակը։ Բայց ինչու՞ պետք է կառույցի ֆինանսական վիճակն ավելի կարևոր լինի, քան ակադեմիայում երկու սեռերի ներկայացվածությունը։ Ինձ եթե թողնեին, ընդհանրապես կվերացնեի բիբլիոմետրիկ չափանիշներն ու մրցութային ընդունելությունը։ Էս բոլորն ակադեմիան դարձնում են առևտրային կառույց, ու գիտնականը դիտարկվում է որպես եկամտի աղբյուր․ ինչքա՞ն կկարողանա տպագրվել, լավ ամսագրերում կտպագրվի՞, կկարողանա՞ գրանտներ բերել։ Ու մոռացվում են ավելի կարևոր հարցեր, ինչպիսիք են՝ ինչո՞վ կարող է տվյալ գիտնականն օգնել, որ գիտական խումբն աճի։ Իսկ գիտական խումբն ինչո՞վ կարող է օգնել գիտնականին։

Ու մինչ շարունակվում են բանավեճերն ու հետազոտությունները, թե ինչու կանայք դանիական ակադեմիայում բավարար չափով ներկայացված չեն, պոստդոկի հերթական դիմումն եմ գրում՝ սիվիս հնարավորինս փայլփլուն սարքելով ու մտածելով, որ մի օր ակադեմիական այս կատաղի մրցակցությունը կվերանա, իսկ Հայաստանում գիտնական կնոջ մասին չեն ասի՝ խելքը տվել ա գիտությանը։

Հանգստի մշակույթը Հայաստանում և Դանիայում

Երեկ վերջապես գիտական հոդվածս ավարտեցի և ուղարկեցի ղեկավարիս: Պիտի դեռ հունիսի վերջին՝ արձակուրդ գնալուց առաջ ուղարկեի, բայց մի այլ կարգի սթրեսված էի, ու եթե նույնիսկ նստում էի, որ աշխատեմ վրան, մի քանի րոպեից ուշադրությունս շեղվում էր: Թողեցի, գնացի արձակուրդ, եկա, կենտրոնացա վրան ու մի քանի օրում ավարտեցի: Ավելին՝ աշխատանքի ընթացքից նույնիսկ հաճույք էի ստանում:

Իռլանդիայում հանգիստս ինձ մի ամբողջ տարվա էներգիա տվեց
Իռլանդիայում հանգիստս ինձ մի ամբողջ տարվա էներգիա տվեց

Մինչև արձակուրդ գնալս՝ հունիսին, ղեկավարիս հետ լիքը տարաձայնությունների մեջ էի: Անընդհատ իրար չէինք հասկանում, լուրջ խոսակցություններ էինք ունենում, ավելի ներվայնանում ու էդպես փակուղու մեջ էինք հայտնվել, ոչ մի կերպ չէինք կարողանում գործն առաջ տանել: Էդ ժամանակ միայն մի բան գիտեի. ես արձակուրդի կարիք ունեմ: Ու երևի ղեկավարս էլ, որովհետև երբ երկուսս էլ վերադարձանք արձակուրդից ու նույն թեմաներով հերթական զրույցն ունեցանք, ամեն ինչ շատ խաղաղ ու կառուցողական անցավ: Ես էլ բավական արդյունավետ սկսեցի աշխատել:

Դանիայում արձակուրդը կարևոր բան է: Այստեղ ամեն ամիս աշխատելով վաստակում ես երկու վճարովի արձակուրդային օր, որոնք կարող ես գործածել հաջորդ արձակուրդային տարում: Եթե մի ամբողջ տարի աշխատել ես Դանիայում, քեզ հինգ շաբաթ վճարովի արձակուրդ է հասնում: Արդյունքում՝ երբ արձակուրդ ես գնում, ստանում ես ամբողջական աշխատավարձդ: Ավելին՝ ամեն արձակուրդային տարվա սկզբից (մայիսի մեկից) առաջ, եթե գրանցել ես ամառային արձակուրդդ, ստանում ես նաև լրացուցիչ գումար՝ «արձակուրդային»: Ես դրա մասին իմացա միայն այն ժամանակ, երբ ապրիլի աշխատավարձս իմ իմացածից շատ էր եկել:

Երբ աշխատանքից դուրս ես գալիս, գնում ուրիշ տեղ, քո վաստակած արձակուրդային օրերը տեղափոխվում են նոր աշխատատեղ: Այսինքն, տեսականորեն կարող ես մի տեղից մյուսը գնալ ու անմիջապես արձակուրդ վերցնել: Այստեղ կարևորվում է ոչ թե կոնկրետ աշխատավայրում աշխատած ամիսները, այլ ընդհանրապես որևէ տեղ աշխատելու փաստը: Կարող ես վճարովի արձակուրդ գնալ նույնիսկ այն ժամանակ, երբ գործազուրկ ես:

Լավ, իսկ այդ ի՞նչ գումար է, որ անգամ գործազուրկ ժամանակ կարող ես ստանալ: Իմ կարճ խելքով, որքանով հասկացա, դրանք պահումներ են աշխատավարձից, մոտավորապես կենսաթոշակայինի նման: Էդ փողը քոնն է, ոչ ոք դրան ձեռք տալ չի կարող, բայց կարող ես ստանալ միայն այն դեպքում, եթե արձակուրդ գնաս: Հետևաբար, եթե այդքան չես հասկանում, որ քեզ հանգիստ է պետք, ապա գոնե հանուն լրացուցիչ գումարի կանես դա:

Հիմա գանք Հայաստան: Ըստ օրենքի, յուրաքանչյուր աշխատողի ամեն տարի չորս շաբաթ վճարովի արձակուրդ է հասնում (վտանգավոր մասնագիտությունների լրացուցիչ օրերը չեմ հաշվում): Հիմա ասեք. ձեզնից քանի՞սն է չորս շաբաթ արձակուրդ գնացել: Ինչու՞ չեք գնում: Շեֆը չի՞ թողնում: Բա ինչու՞ եք սուսուփուս հարմարվում:

Հայաստանում հանգիստը լուրջ թեմա չէ, ու դրան մատների արանքով են նայում թե՛ շատ գործատուներ, թե՛ աշխատողներ: Գործատուն թույլ չի տալիս, որ աշխատողն իրեն հասանելիք ամբողջ վճարովի արձակուրդը վերցնի, աշխատողն էլ դրանից մեծ թեմա չի սարքում: «Բա որ գործից հանի»,- մտածում է:

Իսկ գործատուն գիտակցու՞մ է, որ իր սեփական շահերից է բխում աշխատողներին արձակուրդ ուղարկելը: Գիտակցու՞մ է, որ հանգստացած աշխատողն ավելի լավ է իր գործն անում, քան ամիսներ անդադար սթրեսված, ամիսներով արձակուրդ չգնացածը: Գիտակցու՞մ է, որ հոգնած աշխատողին կարող է ամբողջ տասներկու ժամ պահել, բայց այդպես էլ իր ուզած արդյունքը չստանալ, մինչև հանգստացած աշխատողն այդ գործը կարող է մի քանի ժամում ու ավելի որակյալ անել: Իսկ աշխատողը գիտակցու՞մ է, որ երևի ոչ թե գործից է զզվում, այլ արձակուրդի կարիք ունի: Գիտակցու՞մ է, որ շեֆը ոչ թե անտանելի մարդ է, այլ ուղղակի վաղուց երկուսն էլ հանգստի չեն գնացել: Գիտակցու՞մ է, որ իր արածը կարող է ավելի որակյալ լինել, եթե մի երկու շաբաթով մեկնի ծովափ:

Բայց ի՞նչ եմ ասում: Գործատուին պե՞տք է արդյոք որակ: Պե՞տք է արդյոք գոհացուցիչ արդյունք: Թե՞ հերիք է էշից ցեխը հանել, մի կերպ աշխատողին քարշ տալ, մինչև հոգնածությունից շունչը փչի: Եվ ու՞մ է պետք հանգիստ, առողջ, ոչ ներվային հասարակություն: Ու՞մ է պետք տարբեր ոլորտներում որակ ստանալ: Չէ՞ որ Հայաստանը ցածր ստանդարտների երկիր է:

Խրիմյան Հայրիկի անվան թիվ 10 դպրոց. ինչպե՞ս հասավ այս վիճակին

Դպրոցը սիրուն փայտե դռներ ուներ: Ինչ-որ վերանորոգումից հետո բերեցին, էս անճոռնի պլաստմասայե ախմախ դռները դրեցին:
Դպրոցը սիրուն փայտե դռներ ուներ: Ինչ-որ վերանորոգումից հետո բերեցին, էս անճոռնի պլաստմասայե ախմախ դռները դրեցին:

