Կարուսել

Ոչ վե՛րջ կա, ոչ ըսկի՛զբ այս երգում

Կինն ակադեմիայում․ Հայաստան ու Դանիա

Մի քանի ամիս առաջ, երբ ղեկավարիս հետ ճաշում ու զրուցում էի, ինձ ասաց, որ եթե ուզում եմ ակադեմիայում հաջողության հասնել, պիտի երեխա չունենամ։ Հետո թվարկեց ամբիոնի մի քանի պրոֆեսոր կամ դրա ճանապարհին գտնվող կանանց, որոնցից ոչ մեկը երեխա չուներ։ Ղեկավարս ինքը տղամարդ է ու երեք երեխա ունի։ Այդ նույն ղեկավարս սրանից մեկ-երկու տարի առաջ միջանցքում տեսել էր ֆիններենի կին պրոֆեսորին ու հարցրել, թե ոնց է հասցրել երեք երեխա ունենալ ու պրոֆեսոր լինել։ Ֆիններենի պրոֆեսորը հակադարձել էր․ «Իսկ դու ո՞նց ես հասցրել»։

Image result for female academics cartoon

Թեև Հայաստանի համեմատ Դանիայում տղամարդիկ անհամեմատ ավելի շատ են երեխայի խնամքը կնոջ հետ կիսում (հենց թեկուզ երկու ծնողների միջև կիսովի ֆիզիոլոգիական արձակուրդի տեսքով), գենդերային անհավասարության խնդիրն առնվազն ակադեմիայում շարունակվում է․ PhD ուսանողների 55%-ը կանայք են, բայց պրոֆեսորների միայն 19%-ն են կանայք կազմում։ Պատճառներն առայժմ լիովին բացահայտված չեն, բայց դրանց թվում կարող են լինել կանանց՝ սեփական ցանկությամբ ակադեմիայից հեռանալը կամ այն, որ տղամարդիկ տղամարդկանց են աշխատանքի ընդունում։

Բայց որևէ տեղ չի խոսվում, թե այդ 19% կանանցից քանիսը կենսաբանական երեխա ունի։ Իսկ իրականությունն այն է, որ կյանքն ակադեմիայում շարունակող յուրաքանչյուր կին մի օր կանգնում է երեխա կամ գիտություն ընտրության առաջ։ Դանիայում պոստդոկ չորս տարուց երկար չի թույլատրվում անել։ Իսկ ֆիզիոլոգիական արձակուրդ գնալիս պոստդոկի պայմանագիրը չի երկարում: Արդյունքում՝ երբ պոստդոկի ընթացքում երեխա ունեցած կինը տարիներ անց դիմում է մշտական ակադեմիական աշխատատեղի համար, նրան մրցակից տղամարդիկ կարողանում են ավելի լավ տվյալներով ներկայանալ (ավելի շատ տպագրություններ, ավելի շատ կոնֆերանսներ, ավելի շատ միջազգային համագործակցություն և այլն)։ Այսպիսով, այսօր գիտնականը դարձել է արտադրող, ու չափվում է թվերով․ եթե չես հասցրել այսինչ ժամանակահատվածում այսինչ թվով միջազգային տպագրություններ գեներացնել, ուրեմն արժանի չես գիտական դաշտում մնալուն։

Գենդերային հավասարության խնդիրը լուծելու համար տարբեր համալսարաններ կա՛մ քվոտաներ են ներմուծում, կա՛մ մրցույթն անցկացնելուց առաջ սպասում են այնքան, մինչև այդ աշխատատեղի համար կին էլ դիմի։ Քվոտաները խնդիր չեն լուծում։ Իմ մտերիմ ակադեմիական ընկեր Սիլվիան աշխարհով մեկ արդեն երեք-չորս պոստդոկ է արել ու ամեն տեղ ներկայանալիս ասում, որ ինքը երեխաներ չի սիրում ու չի ունենալու։ Իսկ քվոտաների մասին ասում է․ «Ես չեմ ուզում, որ ինձ գործի ընդունեն մենակ նրա համար, որ ծիծիկ ունեմ»։ Քվոտաներն ինչ-որ տեղ նաև վիրավորական են դառնում էսպիսի ենթատեքստով․ «Դե մենք գիտենք, որ դուք՝ կանայքդ, ավելի թույլ եք։ Դրա համար ձեր ներկայությունն ապահովելու համար քվոտաներ ենք մտցնում, որ դուք ձեր մեջ մրցեք»։

Հայկական ակադեմիայի գենդերային հավասարության մասին տվյալներ չունեմ։ Միայն գիտեմ, որ Հայաստանում գիտությունն առաջնահերթություն չէ, ու համալսարաններում ակադեմիական մշտական տեղեր զբաղեցնող դոցենտներից ու պրոֆեսորներից շատերը լուրջ գիտությամբ չեն էլ զբաղվում։ Իսկ պոստդոկի ինստիտուտի բացակայության շնորհիվ գոնե բժշկական համալսարանում մշտական աշխատանք ճարելը միաժամանակ թե՛ ավելի հեշտ է (ասենք, ավարտելուց անմիջապես հետո ամբիոնում աշխատանքի ընդունվելով), թե՛ ավելի դժվար է (շատ քչերին են «ամբիոնում պահում»)։ Ու թեև իմ հասկանալով Հայաստանում կին գիտնականը չի կանգնում «երեխա՞, թե՞ գիտություն» ընտրության առջև, այնտեղ մի ուրիշ խնդիր կա․ հասարակական ճնշումը։

Հայ հասարակության մեջ կինը մեծանում է որպես «ապագա մայր»։ Դեռ ուսանողական տարիներից իմ ընկերուհիներից շատերի հիմնական նպատակը հարմար ամուսին գտնելն ու երեխաներ ունենալն էր, ինչն ինքնին դատապարտելի չէ․ իրոք կան կանայք, որոնք նախընտրում են տանը մնալ ու երեխա մեծացնել՝ ընդհանրապես չաշխատելով կամ ունենալով քիչ վարձատրվող աշխատանք։ Բայց այն կանայք, որոնք այլ կյանք են նախընտրում, հաճախ քննադատվում են ու համարվում ոչ լիարժեք։ Բժշկականում ունեինք կին պրոֆեսորներ ու դոցենտներ, որոնք երեխաներ չունեին։ Ու թեև կարծես երեխա ունենալ-չունենալը չէր ազդում նրանց մասնագիտական որակների վրա, բայց համակուրսեցիներս հաճախ էին երեխա չունեցողներին մատով ցույց տալով, թե՝ տես, էսինչն ամուսնացած չի, երեխա չունի, էսինչի սիրուհին է եղել և այլն։

Երբ դեռ Հայաստանում էի ապրում, այդ ճնշմանը հանդիպում էի ամեն քայլափոխի թե՛ հասակակից, թե՛ տարիքն առած կանանցից ու տղամարդկանցից։ Մասնավորապես, ինձ անընդհատ քննադատում էին «խելքս գիտությանը տալու» համար ու պնդում, որ առանց ամուսնանալու երջանիկ չեմ կարող լինել կամ լիարժեք կյանք չեմ կարող ունենալ։ Հիմա էլ, երբ գնում եմ Հայաստան, մեկումեջ հանդիպում են էդպիսի մարդիկ, որոնք սպասում են «նորությունների», որովհետև սուբյեկտիվորեն երջանիկ լինելս հաշիվ չի։ Անպայման պետք է պաշտոնական ամուսնական կարգավիճակ, պետք են երեխաներ, որ համարվեմ հաջողված պրոդուկտ։

Այսօր Հայաստանում ֆեմինիզմի մի տեսակ նսեմացնում է տան աշխատանքը՝ տնային տնտեսուհիներին կոչ անելով, որ գործադուլ անեն։ Իսկ հասարակությունը նսեմացնում է տան աշխատանք չնախընտրող կանանց՝ վարկաբեկելով ու անուններ կպցնելով։ Կուզեի Հայաստանում տեսնել մի այնպիսի ֆեմինիզմ, որը կանանց ով լինելու հարց կբարձրացներ․ որ կինը՝ լինի տնային տնտեսուհի, գիտնական, թե քաղաքական գործիչ, լիարժեք մարդ է և պետք է ունենա հավասար իրավունքներ ու հնարավորություններ, ինչ տղամարդը։ Կուզեի, որ հասարակությունն էլ առավոտից երեկո լաբորատորիայում չլվող գիտնական կնոջը նույնքան լիարժեք համարեր, որքան մի քանի երեխա ունեցած, տունը մաքուր պահող ու համով ճաշեր եփող կնոջը։

Դանիայում ընտանիք չունեցող գիտնական կամ քաղաքական գործիչ կինը վաղուց արդեն չի քննադատվում «ոչ լիարժեք լինելու» համար։ Այստեղ ամենազզվելի նախարարներից մեկը, որը մի քանի ամիսը մեկ մի խելքից դուրս հակաիմիգրացիոն օրինագիծ է առաջարկում ու աչքի է ընկնում էմպաթիայի ի սպառ բացակայությամբ, չամուսնացած ու երեխա չունեցող կին է։ Նա հաճախ է լրատվամիջոցների ուշադրության կենտրոնում, ու նրա առաջարկած օրինագծերի անհեթեթությունը բուռն քննարկվում է սոցիալական ցանցերում։ Նույնիսկ նրա հոգեկան առողջությունն է հարցականի տակ առնվում, բայց երբևէ որևէ մեկը չի կպնում նրա կին լինելու, որևէ մեկի սիրուհի չեն սարքում նրան, ընտանիք չունենալը չեն կապում էմպաթիայի բացակայության հետ։

Դանիայում ֆեմինիզմն այլ անելիքներ ունի։ Ակադեմիայում գենդերային հավասարության խնդիրը լուծելու համար առաջարկվում է դպրոցականների շրջանում գովազդել գիտությունը։ Բայց դա խնդիրը չի լուծում, որովհետև PhD ուսանողների շրջանում կանանց մեծամասնությունը ցույց է տալիս, որ կանանց գիտությամբ հետաքրքրելու խնդիր չկա։ Ֆեմինիստները նաև առաջարկում են ավելի թափանցիկ մրցույթներ անցկացնել, ինչն էլի խնդիրը լիովին չի լուծի․ պոստդոկի ժամանակ երեխա ունեցած կանանց «օբյեկտիվ» ցուցանիշները նորից կզիջեն տղամարդկանցը։

Ես առաջարկում էի ուղղակի երկարացնել պոստդոկի պայմանագիրը ֆիզիոլոգիական արձակուրդին համապատասխան ամիսներով, ինչը հնարավորություն կտա կնոջը նույն կարգի աշխատանք կատարել, ինչ տղամարդը։ Ինձ հակադարձեցին, որ ոչ մի ակադեմիական կառույցի ֆինանսապես ձեռք չի տա այդ տարբերակը։ Բայց ինչու՞ պետք է կառույցի ֆինանսական վիճակն ավելի կարևոր լինի, քան ակադեմիայում երկու սեռերի ներկայացվածությունը։ Ինձ եթե թողնեին, ընդհանրապես կվերացնեի բիբլիոմետրիկ չափանիշներն ու մրցութային ընդունելությունը։ Էս բոլորն ակադեմիան դարձնում են առևտրային կառույց, ու գիտնականը դիտարկվում է որպես եկամտի աղբյուր․ ինչքա՞ն կկարողանա տպագրվել, լավ ամսագրերում կտպագրվի՞, կկարողանա՞ գրանտներ բերել։ Ու մոռացվում են ավելի կարևոր հարցեր, ինչպիսիք են՝ ինչո՞վ կարող է տվյալ գիտնականն օգնել, որ գիտական խումբն աճի։ Իսկ գիտական խումբն ինչո՞վ կարող է օգնել գիտնականին։

Ու մինչ շարունակվում են բանավեճերն ու հետազոտությունները, թե ինչու կանայք դանիական ակադեմիայում բավարար չափով ներկայացված չեն, պոստդոկի հերթական դիմումն եմ գրում՝ սիվիս հնարավորինս փայլփլուն սարքելով ու մտածելով, որ մի օր ակադեմիական այս կատաղի մրցակցությունը կվերանա, իսկ Հայաստանում գիտնական կնոջ մասին չեն ասի՝ խելքը տվել ա գիտությանը։

3 Comments »

Հանգստի մշակույթը Հայաստանում և Դանիայում

Երեկ վերջապես գիտական հոդվածս ավարտեցի և ուղարկեցի ղեկավարիս: Պիտի դեռ հունիսի վերջին՝ արձակուրդ գնալուց առաջ ուղարկեի, բայց մի այլ կարգի սթրեսված էի, ու եթե նույնիսկ նստում էի, որ աշխատեմ վրան, մի քանի րոպեից ուշադրությունս շեղվում էր: Թողեցի, գնացի արձակուրդ, եկա, կենտրոնացա վրան ու մի քանի օրում ավարտեցի: Ավելին՝ աշխատանքի ընթացքից նույնիսկ հաճույք էի ստանում:

Իռլանդիայում հանգիստս ինձ մի ամբողջ տարվա էներգիա տվեց

Իռլանդիայում հանգիստս ինձ մի ամբողջ տարվա էներգիա տվեց

Մինչև արձակուրդ գնալս՝ հունիսին, ղեկավարիս հետ լիքը տարաձայնությունների մեջ էի: Անընդհատ իրար չէինք հասկանում, լուրջ խոսակցություններ էինք ունենում, ավելի ներվայնանում ու էդպես փակուղու մեջ էինք հայտնվել, ոչ մի կերպ չէինք կարողանում գործն առաջ տանել: Էդ ժամանակ միայն մի բան գիտեի. ես արձակուրդի կարիք ունեմ: Ու երևի ղեկավարս էլ, որովհետև երբ երկուսս էլ վերադարձանք արձակուրդից ու նույն թեմաներով հերթական զրույցն ունեցանք, ամեն ինչ շատ խաղաղ ու կառուցողական անցավ: Ես էլ բավական արդյունավետ սկսեցի աշխատել:

Դանիայում արձակուրդը կարևոր բան է: Այստեղ ամեն ամիս աշխատելով վաստակում ես երկու վճարովի արձակուրդային օր, որոնք կարող ես գործածել հաջորդ արձակուրդային տարում: Եթե մի ամբողջ տարի աշխատել ես Դանիայում, քեզ հինգ շաբաթ վճարովի արձակուրդ է հասնում: Արդյունքում՝ երբ արձակուրդ ես գնում, ստանում ես ամբողջական աշխատավարձդ: Ավելին՝ ամեն արձակուրդային տարվա սկզբից (մայիսի մեկից) առաջ, եթե գրանցել ես ամառային արձակուրդդ, ստանում ես նաև լրացուցիչ գումար՝ «արձակուրդային»: Ես դրա մասին իմացա միայն այն ժամանակ, երբ ապրիլի աշխատավարձս իմ իմացածից շատ էր եկել:

Երբ աշխատանքից դուրս ես գալիս, գնում ուրիշ տեղ, քո վաստակած արձակուրդային օրերը տեղափոխվում են նոր աշխատատեղ: Այսինքն, տեսականորեն կարող ես մի տեղից մյուսը գնալ ու անմիջապես արձակուրդ վերցնել: Այստեղ կարևորվում է ոչ թե կոնկրետ աշխատավայրում աշխատած ամիսները, այլ ընդհանրապես որևէ տեղ աշխատելու փաստը: Կարող ես վճարովի արձակուրդ գնալ նույնիսկ այն ժամանակ, երբ գործազուրկ ես:

Լավ, իսկ այդ ի՞նչ գումար է, որ անգամ գործազուրկ ժամանակ կարող ես ստանալ: Իմ կարճ խելքով, որքանով հասկացա, դրանք պահումներ են աշխատավարձից, մոտավորապես կենսաթոշակայինի նման: Էդ փողը քոնն է, ոչ ոք դրան ձեռք տալ չի կարող, բայց կարող ես ստանալ միայն այն դեպքում, եթե արձակուրդ գնաս: Հետևաբար, եթե այդքան չես հասկանում, որ քեզ հանգիստ է պետք, ապա գոնե հանուն լրացուցիչ գումարի կանես դա:

Հիմա գանք Հայաստան: Ըստ օրենքի, յուրաքանչյուր աշխատողի ամեն տարի չորս շաբաթ վճարովի արձակուրդ է հասնում (վտանգավոր մասնագիտությունների լրացուցիչ օրերը չեմ հաշվում): Հիմա ասեք. ձեզնից քանի՞սն է չորս շաբաթ արձակուրդ գնացել: Ինչու՞ չեք գնում: Շեֆը չի՞ թողնում: Բա ինչու՞ եք սուսուփուս հարմարվում:

Հայաստանում հանգիստը լուրջ թեմա չէ, ու դրան մատների արանքով են նայում թե՛ շատ գործատուներ, թե՛ աշխատողներ: Գործատուն թույլ չի տալիս, որ աշխատողն իրեն հասանելիք ամբողջ վճարովի արձակուրդը վերցնի, աշխատողն էլ դրանից մեծ թեմա չի սարքում: «Բա որ գործից հանի»,- մտածում է:

Իսկ գործատուն գիտակցու՞մ է, որ իր սեփական շահերից է բխում աշխատողներին արձակուրդ ուղարկելը: Գիտակցու՞մ է, որ հանգստացած աշխատողն ավելի լավ է իր գործն անում, քան ամիսներ անդադար սթրեսված, ամիսներով արձակուրդ չգնացածը: Գիտակցու՞մ է, որ հոգնած աշխատողին կարող է ամբողջ տասներկու ժամ պահել, բայց այդպես էլ իր ուզած արդյունքը չստանալ, մինչև հանգստացած աշխատողն այդ գործը կարող է մի քանի ժամում ու ավելի որակյալ անել: Իսկ աշխատողը գիտակցու՞մ է, որ երևի ոչ թե գործից է զզվում, այլ արձակուրդի կարիք ունի: Գիտակցու՞մ է, որ շեֆը ոչ թե անտանելի մարդ է, այլ ուղղակի վաղուց երկուսն էլ հանգստի չեն գնացել: Գիտակցու՞մ է, որ իր արածը կարող է ավելի որակյալ լինել, եթե մի երկու շաբաթով մեկնի ծովափ:

Բայց ի՞նչ եմ ասում: Գործատուին պե՞տք է արդյոք որակ: Պե՞տք է արդյոք գոհացուցիչ արդյունք: Թե՞ հերիք է էշից ցեխը հանել, մի կերպ աշխատողին քարշ տալ, մինչև հոգնածությունից շունչը փչի: Եվ ու՞մ է պետք հանգիստ, առողջ, ոչ ներվային հասարակություն: Ու՞մ է պետք տարբեր ոլորտներում որակ ստանալ: Չէ՞ որ Հայաստանը ցածր ստանդարտների երկիր է:

3 Comments »

Խրիմյան Հայրիկի անվան թիվ 10 դպրոց. ինչպե՞ս հասավ այս վիճակին

Դպրոցը սիրուն փայտե դռներ ուներ: Ինչ-որ վերանորոգումից հետո բերեցին, էս անճոռնի պլաստմասայե ախմախ դռները դրեցին:

Դպրոցը սիրուն փայտե դռներ ուներ: Ինչ-որ վերանորոգումից հետո բերեցին, էս անճոռնի պլաստմասայե ախմախ դռները դրեցին:

Երբ իմացա, որ Խրիմյան Հայրիկի անվան թիվ 10 դպրոցի երրորդ ու չորրորդ հարկերը տալիս են ռուսական դպրոցի, շատ չզարմացա: Շենքի վրա վաղուց աչք ունեին, իսկ դպրոցը դանդաղ քայլերով կործանման էր գնում առաջին հերթին տնօրեն Ապետնակյանի վարած «խելամիտ» քաղաքականության շնորհիվ: Էստեղ զարմանալին ու ցավալին այն է, որ Սովետի ժամանակ հայագիտական դասարան ունեցած դպրոցն այսօր ռուսական է դառնում:

Որևէ տեղ չի ասվում՝ ինչ է լինելու Խրիմյան Հայրիկի դպրոցին: Բայց սովորած լինելով այդ դպրոցում ու լավ իմանալով, որ առաջին երկու հարկերում համարյա դասասենյակ չկա, տնօրենի կաբինետն է, ուսուցչանոցը, բուֆետը և ֆիզկուլտուրայի դահլիճը, ենթադրում եմ, որ լավագույն դեպքում առանց աշակերտների ջան են ասելու, ջան լսելու:

Իսկ դպրոցը գնում էր փակվելու եզրին դեռ այն ժամանակներից, երբ ես այնտեղ աշակերտ էի: Գնում էր այդ ուղղությամբ, որովհետև աշակերտի վրա թքող ուսուցիչը չէր պատժվում, խուլիգան աշակերտներին նախատող չկար, ու սովորելը չէր ողջունվում: Կար գողական ֆիզկուլտի դասատու, որը կարող էր դասարանի խուժանների հետ հսկա ծամոնը բերանին նստել, անճաշակ սցենարներ գրել: Ու կային նաև մատների վրա հաշված լավ աշակերտներ, որոնք հերթով գնում էին դպրոցից:

Տնօրենն ամեն ինչ անում էր, որ ոչ ոք չկարողանա գնալ. վատ վարքով ու առաջադիմությամբ աշակերտները չէին պատժվում, հանգիստ դասարանից դասարան էին տեղափոխվում՝ այդպիսով խանգարելով նրանց, ովքեր ուզում էին մի բան սովորել: Իսկ լավ աշակերտների փաստաթղթերը զոռով էր տալիս. բա գլխաքանակ է, ո՞նց թույլ տա, որ պակասեն: Բայց ի վերջո, հենց լավերն էին, որ կարողանում էին պոկվել այդ դպրոցից: Հենց իմ ավարտելուց հետո էլ եղբայրս ուրիշ դպրոց տեղափոխվեց: Իսկ շրջապատում շատերն իրենց փոքր երեխաներին չէին էլ ուզում մեր դպրոցում առաջին դասարան ուղարկել:

Մենք ունեինք լավ ուսուցիչներ: Իմ ավարտելուց հետո կամաց-կամաց բոլորը հեռացան, ոմանք՝ կաշառակերության մեղադրանքով: Մազերս բիզ-բիզ էին կանգնել. գլխավոր կաշառակեր տնօրենը, որ ատեստատ էր վաճառում դասի չեկող ինչ-որ անհայտ աշակերտների, այլ ուսուցիչների կաշառակերության մեղադրանքով հեռացնում է:

Մի խոսքով, դեռ տասը-տասներկու տարի առաջ պարզ էր, որ նման քաղաքականությամբ դպրոցը գնալով փոքրանալու է, ու քաղաքապետարանը դրա գոյության հարցն է բարձրացնելու: Ասում են նաև, որ շատերը շենքի վրա աչք ունեին: Էնպես որ, սպասելի էր, որ ավելի քան հարյուր տարվա պատմություն ունեցող դպրոցը մի օր փակվելու էր: Բայց ուղեղիս մեջ չի տեղավորվում, թե ինչու հենց ռուսական դպրոց: Ու մեկ էլ չգիտեմ՝ ով է լինելու այդ դպրոցի տնօրենը: Չեմ զարմանա, եթե Ապետնակյանը լինի. ինքն իր համար տեղ անելուց լավ է:

Leave a comment »

Ի՞նչ պարզվեց Դաունի համախտանիշով երեխայի պատմությունից

Վերջին օրերին սոցիալական ցանցերը, արևմտյան և հայկական լրատվամիջոցները ողողված էին նորզելանդացի հորից և հայ մորից ծնված Դաունի համախտանիշով երեխայի մասին պատմություններով: Ոմանք հորը հերոսացնում էին, մորը՝ անպատվում երեխային թողնելու համար, ոմանք համարում էին, որ հայրը փող աշխատելու միջոց է գտել: Պատմությունը գնալով բացվում էր, նոր ընտանեկան մանրամասներ էին ի հայտ գալիս, ու յուրաքանչյուր կողմը մյուսի երեսին էր շպրտում: Ճիշտ ու սխալ, ստեր ու փաստեր էին որոնում: Այս ընտանիքի պատմությունը հանրային քննարկման առարկա էր դարձել, ու կարծում եմ՝ երեխայի ծնողներին հեչ հաճելի չէր այս ամենը:

Բայց այս պատմությունը, լինելով շատ կոնկրետ ընտանիքի նեղ ընտանեկան հարց, հասարակական ու առողջապահական խնդիրներ վեր հանեց, որոնց ուզում եմ անդրադառնալ այս գրառմամբ:

Տարիներ առաջ, երբ բժշկականում էի սովորում, իմ դասախոսներից մեկը մի էսպիսի պատմություն պատմեց. «Մի անգամ մի ծննդատանը Դաունի համախտանիշով երեխա է ծնվում: Բժիշկը տագնապած դեմքով մոտենում է երեխայի հորը և հայտնում վատ լուրը: Երեխայի հայրը ժպտում է ու ասում, թե՝ ոչինչ, ես էլ դրանից ունեմ, հայրս էլ: Բժիշկն ապշահար նայում է հորն ու իսկապես նկատում Դաունի համախտանիշին բնորոշ դիմագծերը»:

Այս պատմության մեջ երկու հետաքրքիր երևույթ ենք տեսնում. մեկը, որ, փաստորեն Դաունի համախտանիշ ունեցողը կարող է բավականաչափ ինտեգրված լինել, որ ընտանիք է կազմում, գալիս ծննդատուն (ինչ խոսք, սովորաբար նրանք անպտուղ են լինում, բայց բացառություններ, փաստորեն, լինում են), իսկ մյուսը՝ որ ստիգմա ստեղծող ու երեխային պիտակավորող առաջին օղակը հենց բժիշկն է, այն մարդը, որի պարտականությունը պետք է լինի նախ բացատրելը, թե ինչ է Դաունի համախտանիշը:

Իսկ ի՞նչ է այն:

Մեկ լրացուցիչ քրոմոսոմ ունենալու արդյունքում առաջացող համախտանիշ է, որով ծնված երեխաները սովորաբար ունենում են թեթևից չափավոր մտավոր հետամնացություն, երբեմն նաև ներքին օրգանների հետ կապված խնդիրներ: Նրանք ունեն նաև շատ բնորոշ արտաքին: Դրա համար երեխայի ծնվելուց անմիջապես հետո կարելի է դա նկատել, չնայած առանց գենետիկ հետազոտության վերջնական ախտորոշում չի դրվում:

Այս երեխաները մեծ մասամբ չեն կարողանում միջնակարգ կրթություն ստանալ, բայց սովորաբար կարողանում են իրենք իրենց տարրական կարիքները հոգալ, անգամ աշխատում են (նորից դասախոսներիցս մեկի խոսքերը հիշեցի, թե՝ հիվանդանոցներում ուշադրություն դարձրեք, սանիտարների մեջ շատ կան Դաունի համախտանիշ ունեցողներ):

Հիմա վերադառնանք մեր պատմությանը: Ես էստեղ մեղավորներ չեմ փնտրում ու չեմ ուզում ցեխ շպրտել ո՛չ «անսիրտ» մոր, ո՛չ «փող աշխատող հոր» վրա, այլ էստեղ ջրի երես եմ հանում բժիշկների թույլ տված սխալը:

Նախ, առանց գենետիկ հետազոտության ուղղակի չէր կարելի երեխայի մորն ու մնացածներին հայտնել «վատ լուրը»: Հետո, հրաժարվելու տարբերակը գրեթե պարտադրելուց առաջ նախ պետք էր բացատրել բոլոր հավանական տարբերակները: Մասնավորապես, պետք էր ցույց տալ, թե ուր են գնում այդ երեխաները, ոնց է պետությունը մանկատներում իրականացնում նրանց խնամքը: Ու այս դեպքում տեսնես ո՞վ կմտածեր երեխայից հրաժարվելու մասին: Հետո, պետք էր մի երկու բառով բացատրել այն, ինչ ես վերևում պատմեցի: Գուցե իրո՞ք ծնողը նախընտրեր պահել երեխային:

Դե էլ չեմ ասում, որ գենետիկ հետազոտության արդյունքում կարող էր պարզվել, որ համախտանիշի տրանսլոկացիոն ձևի հետ գործ ունենք, ինչի դեպքում հավանական է, որ երկրորդ, երրորդ, չորրորդ երեխան էլ նույն համախտանիշով ծնվեն: Էդ դեպքում պիտի ամեն ծննդաբերույթունից հետո մոտենայի՞ն մորն ու ասեի՞ն, թե մի քանի ժամ ունես կողմնորոշվելու համար:

Բա հասարակական կարծի՜քը, բա ծա՜ղրը, բա էդ երեխան ո՞նց էր մեծանալու:

Հասարակական կարծիքը սկսվում է հենց ծննդատնից, երբ բժիշկը մարդավարի բացատրելու փոխարեն տագնապած դեմքով առաջարկում է երեխայից հրաժարվել, երբ միանգամից պիտակավորվում է երեխան, երբ միանգամից բոլոր դռները փակվում են նրա առաջ, համարում անհույս և ուղարկում այն տխուր մանկատները, որտեղ մի անգամ ոտք դնելուց հետո ոչ ոք չի ուզենա նորից մտնել:

Այդ նույն հասարակությունը, միևնույն է, ծաղրում է իրենից տարբերվող ցանկացած անձի ու դա անում է, որովհետև անգրագետ է, անկիրթ է, անհանդուրժող է:

Ի դեպ, եթե նայենք հասարակական կարծիքին, ապա եթե այս պատմության երեխայի հայրը հայ լիներ, հաստատ ամբողջ թուքումուրը թափվելու էր մոր գլխին, թե՝ քո կեղտոտ գեները: Տարիներ առաջ բժշկական գենետիկայի ամբիոնում կամավորություն էի անում, ու գիտե՞ք, թե քանի՜-քանի՜ սկեսուրներ եմ տեսել, որ հարսների մազերից բռնած գալիս էին ու կռիվ անում, իսկ բժիշկը հազիվ էր կարողանում բացատրել, որ ժառանգական հիվանդությունները որևէ մեկի մեղքով չեն:

Էսքանից հետո գալիս, հանգում ենք նորից նույն խնդրին. մենք ունենք ահավոր կրթական համակարգ, որտեղ, փաստորեն, երեխաները նորմալ չեն սովորում, թե գենետիկան ինչ է, ապագա բժիշկները չեն սովորում բոլոր հնարավոր տարբերակները հիվանդի հետ քննարկել, ու հասարակությունը հավատացած է, որ այն, ինչ իրենց նման չէ, սխալ է ու վատն է:

2 Comments »

Ու՞մ իրավունքներն են ոտնահարվում Հայաստանի հոգեբուժարաններում

Վերջերս լրատվամիջոցները հաճախ են անդրադառնում Հայաստանի հոգեբուժարաններին: Թեման մշտապես նույնն է. վատ պայմաններ, անորակ սնունդ, հիվանդների իրավունքների ոտնահարում: Զանազան ՀԿ-ներ հետազոտություններ են անում, հետո արդյունքները հրապարակում, լրատվամիջոցներն էլ դրանից նյութ են ստանում (օրինակ՝ կարդացեք այս մեկը): Իհարկե շատ լավ է, որ հոգեկան հիվանդների իրավունքների մասին մտածողներ կան Հայաստանում ու շատ լավ է, որ այդ ամենը բարձրաձայնվում է: Բայց դեռ երբեք չեմ տեսել, որ որևէ մեկին հետաքրքրի հոգեբույժների իրավունքները:

Հայաստանում հոգեբույժների իրավունքները շատ ավելի են ոտնահարվում, քան հոգեկան հիվանդներինը: Տեսե՞լ եք, թե ինչ է տեղի ունենում, երբ որևէ ՀԿ-ի աշխատակից կամ լրագրող հայտնվում է հոգեբուժարանում: Տեղի վատ պայմանների համար ամբողջ թուքումուրը հոգեբույժն է ստանում, ու որևէ մեկի մտքով չի անցնում, որ հոգեբուժարանները պետական հաստատություններ են, գտնվում են այնպիսի պայմաններում, ինչպես պետությունը ֆինանսավորում է: Իսկ երբ արգելում են բաժանմունքում նկարահանում անելը, անմիջապես մտածում են, որ չեն ուզում վատ պայմաններն էկրաններին հայտնվեն: Ոչ մեկի մտքով չի անցնում, որ բժշկական էթիկայի խախտում է հիվանդներին առանց իրենց համաձայնության նկարելը:

Ոչ մեկի մտքով չի անցնում, որ այդ նույն հոգեբույժը ոչ մի բանով ապահովագրված չէ: Հիվանդը կարող է լուրջ վնաս պատճառել (ու այո, նման դեպքեր շատ են լինում), ու ոչ ոք բուժման ծախսերը չի հոգում:

Ոչ մեկի մտքով չի անցնում, որ Հայաստանում հոգեբույժների քիչ լինելու պատճառով գրեթե յուրաքանչյուր մասնագետ աշխատում է ավելի շատ հիվանդների հետ, քան նախատեսված է մեկ բժշկի համար: Արդյունքում՝ պատասխանատվության մեծացում, յուրաքանչյուր հիվանդին տրամադրված ժամանակի կրճատում, բայց ոչ աշխատավարձի բարձրացում: ՀԿ-ները սա դիտարկում են որպես «անուշադրություն հիվանդի նկատմամբ»:

Ու հենց այս ծանրաբեռնվածության պատճառով միշտ չէ, որ հոգեբույժները կարողանում են իրենց հատկացված արձակուրդից լիարժեք օգտվել: Հերթապահում են շատ ավելի հաճախ (իսկ հոգեբուժարաններում հերթապահությունները, մեղմ ասած, անվտանգ չեն):

Խոսվում է սննդի որակից, սենյակների ցրտից ու այլ խնդիրներից: Բայց ոչ ոք երբևէ չի ասում, որ հոգեբուժարանները տարրական համակարգիչ չունեն: Չէ, ունեն, բայց հազիվ մեկն է, միայն կարևոր փաստաթղթերի համար: Իսկ հոգեբույժը բաժանմունքի հիվանդների պատմագրերը պետք է ձեռագիր գրի: Ու պե՛տք է գրի ամենայն մանրամասնությամբ, որովհետև եթե հանկարծ հիվանդին մի բան լինի (իսկ հիվանդներին շատ են զանազան դեպքեր պատահում), պատասխան տվողը հենց հոգեբույժն է լինելու, ու վայ, եթե թղթաբանությունը տեղին չեղավ: Նաև հենց այս պատճառով կրճատվում է յուրաքանչյուր հիվանդին տրամադրված ժամանակը:

Էլ չասեմ, որ հոգեբույժների աշխատավարձը շատ ցածր է՝ նվազագույնից մի քիչ ավելի: Չասեմ նաև, որ որոշ հոգեբուժարաններ բավական անհասանելի տեղերում են, ու չկա նորմալ փոխադրամիջոց աշխատանքի գնալ-գալու համար:

Եվ այսքանից հետո, իհարկե, ոչ ոք չի ուզենա հոգեբույժ աշխատել: Բայց ՀԿ-ներին դա չի հետաքրքրում, կարևորը հիվանդների իրավունքներն են: Դա չի հետաքրքրում նաև պետությանը, որը պատրաստ է գումարներ մսխել հոգեբույժներ պատրաստելու համար, բայց հենց գալիս է նրանց նորմալ աշխատանքային պայմաններով ապահովելու պահը, ձեռքերը լվանում է: Պետությունն ընդհանրապես ձեռքերը լվանում է, երբ բանը հասնում է հոգեկան առողջությանը: Բայց դրանով հանդերձ հոգեբուժարանները շարունակում են պետական մնալ: Ու այսքանից հետո ինչքան ուզում են, թող ՀԿ-ները հետազոտություններ կատարեն ու իրենց սարսափները պատմեն կոտլետի յուղի և մակարոնի անհամության մասին: Մոտ քսան տարի հետո Հայաստանի հոգեբուժարաններում հոգեբույժներ չեն լինի, ու երևի դրա հաշվին գումարը կհերիքի, որ կոտլետներն ավելի յուղոտ դառնան:

Դիսքլեյմեր: Վերջին կես տարում ես Հայաստանում չեմ եղել, ու եթե նշածներիցս ինչ-որ մեկն այլևս իրականություն չէ, ապա միայն ուրախ եմ դրա համար:

Leave a comment »

Ֆուտբոլային տոն Կոպենհագենում

– Հայաստանն ու Դանիան նորից նույն խմբում են,- Կոպենհագեն գալուս առաջին օրերին ասաց ղեկավարս,- երևի միասին գնանք նայելու:

Խաղից ընդամենը մի քանի օր առաջ հայտարարեցի, որ միասին չենք գնա նայելու, որովհետև ես հայերի տրիբունայում եմ նստելու:

– Ես քեզ դիմացից ձեռքով կանեմ,- ասաց:

Մինչև այսօր կյանքիս մեջ մի անգամ էի մարզադաշտ գնացել ֆուտբոլ դիտելու: Վաղուց էր՝ ավելի քան տասը տարի առաջ: Չգիտեմ՝ ինչ էր խելքիս փչել, որ վեր էի կացել, եղբորս հետ գնացել այն ժամանակ դեռ բացառապես տղամարդկանց տարածքը համարվող մարզադաշտ: Երևի փորձում էի հետաքրքրվել ֆուտբոլով, ինչն էդպես էլ չհաջողվեց: Խաղից մենակ էն եմ հիշում, որ Հայաստանը Ուելսի հետ էր խաղում, ու երբ ոչ ոքի վերջացավ, բոլորը ցնծության մեջ էին. դրանք դեռ այն ժամանակներն էին, երբ Հայաստանի հավաքականի համար չպարտվելն արդեն մեծ հաջողություն էր:

Տարիների ընթացքում ֆուտբոլի նկատմամբ հետաքրքրությունս չի աճել, հակառակը, մարել է: Բայց այսօր պիտի գնայի խաղը նայելու ու պիտի գնայի ոչ այնքան ազգային-հայրենասիրական մղումներից դրդված, որքան տոնին մասնակից լինելու համար: Իսկ տոն ասելով բնավ նկատի չունեմ խաղի արդյունքը:

- Մենք սովորական քաղաքներում չենք հանդիպում:

– Մենք սովորական քաղաքներում չենք հանդիպում:

Ու իսկապես տոն էր, որը պետք է սկսվեր Դանիայում Հայաստանի դեսպանությունից: Դեռ հեռվից լսվում էր հայկական երաժշտությունը, ու միայն դրա ուղղությամբ քայլելով կարելի էր գտնել դեսպանատունը: Այնտեղ հավաքված էին եռագույն հագած կամ դրոշներով բազմաթիվ հայեր: Ոմանք նույնիսկ այլ երկրներից էին եկել (օրինակ՝ Շվեդիա, Նորվեգիա): 

Դեսպանատան բակում քոչարի պարողները

Դեսպանատան բակում քոչարի պարողները

Հենց մտա բակ, առաջինը Դավիթին տեսա: Նրան դեռ պատանեկան հասակից գիտեմ:

– Մենք սովորական քաղաքներում չենք հանդիպում,- ծիծաղեց:

Իսկապես, յոթ տարի առաջ ես ու Դավիթը միասին հայտնվել ենք Ամստերդամում: Հիմա էլ Կոպենհագենը:

Դեսպանատան բակում մի քիչ շփվելուց հետո երթով շարժվեցինք դեպի Պարկեն մարզադաշտ: «Հայաստան» էինք վանկարկում, աղմկում, եռագույնները ծածանում: Ահագին լավ մթնոլորտ էր տիրում: Ճամփին դանիացիները տեսնում էին մեզ, ժպտում: Պիտի ասեմ, որ Հայաստանից դուրս հայկական միջոցառումներից առաջինն էր, որի ժամանակ տհաճ զգացողություններ չունեցա: Հաստատ մթնոլորտից էր: Չկար էն հայկական տխրությունը, որ միշտ կախված է օդում: Իսկական ուրախություն էր, տոն էր: Կյանքիս մեջ առաջին անգամ էի իսկական հայկական տոն տեսնում:

Մարզադաշտը խաղից անմիջապես առաջ

Մարզադաշտը խաղից անմիջապես առաջ

Մարզադաշտի մոտ էլ մի քիչ հավաքված մնացինք, ոմանք «Հայաստան» էին վանկարկում, ոմանք՝ երգում: Հետո արդեն գնացինք տրիբունա, որտեղ, բնականաբար, դանիացիների համեմատ փոքրամասնություն էինք կազմում, չնայած պիտի ասեմ, որ ընդհանուր առմամբ ավելի աղմկոտ էինք: Դանիացիներն ավելի զուսպ էին երկրպագում ու ձայներ արձակում միայն կարևոր պահերին:

Հայկական տրիբունան

Խաղի մասին չասեմ: Հաշիվը բոլորդ էլ գիտեք, ես էլ ֆուտբոլից հասկացող չեմ, որ խելոք-խելոք դատողություններ անեմ: Բայց պատկերացրեք, ինձ առանձնապես չտխրեցրեց պարտությունը, ինձ համար կարևորն այստեղ մթնոլորտն էր, տոնը, Դանիայում միաժամանակ այսքան հայ տեսնելը: Ու սա այն դեպքերից էր, երբ այդքան շատ հայերի մեջ հայտնվելով ոչ թե միանգամից քեզ օտար ես զգում ու մեկուսանում, այլ գտնում մի փոքրիկ ընդհանուր բան, որ միավորում է բոլորիդ: 

Leave a comment »