Երբ իմացա, որ Խրիմյան Հայրիկի անվան թիվ 10 դպրոցի երրորդ ու չորրորդ հարկերը տալիս են ռուսական դպրոցի, շատ չզարմացա: Շենքի վրա վաղուց աչք ունեին, իսկ դպրոցը դանդաղ քայլերով կործանման էր գնում առաջին հերթին տնօրեն Ապետնակյանի վարած «խելամիտ» քաղաքականության շնորհիվ: Էստեղ զարմանալին ու ցավալին այն է, որ Սովետի ժամանակ հայագիտական դասարան ունեցած դպրոցն այսօր ռուսական է դառնում:

Որևէ տեղ չի ասվում՝ ինչ է լինելու Խրիմյան Հայրիկի դպրոցին: Բայց սովորած լինելով այդ դպրոցում ու լավ իմանալով, որ առաջին երկու հարկերում համարյա դասասենյակ չկա, տնօրենի կաբինետն է, ուսուցչանոցը, բուֆետը և ֆիզկուլտուրայի դահլիճը, ենթադրում եմ, որ լավագույն դեպքում առանց աշակերտների ջան են ասելու, ջան լսելու:

Իսկ դպրոցը գնում էր փակվելու եզրին դեռ այն ժամանակներից, երբ ես այնտեղ աշակերտ էի: Գնում էր այդ ուղղությամբ, որովհետև աշակերտի վրա թքող ուսուցիչը չէր պատժվում, խուլիգան աշակերտներին նախատող չկար, ու սովորելը չէր ողջունվում: Կար գողական ֆիզկուլտի դասատու, որը կարող էր դասարանի խուժանների հետ հսկա ծամոնը բերանին նստել, անճաշակ սցենարներ գրել: Ու կային նաև մատների վրա հաշված լավ աշակերտներ, որոնք հերթով գնում էին դպրոցից:

Տնօրենն ամեն ինչ անում էր, որ ոչ ոք չկարողանա գնալ. վատ վարքով ու առաջադիմությամբ աշակերտները չէին պատժվում, հանգիստ դասարանից դասարան էին տեղափոխվում՝ այդպիսով խանգարելով նրանց, ովքեր ուզում էին մի բան սովորել: Իսկ լավ աշակերտների փաստաթղթերը զոռով էր տալիս. բա գլխաքանակ է, ո՞նց թույլ տա, որ պակասեն: Բայց ի վերջո, հենց լավերն էին, որ կարողանում էին պոկվել այդ դպրոցից: Հենց իմ ավարտելուց հետո էլ եղբայրս ուրիշ դպրոց տեղափոխվեց: Իսկ շրջապատում շատերն իրենց փոքր երեխաներին չէին էլ ուզում մեր դպրոցում առաջին դասարան ուղարկել:

Մենք ունեինք լավ ուսուցիչներ: Իմ ավարտելուց հետո կամաց-կամաց բոլորը հեռացան, ոմանք՝ կաշառակերության մեղադրանքով: Մազերս բիզ-բիզ էին կանգնել. գլխավոր կաշառակեր տնօրենը, որ ատեստատ էր վաճառում դասի չեկող ինչ-որ անհայտ աշակերտների, այլ ուսուցիչների կաշառակերության մեղադրանքով հեռացնում է:

Մի խոսքով, դեռ տասը-տասներկու տարի առաջ պարզ էր, որ նման քաղաքականությամբ դպրոցը գնալով փոքրանալու է, ու քաղաքապետարանը դրա գոյության հարցն է բարձրացնելու: Ասում են նաև, որ շատերը շենքի վրա աչք ունեին: Էնպես որ, սպասելի էր, որ ավելի քան հարյուր տարվա պատմություն ունեցող դպրոցը մի օր փակվելու էր: Բայց ուղեղիս մեջ չի տեղավորվում, թե ինչու հենց ռուսական դպրոց: Ու մեկ էլ չգիտեմ՝ ով է լինելու այդ դպրոցի տնօրենը: Չեմ զարմանա, եթե Ապետնակյանը լինի. ինքն իր համար տեղ անելուց լավ է: