Ամառային փաթեթ

Դեռ ամառվա սկզբին մենք իմացանք, որ մեծ մասամբ Դանիայում փակված ենք մնալու, ինչն անսպասելի չէր։ Կորոնավիրուսի համավարակը հաջողությամբ հաղթահարած Դանիայի կառավարությունն անցնում էր տնտեսությունն աշխուժացնելուն, ու փակ սահմանների պատճառն ավելի շատ ոչ թե վարակի տարածումը կանխելն էր, այլ դանիացիների՝ արձակուրդներին ծախսած փողերը Դանիայի ներսում պահելը։ Հետագայում, իհարկե, բացվեցին սահմանները, բայց դանիացիներից շատերն արդեն ծրագրել էին արձակուրդը երկրի ներսում անցկացնել։ Իսկ պետությունն աջակցում էր բնակիչներին ամառային փաթեթի տեսքով․ ուսանողներին, թոշակառուներին ու մնացած ցածր եկամուտ ունեցողներին միանվագ 1000 կրոն (մոտ 74 000 դրամ) «պաղպաղակի ու սուրճի» փող, հասարակական տրանսպորտի՝ մեկ շաբաթ անսահմանափակ ողջ պետության տարածքով մեկ կիրառելիությամբ էժան տոմսեր, թանգարանների ու այլ զվարճանքի վայրերի տոմսերի կես գին։

Վայլեի նավահանգիստը մայրամուտին

Մենք էլ որպես մեր չեղարկված չվերթներից հոգնած ու ամիսներ շարունակ տանը փակվածներ ձեռք բերեցինք տրանսպորտի տոմսերից ու հետո սկսեցինք մտածել՝ ուր գնանք։ Ես, որ քաղաքի մարդաշատությունից ու սարերի բացակայությունից անընդհատ նվնվում էի, դեմ չէի նորից Վայլե գնալ (առաջին անգամվա մասին՝ Կորոնաֆուտբոլում)։ Մորթենը, որ մինչև երկու տարեկան Վայլեում է ապրել ու անթիվ-անհամար ամառային արձակուրդներ անցկացրել այնտեղի տատիկ-պապիկի մոտ, նույնպես դեմ չէր Վայլե գնալ։ Իսկ խայտառակ եղանակի պատճառով նորից ու նորից Դանիայի ավելի հեռուները հասնելը հետաձգվեց մինչև հաջորդ առիթ։

Վայլեն Մորթենի հետ լրիվ ուրիշ էր՝ Օրհուսի գրող կանանց համեմատ։ Վերջինիս դեպքում մենք բոլորս օտար էինք այնտեղ ու քչփորում էինք քաղաքն իսկական տուրիստների պես, իսկ Մորթենը գիտեր քաղաքի ամեն ծակուծուկը, նրան քարտեզներ պետք չէին այս կամ այն տեղը հասնելու համար։ Ու թերևս Վայլե կատարած երկու ճամփորդություններին միավորում էր միայն մի բան․ այն տունը, որ էյրբիընբիով վարձել էինք գրող կանանցով, նույն շենքում էր, որտեղ Մորթենն ապրել էր ծնողների հետ մինչև երկու տարեկան։ Դա հասկացանք միայն այն ժամանակ, երբ Մորթենն ինձ այդ տան մոտ տարավ։ Զարմացած նայում էինք շենքին ու մտածում՝ հավանականությունն ինչքան էր, որ հենց այդ շենքում կհայտնվեինք գրող կանանցով։

Վայլեում, ինչպես և Կոպենհագենում, կորոնավիրուսը հիշեցնող միակ տարրերն ամեն խանութի ու սրճարանի պատուհաններին փակցված ցուցանակներն էին՝ հինգ կանոններով, որ արդեն անգիր գիտենք, ու մուտքերի մոտ տեղադրված ձեռքերի ախտահանիչ միջոցները, որ ամեն տեղ մտնելիս արդեն սովորություն է դարձել հայացքով գտնելն ու գործածելը։ Երբեմն-երբեմն դիմակներով հատուկենտ մարդիկ են անցնում, բայց առայժմ դիմակները հիմնականում դեղատներում են։

Մենք գնացինք Վայլեի բլուրն ի վեր, որտեղ Մորթենի տատիկ-պապիկի տունն էր։ Մորթենը մի ուղղաձիգ վերելք էր հիշում, որ բարձրանալիս «քիչ է մնում՝ մեջքի վրա ընկնես»։ Մորթենը մի հսկայական սար էր հիշում, որ բարձրանալիս անընդհատ կանգնում ու շունչ ես քաշում։ Ես ծիծաղում էի, որովհետև Դանիայի ամենաբարձր կետը 171 մետր է ու Վայլեում չէ։ Ծիծաղում էի ու պնդում, որ Դանիայում չկա բարձրություն, որ Բաղրամյանի դիքից դժվար լինի հաղթահարելը։

Երբ անցանք ուղղաձիգ ճանապարհով ու րոպեներ անց բլրի գագաթին էինք՝ առանց շնչակտուր լինելու ու մեջքի վրա ընկնելու, Մորթենը սկսեց պնդել, որ այն ժամանակ իսկապես մեծ էր բլուրը ու դժվար հաղթահարելի։ Մեր մանկական հիշողություններն են, որ պստիկ բլուրը որպես հսկայական սար է պահպանում, նեղլիկ առվակը՝ անանցանելի գետ։

Բլուրն ի վեր

Տունը նույնությամբ մնացել էր այնտեղ, բայց ուրիշ մարդիկ էին ապրում։ Մենք քայլեցինք անտառներով, հասանք մորու թփերին, որոնք այնքա՜ն պարզ էր Մորթենը հիշում։ Բայց սեզոնը չէր, ու միայն ծաղկած թփեր տեսանք, չկարողացանք տռզելու չափ մորի ուտել, ինչպես երեխա ժամանակ Մորթենն էր անում ամեն ամառ։ Չկային նաև անտառում ազատ վազվզող շներ․ հիմա արդեն շները տերերին կիպ կպած էին ու թոկով էին։

Տարիների ընթացքում Վայլեում նոր բաներ են ավելացել։ Օրինակ, 120 տարի նույն տեղում գտնված հացի փուռը տեղափոխվել է ուրիշ տեղ։ Կառուցվել է նաև դանիացի-իսլանդացի արվեստագետ Օլաֆուր Էլիասոնի նախագծած Ֆյորդատունը՝ ջրի մեջ վեր խոյացող մի կառույց, որի ստորին հարկում ջուրն ազատ ելումուտ է անում ու պատկերներ ստեղծում։ Կենտրոնական փողոցում բացվել է նաև մի սրճարան, որը հայտնի է իր բարձրորակ սուրճով ու պոեզիայի գործարանով։ Այնտեղից կարող ես ձեռագիր կամ մեքենագրված բանաստեղծություններ գնել կամ որոշակի ժամերի մոտենալ ու լսել Վայլեի պոետների կարդացած պոեզիան, որ այնքան բարձր է հնչում, որ լսվում է կենտրոնական փողոցի բոլոր հատվածներում։

Սրճարանում բանաստեղծություններ մեքենագրողները

Վայլեն փոքր քաղաք է։ Մեկ օրը լրիվ հերիք է ամեն ինչ տեսնելու համար։ Հիշողություններ ու պատմություններ են պետք այնտեղ ավելի երկար մնալու համար։ Մեկ էլ ամառային փաթեթ է պետք, որ այնտեղ կանգ առնես։ Ու մենք՝ որպես Դանիայի պարտաճանաչ բնակիչներ, օգտվում ենք ամառային փաթեթի նաև այլ բարիքներից՝ գնացքով այսուայնտեղ ուղևորվելով ու թանգարաններ գնալով ու ծախսելով մեր արձակուրդային փողերը, որ պիտի Հայաստանում ծախսվեին, եթե միայն կորոնան չլիներ։ Եթե միայն կորոնան չլիներ, գուցե Վայլե այս ամառ էլ չգնայինք։

Մարդիկ ամեն տեղ նույնն են, ղեկավարներն են տարբեր

Մարդկանց վարքը Հայաստանում ու Դանիայում

Հիշու՞մ եք 2018֊ի հեղափոխությունը։ Հիշու՞մ եք Նիկոլ Փաշինյանի մատի մի շարժումով ժողովուրդը ոնց էր բացում ու փակում փողոցները, հավաքվում Հանրապետության հրապարակում կամ տուն գնում հայտարարված ժամին։ Իսկ կորոնավիրուսի համավարակի ժամանակ այդ նույն ժողովուրդը հրաժարվում է դիմակ հագնել կամ սոցիալական հեռավորություն պահպանել։ Սոցիալական ցանցերով մեկ ու իրական կյանքում շատերը նկատողություն են անում դիմակ չկրողներին, վիրավորում ու բողոքում, թե էս ինչ մշակույթ է, էս ժողովուրդը բան չի հասկանում։ Այդ նույն ժողովուրդը 2018֊ին հեղափոխություն էր արել։ Ուրեմն ի՞նչ է կատարվում հիմա։

Կոպենհագենի կենտրոնը լոքդաունի բացվելուց հետո։ Ոչ ոք ըստ էության որևէ կանոն չի խախտել, բայց փողոցը մարդաշատ է

Համավարակի ժամանակ մշակույթի մասին խոսակցությունները միայն Հայաստանին չեն հատուկ։ Դեռ փետրվարի վերջերին ու մարտի սկզբին շատ դանիացիներ ռասիստաբար պնդում էին, որ համավարակը Դանիային մեծ վնաս չի տա, որովհետև ի տարբերություն իտալացիների ու պարսիկների, իրենք ավելի լավ են հետևում հիգիենային։ Բայց օրեր անց թվերը սկսեցին խայտառակ տեմպով աճել, որովհետև ժողովուրդը չէր ենթարկվել Դանիայի կառավարության հորդորներին. Իտալիա չմեկնել, իսկ էնտեղից վերադառնալուց հետո տասնչորս օր ինքնակարանտինի մեջ մնալ, ձեռքով չբարևել, չգրկախառնվել։ Նույնիսկ ամբողջական դասարաններ իրենց ճամփորդությունը չչեղարկեցին։ Վերադարձողներից շատերն էլ ոչ միայն կարանտինի մեջ չմնացին, այլև գիշերային ակումբներ ու այլ վայրեր այցելեցին։ Արդյունքում՝ մարտի երկրորդ շաբաթվա ընթացքում Դանիայում նոր դեպքերն աճում էին երկրաչափական պրոգրեսիայով ու շատ ավելի արագ, քան դա երբևէ եղել է Հայաստանում։ «Շատ ավելի հիգիենիկ» ու «պետությանը ենթարկվող» դանիացիների պատճառով Դանիան աղետի առաջ էր կանգնած։

Բայց ամիսներ անց դանիացիների վարքագիծը խիստ փոխվել է։ Սոցիալական հեռավորություն պահպանելը, ընկերներին առանց գրկախառնվելու բարևելը, մեծ հավաքույթներ չանելը, հանդիպումները հնարավորինս բացօթյա տարածքներում կազմակերպելը, խանութ մտնելիս ձեռքերը ախտահանելը դարձել է նորմ, ինչը չէիր ասի Հայաստանի մասին. հենց սահմանափակումները հանվեցին, մարդիկ շարունակեցին պաչիկով բարևել, իրար գլխի հավաքվել ու դիմակ չկրել։ Ուրեմն ինչու՞ դանիացիների վարքը փոխվեց, հայերինը՝ ոչ։ Երբ այս թեմայով բանավիճում եմ սոցիալական ցանցերում, ինձ ասում են՝ դանիացիներն ավելի քաղաքակիրթ են։ Բայց ոչ, դանիացիներն էլ են իրար գլխի լցվում, դանիացիներն էլ գրկախառնվում ու ձեռքով բարևում, դանիացիներն էլ հրաժարվում դիմակ կրել. մարդիկ ամեն տեղ նույնն են, նրանց ղեկավարողներն են տարբեր։

Դանիան լոքդաունի ժամանակ

Երբ չնայած Դանիայի կառավարության հորդորներին թվերը շարունակեցին աճել, մարտի 11֊ին վարչապետ Մետտե Ֆրեդերիկսենը առանց երկար֊բարակ մտածելու լոքդաուն հայտարարեց՝ էդպիսով Եվրոպայում Իտալիայից հետո լինելով առաջին պետությունը, որը պետության ներսում ամեն ինչ փակեց ու անտեսեց հնարավոր տնտեսական վնասները։ Դանիայի պառլամենտը հոտնկայս ու միաձայն հակահամաճարակային օրենք ընդունեց։ Այդ օրերին պառլամենտում ներկայացված բոլոր ինը կուսակցությունները միաձայն էին։ Քաղաքական հակամարտություններն ու շահարկումները հետո սկսվեցին։

Չնայած ամեն ինչի փակ լինելուն, օրինախախտներ միշտ էլ կային։ Հանրակացարաններում ուսանողները մեծ քեֆեր էին կազմակերպում։ Արևոտ օրերին դանիացիները խմբվում էին բացօթյա տարածքներում (թույլատրվում էր միայն մինչև տասը հոգանոց հավաքույթներ)։ Ոստիկանությունը զգուշացումներ էր տալիս կամ տուգանում։ Անհրաժեշտության դեպքում նաև լրացուցիչ կարգավորումներ մտցնում։ Օրինակ, կոպենհագենցիները սիրում են զբոսանքի ու ֆիզիկական վարժությունների դուրս գալ լճերի շուրջ։ Ոստիկանությունը կարգադրեց, որ միայն ժամսլաքի ուղղությամբ զբոսնեն այնտեղ. այդպիսով, անծանոթ մարդիկ իրար դեմ֊դիմաց դուրս չեն գա։ Քաղաքի լողափներից մեկում մոտ երկու հարյուր հոգի իրար գլխի էին հավաքվել։ Ոստիկանությունը ցրեց հավաքույթը ու լողափը փակեց նաև հաջորդ օրերի համար։

Երբ մարդկանց վարքը չէր փոխվում, նաև Դանիայի թագուհին ելույթ ունեցավ ու խիստ նախատեց բոլորին։ Վարչապետն էլ սպառնաց, որ եթե չենթարկվեն, սահմանափակումներն ավելի խիստ են դառնալու։ Էս ամենը, իհարկե, մեծ էմպաթիա ցուցաբերելով բնակիչների նկատմամբ, մտնելով դրության մեջ, հասկանալով նրանց։ Վարչապետն անգամ առանձին առցանց հանդիպում կազմակերպեց երեխաների հետ, որտեղ երեխաները կարող էին իրենց հուզող հարցերը տալ։

Լոքդաունի ժամանակ արված գրաֆիթի. թող հարուստները վճարեն COVID 19֊ի համար

Լոքդաունի ժամանակ գործազրկությունն աճեց։ Դա կանխելու համար Դանիայի ղեկավարությունն օգնության փաթեթներ առաջարկեց։ Մասնավորապես, պետությունը վճարում էր մասնավոր սեկտորի աշխատողների աշխատավարձի առյուծի բաժինը միայն այն պայմանով, որ ընկերությունը ոչ մեկի աշխատանքից չազատի։ Հայտնվեցին փաթեթին միացած խոշոր բիզնեսներ, որոնք պարզվեց վերջին տարիներին ոչ մի կոպեկ հարկ չէին մուծել։ Այս բիզնեսները սկսեցին դժգոհել, թե օգնության փաթեթները բավականաչափ մեծ չեն։ Հայտնվեց Դանիայի ամենահարուստ մարդկանցից մեկը, որը հարյուրավոր աշխատակիցների աշխատանքից ազատեց, հետո նոր միացավ օգնության փաթեթին (փաթեթին միանալուց առաջ աշխատանքից չազատելու պայման չկար)։

Ու սկսվեցին քաղաքական շահարկումները։ Այժմ ընդդիմություն, լիբերալ կուսակցության անդամ նախկին վարչապետ Լարս Լյոկե Ռասմուսենը դժգոհում էր, թե խիստ լոքդաունի արդյունքում տնտեսությունն այնքան կտուժի, որ առողջապահությանը գումար չի մնա, մարդիկ ուրիշ հիվանդություններից կմեռնեն։ Իրեն պատասխանեցին՝ առաջնահերթությունների հարց է. եթե առողջապահական համակարգի պետական ֆինանսավորումն առաջնահերթություն լինի, գումար միշտ էլ կգտնվի։ Իսկ այդ նույն նախկին վարչապետի իշխանության օրոք պետական առողջապահությունն առաջնահերթություն չէր. կրճատել էր ֆինանսավորումը, բոլոր տեսակի պահուստային միջոցներից ազատվել, զարկ տվել մասնավոր հիվանդանոցներին, որոշակի հարկային թեթևացումներ մտցրել հատկապես հարուստների համար։ Ներկայիս կառավարությունը նաև ստիպված էր նախկին իշխանությունների գործած սխալներն ուղղել՝ վերականգնելով պահուստային միջոցները ու ավելացնելով պետական առողջապահության ֆինանսավորումը։ Իսկ հասարակ բնակիչներս անընդհատ երանի էինք տալիս, որ համավարակն այս տարի է, ոչ թե անցյալ, երբ Լարս Լյոկե Ռասմուսենը դեռ վարչապետ էր։

Քայլ առ քայլ դեպի նոր նորմալ

Չնայած տարատեսակ քաղաքական շահարկումներին, Դանիայում լոքդաունն աշխատեց ու աշխատեց նախատեսվածից լավ։ Կանխատեսված պիկն այդպես էլ չգրանցվեց, հիվանդանոցների կորոնավիրուսային բաժանմունքները շարունակեցին կիսադատարկ մնալ։ Ու սկսվեց երկիրը վերաբացելու դանդաղ ու զգույշ գործընթացը՝ նախատեսվածից շուտ։

Լոքդաունից մոտ մեկ ամիս անց ու Զատիկից անմիջապես հետո առաջինը տարրական դպրոցներն ու մանկապարտեզները բացվեցին։ Այս ամենը պետք է տեղի ունենար հազար ու մի կանոնի հետևելով. երեխաներին ենթախմբերի են բաժանում, դասերի մեծ մասը դրսում անցկացնում, մի քանի ժամը մեկ ձեռքերը լվանում ու էլի բազմաթիվ կարգավորումներ։ Սպասեցինք մի շաբաթ։ Թվերը շարունակեցին իջնել։ Սկսեցին նաև մասնավոր բիզնեսները կամաց֊կամաց բացել։ Ու էդպես խիստ վերահսկելով, խիստ կանոններով, թվերին հետևելով քայլ առ քայլ Դանիան շարունակեց բացվել։ Այս պահին գրեթե ամեն ինչ բաց է, բայց ամեն ինչ խիստ կանոններով է գործում։ Կանոններին չհետևողը տուգանվում է։ Դիմակ գրեթե ոչ ոք չի հագնում. կանոնների մաս չէ։ Բայց մարդիկ շարունակում են որոշակիորեն կանոնները խախտել։ Պարզապես ոչ այնքան, որ դեպքերի թիվը շատ մեծանա։

Հայաստանի ու Դանիայի անցած ճանապարհների տարբերությունները

Երբ մտածում եմ, թե Դանիան ու Հայաստանն ինչու այսքան իրարից արմատապես տարբեր ճանապարհներ անցան կորոնավիրուսի դեմ պայքարում, հիմնական բացատրությունը գտնում եմ երկու պետությունների ղեկավարման մեջ։ Երբ Մետտե Ֆրեդերիկսենն ասուլիսներ էր տալիս ու կոչ անում իրավիճակին լուրջ մոտենալ, Նիկոլ Փաշինյանը դեռ կորոնավիրուսը պինցետով ու արաղով էր բուժում ու հանրահավաքներ անում։ Համավարակի ընթացքում և ոչ մի պահի Դանիայի վարչապետը որևէ մեղավոր չի փնտրել, որևէ մեկի անունը չի տվել, չնայած որ մեր ընկերական շրջանակներում դահուկ քշող հարուստներին էինք հայհոյում վարակը Իտալիայից բերելու համար։ Նիկոլ Փաշինյանը սկսեց Էջմիածնի կնոջից, վերջացրեց ձեռնոց չհագած մատուցողով, հետո անցավ լուսանկարներին։ Լուծումներ փնտրելու փոխարեն մեղավորներ է փնտրում։ Մետտե Ֆրեդերիկսենի քաղաքական հակառակորդները շատ կուզենային նրան բռնացնել սահմանափակումներից որևէ մեկին չենթարկվելիս, բայց էդպիսի բան ոչ մի անգամ տեղի չունեցավ։ Իսկ Նիկոլ Փաշինյանն Արցախում մեծ հավաքույթի է մասնակցում ու դրական թեստից հետո մեկուսանալու փոխարեն պարետատան նիստեր է անում։ Մետտե Ֆրեդերիկսենի ֆեյսբուքյան էջում նկարներ են հայտնվում, թե ինչպես է Նոր Զելանդիայի վարչապետ Ջասինդա Արդերնի հետ հեռախոսազրույց ունենում ու փորձի փոխանակում անում, իսկ Նիկոլ Փաշինյանը քաղաքացիների անձնական նկարներ է հրապարակում։ Բայց կորոնավիրուսի դեմ պայքարում կարևոր է ոչ այնքան երկու ղեկավարների տարբեր անձնային ու վարքային առանձնահատկությունները, որքան նրանց քաղաքական օրակարգը։

Դանիայի ամենամեծ տաքսի ծառայություններից մեկի տաքսու մեջ։ Վարորդի և ուղևորի միջև թափանցիկ պատուհան է տեղադրված, ուղևորի համար՝ ձեռքերն ախտահանելու միջոց

Կորոնավիրուսի դեմ պայքարի արդյունավետ միջոցներով գիտությունն է ապահովում, բայց այդ միջոցներից որոնք և ինչպես ընտրելը քաղաքական որոշում է։ Քաղաքական է նաև առաջնահերթությունները որոշելը։ Դանիայի ներկայիս սոցիալ֊դեմոկրատական կառավարությունը (պառլամենտում սոցիալ֊լիբերալների և երկու սոցիալիստական կուսակցությունների աջակցությամբ) իր պետության բնակիչների կյանքն ու առողջությունն առաջնահերթություն համարեց։ Դրա համար առանց հետևանքների մասին երկար֊բարակ մտածելու լոքդաունի անցավ, հետո նոր սկսեց ռազմավարություն մշակել։ Այս ամբողջ ընթացքում երկիրը վերաբացելու ողջ ռազմավարությունն ուղղված էր բնակչության անվտանգությանը և միայն ավելի ուշ սկսեցին անվտանգությունը զուգակցել տնտեսության հետ։ Օրինակ, սահմանները փակ պահելով բազմաթիվ պետությունների հետ՝ դանիացիները ստիպված ամառային արձակուրդը Դանիայում են անցկացնելու, փողերը Դանիայում են ծախսելու։ Բայց դա ներկայացվում է որպես անվտանգությունից, ոչ թե տնտեսությունից բխող որոշում։

Հայաստանում որոշումները տնտեսությունից են բխում։ Տնտեսությունը տուժում է, թվերը աճում են, բայց եկեք բացենք ամեն ինչ, որ չտուժի։ Թքած, որ հարյուրավոր կյանքեր են վտանգի տակ դրվում։ Իհարկե, Հայաստանը Դանիայի հնարավորությունները չունի, որ բնակչությանը սոցիալական փաթեթներով ապահովի։ Բայց կարող ենք հիշել չէ՞ բյուջեի ամբաղ֊զամբաղ ծախսերը պարգևավճարների, Աննա Հակոբյանի մեյքափի ու այլ ոչ անհրաժեշտ ծախսերի տեսքով։ Ի վերջո, եթե բնակչության անվտանգությունն առաջնահերթություն լիներ, կարելի էր չէ՞ փող գտնելու տարբերակներ մտածել (պարտք վերցնել, սփյուռքից դրամահավաք կազմակերպել, օլիգարխներին ստիպել, որ «մուծվեն» և այլն)։ Բայց Նիկոլ Փաշինյանն առաջնորդվեց նորազատական գաղափարներով ու որոշեց, որ քաղաքացին միայն ինքն է պատասխանատու իր սեղանին հաց դնելու համար ու անպաշտպան ժողովրդին պարզապես հանձնեց վարակին՝ որպես պայքարի կենտրոնական միջոց ընտրելով ամենակասկածելի արդյունավետություն ունեցող ու ամենաթանկ միջոցներից մեկը՝ դիմակները ու մեղադրելով անպաշտպան խավին։ Ու հենց նորազատականությունից է բխում նաև այն, որ պետությունը դիմակ ձեռք բերելու ու այն կրելու բեռը դնում է քաղաքացու վրա. գնային կարգավորման կամ բնակիչներին անվճար դիմակներ բաժանելու մասին խոսք անգամ չկա։

Իսկ ինչու՞, այնուամենայնիվ, ժողովուրդը Հայաստանում էդպես պնդաճակատորեն չի ենթարկվում կանոններին։ Իհարկե, 2018֊ի համեմատ Նիկոլ Փաշինյանի հեղինակությունը խիստ ընկել է, հետևաբար այլևս անհնար է մատի մի շարժումով ողջ ժողովրդին ստիպել որևէ բան անել։ Բայց ուրիշ պատճառ էլ կա։ Դանիայում Օրհուսի համալսարանի մի խումբ գիտնականներ պարզել են, որ մարդիկ սահմանափակումներին ենթարկվում են երկու դեպքում. երբ վախենում են ու երբ գիտեն, որ իրենց վարքային փոփոխությունն օգուտ տալու է։ Առաջին դեպքում Նիկոլ Փաշինյանը դեռ մարտին կորոնավիրուսն ում շունն էր համարում ու պինցետով ու արաղով էր բուժում մարդկանց տեղը տեղին վախեցնելու ու զգոն պահելու փոխարեն, իսկ երկրորդ դեպքում կենտրոնանալով ամենահակասական տեղեկություններով մեթոդի՝ դիմակների վրա, Նիկոլ Փաշինյանը մինչև վերջ տապալում է մարդկանց՝ սահմանափակումներին հետևելով վարքը փոխելը։ Շատերը վստահ չեն դիմակն օգուտ տալիս է, թե ոչ, շոգին կրելը տհաճ է, անընդհատ նորը գնելը՝ մեծ ծախս։ Ուրեմն ինչու՞ կրեն։ Բայց Հայաստանում հավանաբար մի երրորդ գործոն էլ կա։

Ի տարբերություն Դանիայի, աշխատողները Հայաստանում պաշտպանված չեն։ Շատերը դժգոհում են քիթը դիմակի տակից հանող խանութի աշխատողներից, իսկ Նիկոլ Փաշինյանն ինքը Գլորիայի աշխատողների լուսանկարն է տեղադրում՝ նրանց մեղադրելով ռեկորդային թվերի համար։ Բայց գործատուի պատասխանատվությունից ոչ ոք չի խոսում։ Ի՞նչ է անում գործատուն, որ իր աշխատողը չվարակվի։ Արդյոք վարակված աշխատողին տուն ուղարկու՞մ է։ Չաշխատած օրերի դիմաց աշխատավարձ վճարու՞մ է։ Դանիայում մարդկանց հետ շատ շփում ունեցողները՝ վաճառողներն ու վարորդները, գործատուի ջանքերով պաշտպանված են։ Որոշ ձախ կուսակցություններ անգամ առաջարկում էին կորոնավիրուսը դարձնել աշխատանքային հիվանդություն, ինչը կնշանակեր, որ գործատուն պատասխանատվություն է կրում իր աշխատողի վարակվելու համար։ Դանիայի սուպերմարկետներում վաճառողների ու հաճախորդների միջև թափանցիկ պլաստիկ պատ կա, խանութների մոտ ձեռքերը ախտահանող միջոց կա, իսկ ավտոբուսներում առաջին շարքում նստել չի կարելի, դիմացի դռներն էլ չեն բացվում։ Ու ամեն տեղ հաղորդագրություններ կտեսնես, թե՝ մենք մտածում ենք մեր աշխատողի առողջության մասին, հեռավորություն պահպանիր, ձեռքերդ մաքրիր ներս մտնելիս։

Եթե Հայաստանում անպաշտպան աշխատողները հիվանդանան ու չկարողանան աշխատանքի գնալ, արդյոք դա՞ էլ տնտեսությանը վնաս չի լինի։ Եթե թվերը շարունակեն աճել, բազմաթիվ պետություններ սահմանները փակեն, զբոսաշրջիկներ չգան, դա՞ էլ տնտեսությանը վնաս չի լինի։ Լոքդաունով, թե առանց համավարակները միշտ էլ տնտեսության վրա բացասական ազդեցություն են ունենում։ Ուրեմն կարելի է ընտրել կործանված տնտեսություն ու բազմաթիվ մահեր կամ միայն կործանված տնտեսություն տարբերակը։ Հայաստանը, ցավոք, ընտրել է առաջինը։

Կյանքը կորոնայից առաջ

Միանման օրերը գլորվում են իրար հետևից, ու արդեն ձևավորվել է կարանտինային ռուտինը․ առավոտյան սուրճ Օրհուսի գործընկերներիս հետ, աշխատանք, զբոսանք, յոգա, ընկերների հետ օնլայն հանդիպումներ, ընթրիք, կիթառ, ընթերցանություն, քուն։ Ու այս իրար հաջորդող, գրեթե ավտոմատացված գործողությունների արանքում կամ դրանց հետ միաժամանակ հիշում եմ։ Երբեմն մեծ ջանքերով, երբեմն հեշտությամբ վերարտադրում եմ օրերը կորոնայից առաջ։

Վերջին օրը համալսարանում բավական լարված էր։ Հաջորդ օրը դասախոսություն ունեի ու ոչ մի կերպ չէի կարողանում կենտրոնանալ։ Արդեն առաջիկա ամիսների բոլոր միջոցառումները չեղարկվել էին։ Սպասում էի, որ հաջորդ օրվա դասախոսությունս էլ չեղարկվեր։ Սպասում էի, որ ամեն ինչ փակվեր, ու մենք փակվեինք մեր տներում շաբաթներով, ամիսներով։ Այդ օրը սուրճի ընդմիջման ժամանակ բոլոր կատակները բացառապես կորոնայի մասին էր, իսկ մեր ծիծաղը՝ ներվային ու անհանգիստ․ ծիծաղում էինք, որ չլռենք։ Այդ օրը լողի պարագաները հետս էի վերցրել՝ մտածելով, որ լողավազան գնալու վերջին հնարավորությունս կլինի, գնամ, քանի չի փակվել։ Ու չգնացի։

Օսլո-Կոպենհագեն․ վայրէջք

 

Վերջին անգամ յոգայի դրա նախորդ օրն էի գնացել՝ երեքշաբթի։ Կարոլինի դասերին հազվադեպ եմ գնում․ ուշ ժամի է, բայց այդ օրը գնացի՝ մտածելով, որ գուցե վերջին անգամ եմ գնում։ Դասը սովորական էր, բայց Կարոլինը սովորականի պես չէր ուղղում դիրքերը, իսկ աշակերտներս միմյանցից երկու մետր հեռավորություն էինք պահում դեռևս առանց հրահանգների։

Վերջին անգամ ընկերներիս գրկել եմ մարտի 8-ին՝ կիրակի օրը։ Կոպենհագենի երթը չեղարկել էին, իսկ Օրհուսինը՝ ոչ․ մասնակիցների թիվը հազար հոգին հաստատ չէր գերազանցի։ Երթին եկել էին Օրհուսի գործընկերներիցս ու ընկերներիցս շատերը։ Հերթով գրկախառնվում էինք՝ նախապես հարցնելով․ «Վարչապետի ցուցումներին հետևու՞մ ենք, թե՞ չէ»։ Ու առանց պատասխանի սպասելու մոտենում էինք իրար։ Եթե իմանայինք՝ վերջին անգամն է, երկա՜ր-երկա՜ր ժամանակ վերջին անգամն է, գուցե ավելի պինդ գրկեինք իրար։

Վերջին սրճարանը, որ գնացել ենք, Մելլեմֆոլկն էր Օրհուսում՝ շաբաթ օրը։ Անպայման ուզում էի, որ Մորթենն օրը ցերեկով տեսնի այն․ այնքան հարմարավետ է, որ ոնց որ ինչ-որ մեկի հյուրասենյակը մտնես, իսկ հաճախորդները լրիվ մերոնքական են։ Մելլեմֆոլկն Օրհուսի ձախ հավաքատեղիներից է, կամավորների աշխատացրած բարեգործական սրճարան։ Մեր կողքի սեղանին Ագաթան ու Մատին էին, բայց նրանց նկատեցինք, երբ արդեն գնում էին։ «Վերջին օրերն ենք վայելում, մինչ ամեն ինչ կփակեն»։

Վերջին համերգը, որ գնացել ենք, Lady Lamb-ինն էր փետրվարի վերջին Կոպենհագենում։ Lady Lamb-ը հիվանդ էր ու ստիպված էր համերգը կիսատ թողնել։ Տեսնես՝ ի՞նչ հիվանդ էր։ Տեսնես՝ կորոնա՞ էր։

Lady Lamb-ի համերգի օրը լավ եմ հիշում, որովհետև դա նաև այն օրն էր, երբ վերջին անգամ ինքնաթիռ եմ նստել։ Օսլո-Կոպենհագեն չվերթն էր, որից հետո որոշել էի այլևս ինքնաթիռ չնստել։ Մինչև հիմա աչքիս առաջ է վայրէջք կատարող ինքնաթիռի պատուհանից երևացող ցամաքը՝ ինձ այդքան ծանոթ Ամար կղզին, որի եզրին էի ապրում մի ժամանակ, ու վազքուղին, որի վրա պիտի վայրէջք կատարեր ինքնաթիռը, ինքնաթիռի ցնցվելն ու նորից օդ բարձրանալը, մշուշը, կայծակը, նորից ու նորից ցնցվելն ու պտույտները Կոպենհագենի գլխավերևում ու վախը, որ գուցե երբեք ինքնաթիռը վայրէջք չկատարի։

Մեր վերջին արձակուրդը Բելգիայում էր, որ Եվրոպայի բոլոր քաղաքներից ընտրել էի նաև, որովհետև Մայան Բրյուսելում է, իսկ Lady Lamb-ն Անտվերպենում համերգ էր տալու։ Մայային երեքուկես տարի չէի տեսել։ Նրա բնակարանում նստած աշխարհի դարդերն էինք խառնում իրար, մինչ կատուն արդուկի սեղանին թավալ էր տալիս։ Շաբաթներ անց Մայան պատուհանից դուրս նայող ու թռչունների վրա գոռգոռացող կատվի լուսանկարներ է ուղարկում, ու գարունն անցնում է բոլորիս կողքով։ Շաբաթներ անց Մայային Կոպենհագենի մի այգու լուսանկար եմ ուղարկում։ «Հիշու՞մ ես,- գրում եմ,- Կոպենհագենի միակ դատարկ այգին է, որ կարող ես կարանտինի ժամանակ հանգիստ գնալ»։ Ուղիղ հինգ տարի առաջ Մայայի հետ այդ այգում վեր էինք ընկնում արևի տակ ու աշխարհի դարդերը ցրում գլխներիցս։

Դատարկ այգին

Իսկ այս շաբաթ Կոպենհագենում նորմալ կյանքը կամաց-կամաց վերադառնում է․ պաղպաղականոցներն ու վարսավիրանոցները բացվել են, փողոցները սովորականից մարդաշատ են, ոմանք նաև աշխատանքի են գնում, երեխաները՝ դպրոց ու մանկապարտեզ։ Բայց թվացյալ նորմալության տակ թաքնված են մայթերին գծանշումները, որ պաղպաղակի հերթ կանգնելիս սոցիալական հեռավորությունը պահպանվի, խանութների վրա նշումները, որ ներսում միայն մի հաճախորդ պետք է լինի, ձեռքերը մաքրելու ալկոհոլային միջոցներն ամեն քայլափոխին, ամեն անկյունում, իրար հանդիպող ընկերներ, որ չեն գրկախառնվում ու հեռվից են զրուցում։ Ու կյանքը կորոնայից առաջ թվում է մի հեռավոր հիշողություն, որի իրական լինելը շուտով հարցականի տակ կդնենք։ Մի ժամանակ միմյանց գրկում էինք ու յոթ-ութ հոգով հավաքվում սուրճի ապարատի մոտ, ծիծաղում, ծիծաղում, ծիծաղում։

 

 

Կորոնավիրուսը տարբեր քաղաքներում

Երբ օրերով տնից դուրս չես գալիս, ու քո ողջ սոցիալական կյանքը տեղափոխվել է ինտերնետ, երբ հիշում ու գրում ես այնպիսի ծանոթ֊ընկերների, որոնց հետ տարիներով չէիր խոսում, երբ մարդկանցից ֆիզիկապես հեռու մնալու պատճառով ավելի ես մոտենում, երբ չնայած փակ սահմաններին, աշխարհի բնակչության մեծ մասի առօրյան խիստ միօրինակ է դարձել, մտածում ես՝ ինչ անես, որ միօրինակ օրերդ մի քիչ ավելի հետաքրքիր դառնան։ Դրա համար որոշեցի աշխարհի տարբեր կետերում ապրող մարդկանցից պատմություններ հավաքել տանը մնալու իրենց առօրյայի մասին ու դրանցով կիսվել բլոգումս։

Լուսինե Արշակյան, Լոմբարդիա (Իտալիա)

Ես հիմա Իտալիայի Լոմբարդիա նահանգում եմ, որն էս պահի դրությամբ, կորոնավիրուսից ամենաշատ տուժած տարածքներից ա: Մենք համարյա 2 շաբաթ խիստ կարանտինային ռեժիմով ենք ապրում (lockdown): Աշխատանքիս վրա էս ամենը չի անդրադարձել՝ տնից եմ աշխատում: Փորձում եմ առիթից օգտվել ու իտալական ուտելիքներ պատրաստել սովորել: Գիրք կարդալու ու համացանցի ժամանակն ա ավելացել. օնլայն դասերս ավելացրել եմ ու էս օրերին սոց. ցանցերում ավելի շատ նամակներ եմ ստանում: Շաբաթ-կիրակի օրերին ճամփորդելու փոխարեն պատշգամբն ենք սարքում, ինքն էլ իր հերթին սարկաստիկ ժպտում ու երևի մտածում ա. «Չե՜ք փախնի, մինչև չվերջացնեք՝ ոչ մի տնից դուրս գալ»:

Փոքր ժամանակ մի հարևան ունեինք որ ապակե տարաների մեջ թիթեռ էր պահում: Թիթեռները թևիկները թափահարում, բերանով կպնում էին ապակիներին, փորձում էին ոտքերով բռնվել, սղում էին ընկնում, նորից բարձրանում, նորից փորձում ու նորից մնում ապակու այն կողմում: Ապակուց էս կողմ մարդիկ գնում-գալիս նայում էին, եղունգներով կտկտացնում, բարևում իսկ ապակու ներսում միշտ նույնն էր՝ թիթեռ որ փորձում էր դուրս գալ: Ինձ թվում ա ես քնել եմ ու երազում էդ թիթեռներից եմ դարձել: Ինձ ու արևին մի պատուհան ա բաժանում. պատուհանի իմ կողմում օրն անվերջ ա, ոնց որ «Groundhog’s Day»-ը լինի, իսկ արևի հեչ վեջն էլ չի՝ սովորականի պես ծագում ու մայր ա մտնում: Դրսի սովորական աղմուկը չկա, ժամանակ առ ժամանակ շտապ օգնության մեքենայի ձայնն ա գալիս ու խլանալով հեռանում: Ժամանակի զգացողությունը պահելը շատ դժվար ա՝ թվում ա, թե օրն անվերջ ա, թե միշտ նույն օրն եմ ապրում որն անըդհատ երկարում ա ու դեռ վերջանալու միտք չունի։

Էմանուելա Ավագյան, Դրախտեն (Նիդեռլանդներ)

Արդեն գրեթե մի շաբաթ է ինչ Նիդեռլանդների կառավարությունը կարանտին է հայտարարել։ Արդյունքում համալսարանը փակվեց, հոլանդերենիս դասերը քենսլվեցին, բոլոր սիրածս կաֆեները ու խանութները փակվեցին, սքուաշի կենտրոնը փակվեց ու վերջերս լավ ակտիվացած կյանքս նորից դանդաղեց։ Հոլանդական քաղաքների տիպիկ մարդաշատությունից ու եռուզեռից բան չի մնացել։ Լավն էն է, որ ընկերս նույնպես տանից է աշխատում։ Իրար հետ գործ անելը հավես ու պրոդուկտիվ է։ Ինձ կոդ գրելու առաջադրանքներ է տալիս որ անեմ, իրար հետ գնում ենք ինչ-որ փախած տեղեր, մարդկանցից հեռու զբոսանքների, համով ճաշեր ենք սարքում, գիրք կարդում, կինոներ նայում, հարևանի կատուներին գզում, փազլ հավաքում ու ինչ ասես։ Ստատիստիկայի օնլայն կուրսերս էլ շուտով կավարտեմ ու էս արանքում ավելի շատ բան եմ հասցրել սովորել, քան մագիստրատուրայիս ամբողջ երկու տարում։ Չնայած էս ամենին, մեկ է հա լարված ու անհանգիստ եմ զգում։ Դադարել եմ առավոտները վազել ու անընդհատ տանը լինելը ահագին հոգնեցնող է։ Րոպեն մեկ նորություններն եմ կարդում, ու ուզում եմ որ էս վիճակը շուտ ավարտվի։ Նաև ինձ ահավոր անպետք եմ զգում, հա մտածում եմ, որ երանի կարողանայի մի բանով օգնել․ հիվանդանոցում կամավորություն անել, տարիքն առած մարդկանց համար գնումներ անել, դիմակներ կարել։ Բայց դե երևի ամենամեծ օգնությունը տանը վեր ընկնելն է։ Ընկերս միշտ ասում էր, որ հաճույքով բոլորից հեռու, անտառի մեջտեղը տուն կառներ, ծառերով ու կենդանիներով շրջապատված հավեսով իր համար կապրեր։ Բայց ընդամենը մի քանի օր առանց սոցիալական կոնտակտի ոնց որ թե միտքը փոխել է։ Իսկ էդ կոնտակտի պակասը վիդեոզանգերով ենք հանում, զանգում ենք մոտ մարդկանց, դեսից դենից խոսում։ Էդ առումով երևի վիրուսը մեզ ավելի շատ է մոտեցրել մեր սիրած մարդկանց։

IMG_20200321_165117
Տեսարանը Էմանուելայի պատուհանից

Ուղիղ մի շաբաթից պատրաստվում էի համարյա երկուսուկես տարի անց վերջապես Հայաստան այցելել։ Հա պլանավորում էի գնալ, բայց հա չէր ստացվում։ Էս տարի ծնունդիս ինքնաթիռի տոմս նվեր ստացա ու Հայաստան այցելելը վերջապես շատ մոտ ու իրականանալի դարձավ։ Նույն ժամանակահատվածում նաև Բյուրենք էին Հայաստանում լինելու։ Անհամբերությունից արդեն օրերն էի հաշվում, թե երբ եմ ընտանիքիս ու ընկերներիս նորից տեսնելու, երբ գրողի տարած վիրուսը համը հանեց ու ավիաընկերությունը թռիչքս քենսլեց։ Ասում եմ էս պանդեմիան հատուկ իմ համար են կազմակերպել, որ տենց էլ Հայաստան չգնամ։ Տեսնես դրանից հետո ի՞նչ են պլանավորում անել ինձ Հայաստանից հեռու պահելու համար։ Աստերոի՞դ, երրորդ համաշխարհայի՞ն։

Արփինե Վարդանյան, Երևան

Թիկունքումս անընդհատ ինչ-որ «շարժում» ու «աղմուկ» է։ Աղմուկի հետ նաև զգում եմ Դորյան Գրեյի նարցիստական ժպիտն ու հեգնող նայվածքը, «լսում» Կարմրահեր կնոջ հերթական բեմական ներկայացման մենախոսությունը… Կաֆկան, ինչպես միշտ, սուսիկ-փուսիկ իր մռայլության մեջ է (բայց մեկ է` ես իրեն սիրում եմ), Մանյունյան ու Նարինեն իրենց արկածներով… ո՞ր մեկին ասեմ… Բայց ոնց հասկացաք` մենակ չեմ, էլի։ Ու իմ օրվա մեծ մասը հենց իրենց հետ էլ անցնում է. գրախանութում եմ աշխատում։ Կորոնավիրուսը շատ բաներ փոխեց ու դեռ ինչքա՜ն բաներ է փոխելու։ Առաջին օրերին, երբ պարզ էր արդեն` հարցը լուրջ է, շոկ էր։ Նյարդերիցս նույնիսկ ուզում էի հենց գետնին նստել ու լաց լինել։ Հիմա արդեն խաղաղվել եմ։ Բայց չէ’, ամեն ինչ, բնականաբար, չի անցել։ Ո՞նց են ասում, հա՜, կինոն նոր է սկսվում։ Բայց եկել է, առանց նյարդային բռնկման, սթափ ու հաստատակամ տանելու ու հաղթահարելու այս ամենի գիտակցումը, որը արդեն լացը չի. դիմակի տակից անգամ պետք է ժպտալ։ Ես ժպտում եմ։)

Մոնիկա Գևորգյան, Մոսկվա (Ռուսաստան)

Դրսում քաոս է, աշխարհը խառնվել է իրար..լիքը պրոբլեմներ ու էդ պրոբլեմներից շատերը ծեծում են պատուհանս, իսկ ես նստած եմ ինձ համար,մտածում եմ պետք է նրանցից մի քանիսին գրողի ծոցը ուղարկել, բայց ուղարկելուց առաջ։😄

Մարիօ, Ժնև (Շվեյցարիա)

Էսօր ուղիղ մի շաբաթը լրացավ, ինչ փակված եմ Ժնևի կենտրոնում գտնվող իմ մի քանի քառակուսի մետրանոց սենյակում։ Շվեյցարիա էի եկել փետրվարի կեսին Ժնևի համալսարանում հնագիտություն սովորելու ու ասպիրանտուրայիս թեմայի վրա աշխատելու ամբիցիոզ պլաններով։ Բայց դեռ մի ամիսն էլ չէր լրացել էստեղ լինելուս, հազիվ մի կերպ նոր ապրելակերպիս սովորել ու տեղավորվել էի, ճանապարհներին ու տրանսպորտին հարմարվել, որոշ ծանոթություններ ձեռք բերել, երբ իմացա, որ Շվեյցարիան աշխարհում կորոնավիրուսով վարակվածների թվով առաջատար դիրքերում ա ու երկրների թոփ տասնյակում ու երկրում շատ խառն ա։

Նախորդ շաբաթ Ժնևում փակվեց համալսարանը, բոլոր դպրոցներն ու գրադարանները, քաղաքապետարանը սկսեց չաշխատել, երկրում սահմանվեց արտակարգ դրություն, իսկ հեռուստացույցով հայտարարեցին՝ մնալ տանը, օնլայն ուսուցմամբ ու աշխատանքով բավարարվել, շաբաթվա մեջ մի օր տանից դուրս գալ առևտուր անելու ու ուտելիքի համար։ Էդ օրվանից սկսեց ինտերնետը շենքում վատանալ, որովհետև բոլորը տանն են ու բոլորը սկայպ քոլերի ու զումով դասեր անելու հետ են։  

Գիշերային տեսարանը Մարիօյի պատուհանից

Սկզբում ինձ թվում էր կգժվեմ մենակությունից մի քանի քայլ տարածքում, որտեղ մահճակալից, մի համակարգչից ու շորերիցս բացի ոչինչ չկա, հետո ես որոշեցի պլանավորել օրս ու սննդակարգս։ Հիմա նորմալ գրաֆիկով սնվում եմ, ժամանակ ունեմ նախաճաշելու, մրգեր ու բանջարեղեններ շատ ուտելու համար։ Օրական 2 հնագիտական հոդված եմ կարդում ու մշակումներ անում, ֆրանսերենի թարգմանություն, օրական մի կինո ու սիրելի սերիալներից մի քանի էպիզոդ։ Շաբաթվա կեսին թվիթերից ընկերներիս հետ որոշեցինք մի լավ բանով զբաղվել ու հիմա լսում ու քննարկում ենք հայկական արտադրության փոդքաստեր, համ մենք ենք մի բանով զբաղվում, համ էլ տարածում ենք դրանք, խթանում, որ շատ մարդիկ լսեն, իմանան դրանց գոյության մասին։

Միակ բանը, որ օրվա ընթացքում շատ եմ անում, սենյակս օդափոխելուց բացվող տեսարանին եմ նայում, ուրիշների տների պատուհաններին, արևին, աստղերին։ Մեկ-մեկ անտանելի նեղվում եմ, որ եկել էի լիքը պլաններով, լավ սովորելու, լիքը բաներ բացահայտելու, ճամփորդելու մտքերով, բայց փակված եմ տանը, ինչ արած։

Միլենա Առաքելյան, Բորդո (Ֆրանսիա)

Ապրում եմ գինու քաղաքում՝ Բորդոյում։ Ուսանող եմ, ու իմ օրվա 90%ը անցնում էր համալսարանում։ Մեզ մոտ կարանտինը մի քիչ տարօրինակ ու հանկարծակի սկսվեց։ Մինչև էդ պատրաստվում էինք միջանկյալների ու ապրիլ ամսին՝ արդեն վերջին քննություններին։ Ինչի հանկարծակի սկսվեց, որովհետև մինչև էդ շատ քիչ էր խոսվում կորոնավիրուսի մասին ու ընդհանրապես ոչ մեկս չէր պատկերացնում, որ ալիքը բարձրանալու ա էդքան։ Ինչևէ։ Արդեն մի շաբաթ է տանն ենք, երկրորդ օրվանից ստանում ենք էն դասերը, որոնք չէինք հասցրել վերջացնել, հարցերի դեպքում moodle հարթակում խոսում ենք ամեն ինչից ինչ թերի ա մնացել, դասախոսները վիդեոներ են պատրաստում, ուղարկում, էդ ձևով պատասխանում հարցերին, պետք եղած ժամանակ live են անում։ Ինձ համար ամեն ինչ շատ լավ ու հավես ա ընթանում, դեռ չեմ զգում, որ կարանտինի մեջ ենք ու դասերը ընդատվել են։  Ընդհանրապես հավես ա էս ամեն ինչը, մինչև էն պահը, երբ տեսնում ես, որ դրսում սիրուն ու կանաչ գարուն ա, արև ա, իսկ դու պետք ա տանը նստես, ու սպասես, երբ ա անցնելու էս տխուր, բայց իրա մեջ սիրունություն ունեցող շրջանը։

Արսեն Գևորգյան, Երևան

Իրականում ես բնույթով ինտրովերտ եմ և ինձ համար արտառոց փոփոխություւններ տեղի չի ունեցել քանի որ մինչ այս ես ևս «մեկուսացած էի» մարդկանցից այս ընթացքում ավելի մեծ ընտանեկան ջերմություն զգացի և վերականգնվեց երկար ժամանակ մոռացված ընտանիքով ընթրելու ավանդույթը դասերը իրականացվում են օնլայն տարբերակով և ես արդեն հասցրել եմ մի գիրք ընթերցել։

Enter a caption

Հ.Գ. ես կարծում եմ այս համաճարակը բնության պատասխանն է անպատասխանատու մարդկությանը

Թագուհի Թորոսյան, Կոպենհագեն (Դանիա)

Անվերջանալի թղթաբանական ոդիսականս արդեն մի քանի ամիս է, ինչ Groundhog Day֊ի զգացողություն էր հարուցել՝ բյուրոկրատական խնդիր֊գործողություն֊սպասում֊խնդրի կրկնություն֊գործողություն֊սպասում շղթան չէր քանդվում։ Վերջերս կարծես դինամիկան փոխվեց՝ լուծումներ սկսեցին երևալ, ու կյանքը կամաց֊կամաց նորմալ հունի մեջ էր մտնում, մեկ էլ՝ հոպ ու երերուն աշխատանքային պայմանների նորակառույց փխրուն աշտարակը փլվեց՝ իր տակ թողնելով անցյալի պատկերացումներն ու ապագայի պլանները։ Վերադարձ զրոյական կետին, նորից Groundhog Day:

Վերջին 3 տարվա ընթացքում «երրորդ երկրներից» եկած ընկերների հետ հաճախ ենք նկատել, որ եկել ենք վայրերից, ուր արտակարգ դրությունն այդպես էլ չի անցել։ Emergency-ի սերունդ ենք, որն էդքան էլ լավ չի կարողացել հարմարվել խաղաղ կյանքին՝ աշխատող համակարգին, պետությանը վստահելու հնարավորությանը , ներկա քաղաքական պայմաններում կենտրոնամետ ստատուս քվոն չեղարկելու ու ավելի արդար, հասանելի և ընդգրկուն քաղաքականություն զարգացնելու անհնարինությանը, աշխատանք֊կյանք բալանս պահելուն, ապագայի վախ ու տագնապ չունենալուն։ Բայց էդ նույն սերունդը լավ գիտի՝ ինչպես ապրել ու կյանքից հաճույք ստանալ հարատև անորոշության, անկանխատեսելիության մեջ։

Երբ վերապրման մեխանիզմդ՝ ներքին արտագաղթն, ինքնամեկուսացումն ու վիրտուալ կյանքը, վերածվում են իրականության միակ տիրույթի, որից փախուստի միակ վայրը բնությունն է, մարմինդ ու սենյակդ ասես սերտաճած բանտ դառնան։ Բայցևայնպես՝ արագ ես սովորում և սկսում հարմարվել։ Օրերը միաժամանակ նման են ու տարբեր՝ արթնանալ, գիտակցել՝ ինչ է կատարվում,  քմծիծաղ տալ, հեռախոսը վերցնել ու ընկղմվել լրահոսի մեջ։ Որոշ ժամանակ անց հոգնել, որոշել, որ այսօրվանից ավելի օգտակար բաներով ես զբաղվելու, նախաճաշել, սուրճ խմել, վերադառնալ լուրերին՝ ինքդ քեզ խոստանալով, որ 15 րոպեով է, հետո անձամբ քեզ համար կարևոր գործերով կզբաղվես, ընթացքում հեռազանգով խոսել մտերիմների հետ, կրկին թերթել լուրերը, գրառումներ անել, հետազոտական հոդվածներ կարդալ, քննարկել դրանք ընկերների հետ, միմյանց հետ կանխատեսումներով ու խորհուրդներով կիսվել, ծիծաղել մեմերի և նոր հյուսվող անեկդոտների վրա, վերլուծել էս շրջադարձը, օգնություն խնդրել, փորձել օգնել ուրիշներին, ու չմտածել, որ վերադարձ նույնիսկ հոգնեցրած, բայց ճանաչելի նորմալությանն այլևս չի լինելու։ Արևոտ օրերին դուրս ես գալիս քայլելու՝ գնալ֊մնալու մասին մտածելով։ 11֊ի կողմերը գիտակցում ես, որ ևս մեկ օր գնաց գրողի ծոցը՝ սակայն ինչ տարբերություն, Ֆելիցիա։

Երբ վերանում է սոցիալական ու մարմնավորված մտերմության հնարավորությունը, սոլիդարության ու փոխօգնության վիրտուալ տիրույթը քաղաքական գոյությանդ ու լավատեսությունդ վարժելու միակ միջավայրն է դառնում։ Իրավիճակը լի է դիստոպիական վտանգներով, բայց նաև հնարավորություն է՝ (տղա)մարդակենտրոն, արագացված աղետային կապիտալիզմից հրաժարվելու և հետմարդկային՝ բնության հետ ներդաշնակ ու սոցիալապես արդար նոր իրականություն ստեղծելու, որը, գուցե էկոհամակարգի և դրա բոլոր գործորդների գոյատևման վերջին շանսն է։ Կարևոր է՝ այն բաց չթողնենք։ Սա մտածելով՝ պառկում եմ քնելու։

Երեք օր կարանտինի մեջ

Մարտի 12֊ին արթնացանք նոր իրականության մեջ. տնից դուրս գալու ենք միայն խիստ անհրաժեշտության դեպքում, բոլոր ժամանցային միջոցառումները չեղարկված են կամ տեղափոխված առցանց տիրույթ։ Մեր երեք սենյականոց բնակարանը երեք հոգու համար անտանելի փոքր էր դարձել։ Մեր շվեդ տնկիցը տեղը չէր գտնում։ Ես չէի կարողանում աշխատել։ Աշխատանքային մեյլս պայթում էր նամակներից. վերջապես համալսարանի ղեկավարությունն առցանց դասավանդման հանձնարարական էր ուղարկել, ու բոլորս խառնվել էինք իրար։ Կոլեգաներիցս շատերը տանն են երեխաների հետ, ինչն աշխատելն անհնար է դարձնում։ Դրան գումարած անընդհատ փոխվող աշխարհը ու անընդհատ լուրերը ստուգելու մոլուցքը. նայում ես թվերին, գլուխդ տարուբերում։ Իսպանիան դեռ չի հասկանում, Ֆրանսիան դեռ չի հասկանում, Միացյալ Թագավորությունը դեռ չի հասկանում։

Պատշգամբում տաք շոկոլադով

Հենց առաջին օրը կամավորական խմբեր ձևավորվեցին, որ ծերերին ու քրոնիկ հիվանդություններ ունեցողների գնումները կատարեն։ Քաղաքական բանավեճերը դադարեցին, ու խորհրդարանը միաձայն կորոնավիրուսի համաճարակի դեմ միջոցառումների օրենք ընդունեց։ Խուճապի մեջ դանիացիները խանութները սրբեցին։

Մարտի 13֊ին մի խումբ կոլեգաներով նախաձեռնում ենք առցանց հանդիպում։ Սովորաբար ուրբաթ օրերը հանդիպում էինք մի սենյակում ու լուռ մեր հոդվածների վրա աշխատում։ Որոշեցինք, որ կարանտինը մեզ չի խանգարի, ու նույնն արեցինք առցանց։ Բայց հենց այդ ժամանակ էր, երբ տնկիցս եկավ ու խորհուրդ հարցրեց. գնա՞մ Շվեդիա, թե՞ չգնամ։ Ասացի, որ եթե ուզում է գնալ, պիտի հենց էդ պահին գնա, որովհետև կամուրջը փակելու են։ «Կարծու՞մ ես»,֊ հարցրեց։ Բայց ճամպրուկը հավաքեց ու գնաց կայարան՝ առաջին Կոպենհագեն֊Ստոկհոլմ գնացքը նստելու։

Ժամը յոթին վարչապետ Մետտե Ֆրեդերիկսենը նորից ասուլիս էր տալու։ Արդեն սովորել ենք, որ երբ վարչապետն ասուլիս տալիս, ուրեմն ինչ֊որ լուրջ բան է հաղորդվելու։ Ես հյուրասենյակում առցանց յոգա էի անում ու մտածում էի՝ կվերջացնեմ, նոր կգնամ, կիմանամ, թե վարչապետն ինչ է ասում։ Բայց երբ խոհանոցից եկող ձայնը լսեցի, վազեցի այնտեղ։ Այդ պահին հայտարարվում էր, որ Դանիայի սահմանները մի ամսով փակվում են։ Մի ամսով ելումուտ չի լինելու՝ որոշ բացառություններով։ Եթե Շվեդիան ու Գերմանիան իրավիճակը լուրջ չեն ընդունում, ուրեմն Դանիան պիտի ավելի կոշտ միջոցների գնա։ Մետտե Ֆրեդերիկսենը շեշտեց, որ սա բոլորիս պատասխանատվությունն է, ու պիտի օգնենք միմյանց այս վիճակից դուրս գալու համար։ Հետո դիտեցինք Թրամփի ասուլիսը, որտեղ գովում էր Ռոշը և Գուգլը որպես լավ բիզնեսներ։

Իսկ այսօր՝ երրորդ օրը, երբ նաև շաբաթ էր, կամաց֊կամաց սկսեցի սովորել նոր իրականությանը։ Օրն արևոտ էր. հազվագյուտ բան Դանիայում։ Նախաճաշից հետո Մորթենն ու ես դուրս եկանք զբոսանքի. կարճ զբոսանքները մեր կարանտինի մի մասն են դարձել։ Դուրս ես գալիս փողոց ու մարդկանցից որոշակի հեռավորություն պահում։ Նման է համակարգչային խաղի. ոմանք արագ են քայլում, ոմանք՝ դանդաղ, ոմանք անկանխատեսելի են, ոմանք նեղ մայթերում են ու անպայման քո մոտով անցնելու են։ Քո խնդիրն է առնվազն 1-2 մետր հեռավորություն պահելը։

Բայց այսօրվա խաղի լեվելը բավական բարդ էր. արևն ամբողջ թաղամասին դուրս էր հանել։ Մարդիկ քայլում էին խմբերով՝ ընտանիքներով, ու միմյանցից խուսափելն ահագին բարդ գործ էր դարձել։ Դրա համար երբ հասանք մոտակա այգին ու տեսանք, որ բոլորն այնտեղ են, շրջվեցինք ու վերադարձանք տուն։ Կառլսբերգ քաղաքի մի կետում կարող էիր արևի տակ կանգնել էնպես, որ շրջակայքում ոչ ոքի չտեսնեիր։ Բայց հազի ձայները բոլոր կողմերից արձագանքում էին։

Որպես քաղաքի պատասխանատու բնակիչներ՝ շուտ վերադարձանք տուն ու որոշեցինք արևի մնացած մասը պատշգամբում վայելել։ Մորթենը վերարկուով, ես՝ ադյալով փաթաթված նստեցինք պատշգամբում։ Կողքի հարևաններն էլ իրենց պատշգամբում էին։ Ժպտացինք իրար. «բոլորս նույն օրի ենք, բայց դե արևը ո՞նց բաց թողնենք»։

Որոշ կուսակցություններ ակտիվացան ու սկսեցին ցեխ շպրտել կառավարության վրա։ Օրվա ընթացքում իմացանք, որ Դանիայում առաջին մահը կա. 81 տարեկան տղամարդ բազմաթիվ ծանր հիվանդություններով, որի մոտ նաև կորոնավիրուս է հայտնաբերվել։ Տխրեցինք. ասես ծանոթ մարդ մահացած լիներ։ Էստեղ համաճարակը բոլորիս խնդիրն ու պատասխանատվությունն է դարձել։

Օրը շարունակվեց գիրք կարդալով (վերջացրեցի Շահրնուշ Պարսիպուրի «Կանայք առանց տղամարդկանց» վեպը), արդեն սովորական դարձած րոպեն մեկ լուրերն ու սոցիալական ցանցերը ստուգելով ու առցանց յոգայի դասով։ Ժամը յոթի պատշգամբային փարթին չստացվեց. դանիացինե՞րն են լուրջ, թե՞ դեռ ցուրտ է։

Երեք օր է՝ խոսում եմ տարբեր երկրներում գտնվող ընկերներիս հետ. ԱՄՆ, Սլովենիա, Իտալիա, Բելգիա։ ԱՄՆ֊ում ոչինչ չեն անում։ Սլովենիայում դեպքերը հայտնաբերելուց անցել են տարածումը կանխելուն։ Իտալիայում երեկոյան բոլորը պատշգամբ են դուրս գալու երաժշտական գործիքներով։ Իմ՝ Բելգիայում բնակվող մի բուլղարացի ընկերուհի Երևանում էր դեռ այս առավոտ։ Վրաստանի սահմանը չեն թողել հատի, որովհետև ԵՄ քաղաքացի է։ Մոսկվայով է Բելգիա վերադառնում։

Վաղը կիրակի է։ Այս անգրաֆիկ ու անշարժ կյանքը հոգնեցնող է, բայց բոլորս գիտենք, որ տանը մնալն այն գինն է, որ վճարում ենք առողջապահական համակարգը չծանրաբեռնելու, բազմաթիվ կյանքեր փրկելու ու Իտալիայի օրը չընկնելու համար։ Ու վաղն առավոտյան նորից պատշգամբ դուրս կգանք ու կբարևենք հարևաններին։

Կորոնավիրուս. Դանիան փակվում է

Աշխատանքից տուն գնալիս դասագիրքը հետս վերցրի. եթե անցնենք առցանց դասավանդման, դասախոսությունները պատրաստելիս գիրքը պետք կգա։ Վերջին օրերին ամեն ինչ այնքան արագ է զարգանում, որ հաջորդ օրվա դասախոսությունս կարող է չեղարկվել, Դանիայում ամեն ինչ կարող է կանգնեցվել ես մնամ Օրհուսում՝ իմ վաթսունն անց տնկիցի հետ մի բնակարանում փակված։ Սարսափում էի այդ մտքից, որովհետև չէի ուզում վարակել տնկիցիս։ Դեռ առավոտյան համալսարանի բոլոր միջոցառումները, բացի դասավանդումից չեղարկվել են։ Նախորդ օրը հայտարարվել էր, որ հասարակական տրանսպորտից հնարավորինս խուսափենք։ Կոպենհագեն֊Հռոմ և Հռոմ֊Երևան չվերթները չեղարկվել են։ Հռոմ գնալը հետաձգեցինք հունիս, Երևան գնալը՝ չգիտեմ։

Երկու ժամից վարչապետը մամլո ասուլիս էր տալու, ու ըստ դրա հասկանալու էի՝ հաջորդ օրը դաս ունեի՞, թե՞ ոչ։ Տուն մտա ու ուսապարկս հավաքեցի։ Տարօրինակ զգացողություն էր. չգիտեի՝ ինչ վերցնել, ինչ տանել հետս։ Չգիտեի անգամ գնալու՞ էի, թե՞ չէ։ Մորթենը Օրհուս֊Կոպենհագեն վերջին գնացքի տոմս ուղարկեց, որ եթե ամեն ինչ փակվի, հասցնեմ Կոպենհագեն գնալ։

Վարչապետը ելույթ ունեցավ։ Զարմանալիորեն ամեն ինչ հասկանում եմ։ Խոսում է դանդաղ ու հստակ։ Ասում է, որ բոլորիս պատասխանատվությունն է խոցելի խմբերին պաշտպանելը։ Հետո անցնում հատուկ միջոցառումներին. ուրբաթ օրվանից դասերը դադարեցվում են ամեն տեղ, ամբողջ պետական սեկտորը փակվում է, մասնավորը շարունակում է աշխատել առայժմ, որ տնտեսությունը շատ չտուժի, սովի չենք պատրաստվում, համաճարակի ենք պատրաստվում, զուգարանի թուղթ ու սնունդ կուտակելու կարիք չկա։

Տոմսս հետ եմ տալիս, հաջորդ օրվա տոմս գնում, որ դասախոսությունից հետո գնացք նստեմ։ Շեֆիս մեյլ եմ գրում, հարցնում՝ դասախոսությունս չեղարկե՞մ, թե՞ չէ։ Պատասխանում է, որ չեղարկեմ։ Նորից վերջին գնացքի տոմս եմ գնում ու ինձ գցում կայարան. կես ժամից գնացքը մեկնում է։ Օրհուսում չեմ կարող ևս մի գիշեր մնալ. հասնեմ տուն, գոնե ապահովության մեջ լինեմ։ Նստում եմ գնացք։ Դանիացիները սուպերմարկետներում սնունդ ու զուգարանի թուղթ են կուտակում, իսկ ես՝ գնացքի տոմսեր։

Գնացքում բոլորն անհանգիստ են երևում։ Վերջին գնացքով Կոպենհագեն մեկնողներն են։ Այս անգամ ուղևորությունս անսովոր երկար է թվում։ Անընդհատ շուրջս եմ նայում. հասնելու եմ տուն ու տասնչորս օր կամ ավելի փակվեմ տանը։

Ամբողջ ճանապարհին խոսում եմ տարբեր մարդկանց հետ։ Համալսարանից նամակ է գալիս, որ վաղվանից ոչ մեկս աշխատանքի չգնանք. ուրեմն լավ արեցի, որ հասցրեցի վերջին գնացքը նստել։ Մտածում եմ, երկար մտածում, թե որտեղ կուզեի լինել էս պահին։ Ահավոր սուր եմ զգում, որ օտար երկրում եմ։ Երբեք էսքան սուր չեմ զգացել։ Դեռ առավոտվանից ինչ֊որ ներքին բնազդ ինձ ստիպում էր Հայաստանի տոմս առնել։ Բայց լավ էի հասկանում, որ ավելի ապահով է Դանիայում վարակվել, քան Հայաստանում։ Իսկ վարակվելու ենք բոլորս։ Մտածում եմ՝ նորից Հայաստան չհասա, վերջին կես տարվա մեջ երկրորդ անգամ։ Ու մտածում եմ՝ահավոր, ահավոր բախտավոր եմ, որ Դանիայում եմ։

Խոսում եմ Իտալիայում գնտվող ընկերներիցս մեկի հետ։ Հարցնում եմ՝ ոնց է ամեն ինչ։ Ասում է՝ առաջին օրերին տնեցիներով կռվում էին ու միասին լացում։ Հիմա կամաց֊կամաց սովորել են։ Ասում է՝ կանցնեն այս օրերը, ու կհիշենք էս բոլորը որպես անցյալում մնացած մի մղձավանջ։

Նայում եմ շուրջս ու վայելում ազատությունս վերջին անգամ։ Կհանդիպենք մղձավանջի մյուս կողմում։

Բերգեն. վերադարձ

Այն քաղաքները, որոնցում մի շաբաթից երկար եմ մնացել, իրենց երգերն ու տրամադրությունն ունեն, համն ու զգացողությունները, որոնք վերադառնում են հենց այն վայրկյանին, երբ նորից ոտք եմ դնում տվյալ քաղաք։ Բերգենում ինչ֊որ հոգևոր ընդարձակության զգացողություն եմ ունենում։ Ինչ֊որ ներքին ուժ ու համարձակություն է իջնում վրաս, ու մարմնիս հետ ավելի խորը կապ եմ հաստատում։

Դեռ ինքնաթիռում էի, երբ անցանք ծիածանի վրայով, տեսա ինքնաթիռի մի քանի սանտիմետրանոց ստվերը դիմացին ամպին, իսկ երբ ամպերի միջով անցանք, զգացի, թե որքան մեծ ու հզոր է ինքնաթիռը ու որքան փոքր է երկնքի ու ամպերի համեմատ։ Իսկ հետո արդեն Բերգենն էր՝ իր անդադար անձրևով, որ տեղացիների համար այնքան սովորական է, որ փողոցները նույնքան մարդաշատ են, որքան արևոտ օրերին։ Բերգենն էր՝ իր սարերով ու լույսերով, ու ես էի՝ անանուն ու անտեսանելի, որովհետև քաղաքում ոչ մեկի չեմ ճանաչում յոգայի ուսուցիչներիցս բացի։

Ինքնաթիռից իջնելուց ու վարձով սենյակս գտնելուց հետո անմիջապես վազեցի յոգայի։ Ինգվիլդը տեսավ ինձ, նայեց֊նայեց ու.

-Լա՛նգա սի՛դեն։

Ասել կուզի՝ երկար ժամանակ է անցել։ Տարօրինակ զգացողություն էր հասկանալը, թե ինչ է ասում, բայց պատասխանել չկարողանալը։ Անգլերենի անցա, բացատրեցի, որ Բերգենում չէի, որ Դանիայում եմ ապրում, որ նորվեգերեն հասկանում եմ, որովհետև դանիերեն գիտեմ։ Ու ի տարբերություն նախորդ անգամվա, Ինգվիլդն այս անգամ դասը նորվեգերեն անցկացրեց։ Ընդամենը մի տարուց մի քիչ շատ է անցել, ինչ վերջին անգամ Բերգենում եմ եղել, բայց էնքա՜ն բան է փոխվել. Ինգվիլդն արանքում հասցրել է ևս մեկ երեխա ունենալ, իսկ Բենեդիկտի մազերը երկարել են, սև է ներկել։

Սովորաբար երբ որոշ ժամանակ անց նորից նույն քաղաքն եմ վերադառնում, էնպիսի զգացողություն եմ ունենում, թե ոչ մի տեղ չէի գնացել, միշտ այնտեղ էի եղել, ու իմ կյանքն այդ ընթացքում երազ է եղել։ Բայց նախորդ անգամ Բերգենում լինելս թվաց նախորդ կյանքում, ուրիշ իրականության մեջ։ Ու յոգայի դասից հետո տուն քայլեցի՝ այն ժամանակվա երգերը բարձր միացրած, երգելով Քորթնի Բարնեթի հետ, երգելով բարձրաձայն, որովհետև, միևնույն է, ոչ ոք ինձ չի ճանաչում էստեղ, ու ինչ կուզեմ, կանեմ։

Ու հիշողությունները հերթով սկսեցին վերադառնալ. այն մի քանի օրը, որ Մորթենը եկել էր ծնունդս միասին նշելու, Ստոլցեկլայվեն բարձրանալս, որ այս անգամ, ցավոք, չեմ հասցնի, բոլոր այն ռեստորանները, որտեղ մենակով ընթրել եմ, իմ տան տակ գտնվող սուպերմարկետը, որտեղից այս անգամ էլ գնումներ արեցի, բայց այս անգամ տունս ուրիշ տեղ է, դիմացի բլուրը՝ վառվռուն լույսերով, լուսաբացները, որոնցից աչքս կտրել չէի կարողանում ու երեկոները Դորթե Նորսի պատմվածքների հետ, որ այնքա՜ն սազում էին այս քաղաքին։

Կապրեի Բերգենում։

Փարիզից մինչև անհայտ մի տեղ ու հետ դեպի Փարիզ

Մեր այս տարվա ամառային արձակուրդը լրիվ խառնվեց իրար, երբ պարզվեց, որ պիտի Մոնրեալ գնամ գիտաժողովի։ Կանադական վիզա ստանալու ողջ պրոցեսը մի ահավոր գլխացավանք էր, իսկ ժամկետները՝ անհայտ, ինչը նշանակում էր, որ մինչև մեկնելս չէի կարող իմանալ, թե կոնկրետ երբ է անձնագիրս մոտս լինելու։ Հենց էդ պատճառով արձակուրդի մի մասը Դանիայում անցկացրինք՝ հեծանվարշավներով ու լիքը ուրիշ հետաքրքիր բաներ անելով, իսկ մյուս մասը տեղափոխեցինք Մոնրեալից հետո։

Մոնրեալի ու առաջին հյուսիսամերիկյան ճամփորդությանս մասին գուցե մի օր պատմեմ կամ չպատմեմ։ Բայց հիմա ուզում եմ կենտրոնանալ դրանից հետոյի վրա, որը երևի իմ լավագույն ամառային արձակուրդներից էր, չնայած որ սպասելիքներս առանձնապես մեծ չէին։ Դրա համար սկսում եմ նախապատմությունից։

Մորթենը մի ընկերուհի ունի Ալիս անունով։ Ազգությամբ անգլիացի է, բայց Ֆրանսիայում է մեծացել։ Երկար տարիներ Կոպենհագենում ապրելուց հետո վերադարձել էր Ֆրանսիա՝ ծնողների մոտ, ու անընդհատ մեզ իրենց մոտ էր հրավիրում։ Մորթենը մի այլ ընկերուհի ունի Ապրիլ անունով։ Ապրիլն ու Ալիսն իրար հետ շատ լավ լեզու են գտնում։ Դրա համար որոշեցինք երեքով Ալիսին այցելել։

Ու սկսվեց արձակուրդի պլանավորումը. կհասնենք Փարիզ, կգիշերենք այնտեղ, առավոտյան կնախաճաշենք ու կգնանք Ալիսի մոտ, մի քանի օր կմնանք, հետո նորից Փարիզ։ Եվ միայն ինքնաթիռի տոմսերը գնելուց հետո Ալիսը մեզ որոշ տեղեկություններ տվեց այն մասին, թե ուր պիտի գնանք. «Փարիզից գնացքով եկեք Սեն Ժունիան կայարան։ Լիմոժն էլ է տարբերակ, բայց Սեն Ժունիանն ավելի հարմար է»։ Քարտեզի վրա որոնեցինք երկու կայարանները, ու պարզվեց, որ Փարիզից 400 կմ հեռավորություն է, իսկ գնացքով ճանապարհը՝ մոտ հինգ ժամ։ Օրհուս֊Կոպենհագեն ճանապարհներից զզվածիս համար սա լավագույն արձակուրդի հեռանկարը չէր։ Դրան ավելացնենք նաև, որ Փարիզ մեկնելու էինք Մոնրեալից վերադառնալուս հաջորդ օրը։ Այսինքն, ստացվելու էր, որ մի քանի օր շարունակ անընդհատ ճանապարհներին էի լինելու։

Մենք նաև քարտեզի վրա ուսումնասիրեցինք Սեն Ժունիան կայարանի շրջակայքը։ Ոչինչ չկար անծայրածիր անտառներից բացի։ Այստեղ նաև կայարանից Ալիսենց տուն հասնելու հարց էր առաջանում։ Բավականաչափ մո՞տ է, որ քայլենք։ Եթե ոչ, հասարակական տրանսպորտ կա՞։ Իսկ տաքսի՞։ Ալիսը կգա՞ մեզ դիմավորելու։ Այս հարցերի պատասխանը ստանալու համար Ապրիլն Ալիսին հարցրել էր, թե Սեն Ժունիանից իրենց տուն ոտքով ինչքան ժամանակում է հնարավոր հասնել, ինչին Ալիսը պատասխանել էր. «երեքուկես ժամում»։ Եվ միայն մեկնելուց մի քանի օր առաջ Մորթենի՝ շաբաթներ առաջ տված հարցին հարցին, թե արդյոք մեզ կդիմավորեն, Ալիսն ասաց, որ այո, մեքենայով կգան դիմավորելու։

Փարիզը դե Փարիզ էր։ Հասանք գիշերով։ Հասցրինք քնելուց առաջ մոտակա բարում կոկտեյլ խմել։ Գիշերեցինք լատինական թաղամասում մի շատ փոքր ստուդիոյում։ Նախաճաշեցինք մեր սիրելի Les deux magots֊ում։ Գնացինք կայարան, որտեղ պիտի Ապրիլին հանդիպեինք։ Ապրիլը հասավ վերջին վայրկյանին։ Շնչակտուր իրեն գցեց գնացքը։

Նախաճաշ Les deux magots-ում

Ճանապարհը երկար չթվաց, որովհետև ամբողջ ընթացքում Ապրիլի հետ վերջին նորություններից էինք խոսում։ Ալիսը, ինչպես խոստացել էր, եկավ դիմավորելու։ Եկավ նշանածի՝ Փիթի հետ, որին առաջին անգամ էինք հանդիպում։

Մեզ մեքենայով տարան Սեն Ժունիանի ոլոր֊մոլոր ճանապարհներով։ Անցանք փոքր֊մոքր գյուղերի միջով ու ի վերջո տեղ հասանք։ Իսկ այդ տեղը երեք տնից բաղկացած մի բնակավայր էր, ոչ մի հարևան չկար։ Երեք տներից մեկն Ալիսի մանկության տունն էր, մեկը՝ տատիկի տունը, երրորդը՝ ծնողների ներկայիս տունը։ Ալիսն ու Փիթը մանկության տանն էին ապրում ու փորձում վերանորոգել այն։ Տատիկի տանը բացի 96-ամյա Աստրիդ տատիկից նաև հորեղբայրն էր հյուր եկել ու Ալիսի քույրը ընկերոջ հետ։ Ծնողների տանն էլ Ալիսի ծնողներն էին՝ Նորմանն ու Լինդսին։

Ալիսենց տունը

Էստեղ առաջին անգամ իմացանք, որ Աստրիդը դանիացի է, բայց Դանիայում երբեք չի ապրել։ Փաստորեն, Ալիսը քառորդ դանիացի է, ու դրա մասին ոչինչ չգիտեինք։ «Ես ավելի շատ ֆրանսիացի կամ դանիացի եմ, քան անգլիացի,֊ բացատրեց Ալիսը,֊ տասներեք տարի Ֆրանսիայում եմ ապրել, տասներեք տարի՝ Դանիայում, իսկ Անգլիայում ավելի քիչ»։

Ալիսի ծնողները հաճելի մարդիկ էին։ Նաև ահագին խելացի ու բանիմաց էին։ Հարցին, թե ինչու որոշեցին Ֆրանսիա տեղափոխվել, պատասխանեցին, որ ուզում էին երկլեզու֊երկմշակույթ երեխաներ մեծացնել։ Նորմանն ինքը բազմաթիվ տարբեր տեղերում է ապրել, բայց ամենաերկարը Ֆրանսիայում։

Իսկ Ալիսենց ընտանիքի տներն ուղղակի թաղված էին բնության մեջ։ Դիմացը լիճ էր, իսկ շուրջն ընդհանրապես լիքը անտառներ էին։ Ամենամոտ «հարևանի» տուն հասնելու համար պետք էր կես ժամ ոտքով քայլել։ Ու մոտերքում բնությունից բացի բացարձակապես ոչինչ չկար։ Ալիսենց տանը վայ֊ֆայ չկար։ Հեռախոսներն էլ նորմալ չէին բռնում։ Այսինքն՝ ինտերնետից գրեթե լրիվ կտրված վիճակ էր։

Ալիսի ընտանիքից բացի, այնտեղ բնակվում էին նաև Բուբու ու Սալլի շները, Մինեթ կատուն ու ևս մեկ կատու, որին այդպես էլ չհանդիպեցինք։ Բուբուն ահագին հետաքրքիր կերպար էր։ Իրեն գցում էր լիճը, ցեխոտվում, հետո գցվում առուն, մաքրվում։ Վազվզում էր։ Մարդկանց գիրկն էր նստում։ Իսկ մի անգամ, երբ Մինեթ կատուն նստած էր Փիթի գիրկը, Բուբուն նույնպես թռավ Փիթի գիրկը։ Մինեթը փախավ։ Մինչև հաջորդ առավոտ բոլորից նեղացած էր, ներս չէր գալիս։ Մի խոսքով, եթե սահմանափակվենք միայն այսքանով, Ալիսենց մոտ արդեն ահագին հետաքրքիր էր կամ ահավոր ձանձրալի. նայած որ կողմից նայես։

Առաջին օրը շատ բան չարեցինք. երեկոյան էինք հասել։ Թեթև ընթրեցինք։ Ընթրիքի բաղադրիչները հիմնական տեղական էին (հարևանի դդմիկները, Ալիսենց դդմիկների ծաղիկները և այլն)։ Հետո լիքը զրուցեցինք, գնացինք քնելու։

Հաջորդ օրը մեր հիմնական նախագիծն արշավն էր։ Փիթը քարտեզի վրա գծեց ճամապարհը, ու Մորթենը, Ապրիլն ու ես ճանապարհ ընկանք։ Մենք անցանք արևածաղիկների անծայրածիր դաշտերով։ Անցանք գյուղերի միջով (եթե հինգ֊վեց տնից բաղկացած բնակավայրերը գյուղ են կոչվում)։ Աղբյուրից ջուր խմեցինք։ Թփերից մոշ կերանք։ Քայլեցինք մութ անտառով։ Բարձրացանք սարի գագաթը։ Հետո մեկ այլ  ճանապարհով հետ դարձանք՝ անցնելով մի տան կողքով, որտեղ գոմը երաժշտական ստուդիա էր դարձրած։

Երեկոյան փռում սարքած պիցցա կերանք։ Փիթն էր պիցցան թխում, բայց ամեն մեկն ինքն էր իր պիցցան զարդարում ու տանում Փիթի մոտ։ Մոտակա բնակավայրերից ուրիշ հյուրեր էլ կային։ Ինչպես հասկացանք, այդ կողմերում հիմնականում բավական առաջադեմ ընտանիքներ են ապրում ու հիմնականում արվեստագետներ։ Պիցցան ահավոր համով էր։

Երկրորդ օրը գնացինք Սեն Ժունիան։ Սկզբում շուկայով զբոսնեցինք, իսկ հետո գնացինք քաղաքի լավագույն սրճարաններից մեկը ու ժամերով այնտեղ մնացինք։ Շոգ էր։ Սեն Ժունիանն էլ սիրուն էր։ Ու այնքան ուշ վերադարձանք, որ հազիվ հասցրինք մի քիչ շունչ քաշել, պատրաստվել մեկ այլ գյուղ գնալուն, որտեղ գիշերային շուկա էր լինելու, ու տարածքի բնակիչները (տարածք ասելով հասկանանք Սեն Ժունիանից 50 կմ շառավղով բնակավայրերը) հավաքվելու էին, գնումներ անեին ու տեղում ընթրեին։

Գյուղի շուկան

Գյուղում աշխույժ մթնոլորտ էր։ Մի տղա ակորդեոն էր նվագում։ Վաճառողներն ահագին բարձր տրամադրություն ունեին ու իմ կոտրած ֆրանսերենին ուրախ֊զվարթ էին պատասխանում։ Գյուղն ահավոր սիրուն էր։ Սիրուն էր նաև մայրամուտը, որի մեծ մասը բաց թողեցինք, որովհետև կրեպ էինք պատվիրել ու տարված նայում էինք, թե ինչ վարպետությամբ էր տեղացի ֆրանսուհին դրանք թխում։

Հետդարձի ճամապարհը վախենալու էր։ Ճանապարհները լուսավորված չէին։ Փիթն էլ արագ էր քշում։ Անընդհատ քեզ թվում էր՝ ուր որ է մեքենան անդունդն է գլորվելու։ Բայց դե բարով տեղ հասանք։

Երրորդ օրն ուզում էինք լիճ գնալ լողալու, բայց Ալիսն ու Փիթը պիտի տան պատերը ներկեին։ Դրա համար Ալիսն ու Փիթը քարտեզի վրա մի նոր ճանապարհ գծեցին, ու գնացինք քայլելու։

Այս անգամ անցանք Սեն Քրիստոֆ գյուղով, անտառների միջով, գետերի վրայով, նորից հասանք արևածաղկի դաշտերին։ Երկրորդ արշավը շատ ավելի կարճ էր։

Սեն Քրիստոֆ

Ճամփին հանդիպած մի ուրիշ գյուղ

Երեկոյան խորոված պիտի սարքեինք։ Միշտ, երբ էսպիսի խորովածային վիճակներ են լինում, մարդիկ ներկայանում են տոննաներով մսերով։ Այս անգամ ամենաբազմազան բանջարեղեններն էինք գնել։ Մորթենի երեք նրբերշիկները միակ մսային ուտեստն էին, որոնցով կիսվեց Ալիսի ու Փիթի հետ։ Էդպես փայտիկի վրա բանջարեղենի կտորներ էինք հավաքում։ Փիթը նաև հացի խմոր էր հունցել, որից կտորներ էինք դնում փայտիկին ու խորովում։ Ահագին համով էր լինում։

Խորոված

Իսկ հաջորդ առավոտյան Փարիզ վերադառնալու ժամանակն էր։ Սեն Ժունիանից Լիմոժ հասանք առանց որևէ խնդրի, բայց այնտեղից Փարիզ գնացող գնացքն ուշանալու էր։ Որոշեցինք Լիմոժում մի քիչ թափառել։ Մի շատ համով սուրճի տեղ գտանք։ Մի քիչ էլ քայլեցինք։ Բայց մեր տեսած գեղեցկությունների համեմատ Լիմոժը բավական ձանձրալի տեղ էր։

Հետո արդեն Փարիզն էր իր մարդաշատությամբ ու մեծությամբ։ Անսովոր էր մի քանի օրվա հանգիստ կյանքից հետո նորից մեծ քաղաքում հայտնվելը։ Ապրիլը գնաց իր վարձած տունը Մոնմարտրում, իսկ ես ու Մորթենն ուղղվեցինք դեպի մերը՝ 11֊րդ թաղամասում։ Ընդհանրապես, ամեն անգամ Փարիզ գալիս սիրում ենք ոչ տուրիստաշատ թաղամասերում մնալ. Փարիզը Փարիզ է հենց տեղի բնակիչներով ու տեղական սովորություններով։ Ամեն անգամ Փարիզ գալիս խուսափում ենք Էյֆելյան աշտարակներից ու Հաղթական կամարներից ու փորփրում մեզ հետաքրքրող վայրերը։

Բայց այս ճամփորդության ժամանակ մի կարևոր տեղական առանձնահատկություն հաշվի չէինք առել. օգոստոսն արձակուրդի ամիս է Ֆրանսիայում։ Հետևաբար, գրեթե բոլոր լավ ռեստորանները փակ էին, ու որակյալ սնունդ գտնելը մի քիչ դժվարացել էր։

Քանի որ մեր գնացքը մի քանի ժամ ուշացումով հասավ Փարիզ, հազիվ հասցրինք մեր բնակարանը գտնել, տեղավորվել ու նորմալ ռեստորան գտնել, օրն արդեն ավարտվեց։ Հաջորդ օրն էլ նախաճաշ գտնելն էր խնդիր, բայց կանգ առանք nous կոչվող մի սրճարանի մոտ, որտեղ առողջ սնունդ էին մատուցում։ Հետո, երբ արդեն Փարիզում բազմաթիվ կիլոմետրեր թափառել էինք, հասկացանք, որ էսպիսի տեղերն արդեն ամեն քայլափոխին են ու, անկեղծ ասած, մի քիչ ձանձրալի։

nous֊ի նախաճաշը

Փարիզում հատուկ պլաններ չունեինք։ Նախաճաշի ժամանակ սկսեցինք մտածել, թե ինչ կարելի է անել։ Հանկարծ հիշեցի, որ տարիներ առաջ, երբ տատիկիս հետ Փարիզ էի եկել, Մոնմարտրում Դալիի թանգարան էի գտել, ու ահագին դուրս եկել էր։ Մորթենին առաջարկեցի էնտեղ գնալ։ Սկզբում որոշեցինք տոմսերն օնլայն առնել հերթերից խուսափելու համար, բայց հետո Մորթենին հավատացրի, որ տուրիստները դրա տեղը չգիտեն, ու դժվար հերթեր լինեն։

Էդպես քայլեցինք երկար, հասանք Մոնմարտր։ Երևի Փարիզում չկա Մոնրմարտրից տհաճ տեղ. ամբողջը պլաստիկ տուրիստական խանութներ են, փողոցներում ասեղ գցելու տեղ չկա։ Որ կողմ թեքվում ես, անպայման մեկնումեկի լուսանկարն ես փչացնում։ Մի խոսքով, տեղական մթնոլորտից իսպառ զուրկ մի միջավայր է դարձել Մոնմարտրը, ճիշտ Վենետիկի պես։ Ու չնայած անտանելի մարդաշատությանը, Դալիի թանգարանում հերթեր չկային։

Ու հիշում էի էնտեղ տեսածս գրեթե բոլոր նկարներն ու քանդակները։ Հիշում էի, Մորթենին պատմում, կանգնում էինք երկար ու զարմանում, հիանում Դալիի հանճարեղությամբ։ Ի՜նչ գիտական մանրակրկիտությամբ էր ամեն աշխատանքին մոտեցել։ Աշխարհում շատ տարբեր տեղերում եմ Դալիի զանազան ցուցահանդեսների եղել, բայց Փարիզինն ամենահետաքրքիրն է։ Ու դրա մասին Էյֆելյան աշտարակի մոտ վազողները չգիտեն։

Հաջորդ օրն էլ առավոտյան նորից Les deux magots֊ում նախաճաշեցինք. Ապրիլը պիտի մեզ միանար հատուկ էնտեղի քրուասանը փորձելու համար, բայց էդպես էլ չեկավ։ Իսկ դրանից հետո Ադամին հանդիպեցինք ու ժամերով զրուցեցինք։ Ժամանակն էնքան արագ թռավ Ադամի հետ, որ շուտով արդեն պետք է շարժվեինք դեպի օդանավակայան, դեպի արձակուրդի վերջը։

Ամեն անգամ, երբ Փարիզից վերադառնում ենք, մեզ հարցնում են, թե ինչ ենք արել այնտեղ։ Ու ամեն անգամ մեր պատասխանն է լինում՝ թափառել ենք։ Ես գիտեմ, թե ոնց են շատերը քիթումռութ անում, թե էսինչն ու էնինչը չտեսաք։ Գիտեմ, թե ոնց են վերևից նայում, թե Լուվրում էս ու էն կա, թե Հաղթական կամարն էսպիսին է, իսկ Աստվածամոր տաճարը՝ էնպիսին։ Բայց դեռ Փարիզ կատարած առաջին երկու այցելություններիս՝ տասը և տասնչորս տարեկանում արել եմ էդ բոլորը։ Արել եմ դրանք ու հասկացել, որ Փարիզում ամենաշատը սիրում եմ թափառել ու սիրում եմ հայտնաբերել այն փոքր տեղերը, որտեղ հնարավոր է առանց հերթի մտնել, որտեղ տուրիստներ չկան։ Եվ հասուն տարիքում էլ անընդհատ վերադառնում եմ Փարիզ ու անընդհատ նույն բաներն անում. տեսարժան վայրերն էդպես էլ չեն ձգում։

Բայց այս անգամ Փարիզի ողջ հմայքը նվազեց Ալիսենց մոտ անցկացրած օրերի կողքին։ Բնության գրկում, ամեն դեպքում, ավելի լավ է, քան մեծ քաղաքներում։

Դրայոր

Կոպենհագենի մեծ մասը տեղակայված է Զելանդիա կղզու, իսկ մի փոքր մասը՝ Ամա կղզու վրա։ Աման ինքն իրենով փոքր կղզի չէ, ու Կոպենհագենից դուրս այլ բնակավայրեր էլ կան։ Ժամանակին մոտ մի տարի ապրել եմ կղզու հարավ֊արևմտյան մասում՝ Քեսթրուփում։ Հանգիստ թաղամաս էր՝ առանձնատներով, բաց դաշտերով ու անտառներով։ Երբեմն ձիավորների էլ կտեսնեիր փողոցներում։ Կյանք չկար ընդհանրապես։ Մի երկու սուպերմարկետ մոտակայքում ու վերջ։ Ծովն էլ հեծանիվով տասը րոպեի ճամփա էր։ Այդ կողմերում հիմնականում աշխատավոր խավն է ապրում։ Մարդկանց արտաքինից նույնիսկ կարելի է գուշակել, որ Ամայից են։

20160526_211752.jpg
Քեսթրուփում իմ տան մոտակայքում

Հիշում եմ՝ քաղաքը բավական հեռու էր, ու ամեն օր ամենաքիչը 30 կմ հեծանիվ էի քշում։ Ճամփեքին չձանձրանալու համար աուդիոգրքեր էի լսում։ Էդպես Տոլստոյի «Պատերազմ և խաղաղությունն» եմ ծայրից ծայր լսել։ Բայց ինչ Քեսթրուփից տեղափոխվել եմ Կոպենհագեն, հազվադեպ եմ Ամայի հարավային կողմերում հայտնվում՝ հիմնականում հեծանվարշավների շրջանակներում կամ ինքնաթիռ նստելիս (օդանավակայանն էլ է այնտեղ)։ Ու մի քիչ կարոտում եմ օրվա մեջ էդքան շատ հեծանիվ քշելը։ Հիմա հազիվ օրը 6-7 կմ եմ քշում լավագույն դեպքում։

DSC_0367.JPG
Դրայորն ու Ամայի հարավային ծայրը ինքնաթիռից

Ամայի հարավ֊արևելյան կողմում մի փոքրիկ քաղաք կա, անունը Դրայոր։ Քաղաքը բավական տարբեր է Ամայի ընդհանուր մթնոլորտից։ Նախ, բավական կոմպակտ է. սրճարաններն ու ռեստորանները, կինոթատրոնը, փոքր խանութներն ու սուպերմարկետներն ու բնակելի տները բոլորը մի տեղում են հավաքված։ Հետո, նաև ահագին հին է ու սիրուն, փողոցներն էլ սալաքարերով են։ Հայտնվելով այնտեղ՝ հեչ չես ասի, թե Ամայում ես։

Չնայած որ Դրայորը Քեսթրուփից շատ հեռու չէ (ընդամենը 7-8 կմ), այնտեղ ապրելու ընթացքում ընդամենը մի անգամ եմ Դրայորում եղել, այն էլ Մառլենի հետ Ամայի շուրջը հեծանվարշավ էինք կազմակերպել, ուզած֊չուզած պիտի նաև Դրայորի միջով անցնեինք։ Հիշում եմ՝ իջանք հեծանիվներից, ճաշեցինք, հետո պաղպաղակ կերանք, մի քիչ զբոսնեցինք ու նորից հեծանիվ նստեցինք՝ արևելյան ափով քշելով դեպի քաղաք։

Բայց միշտ ուզեցել եմ Մորթենի հետ վերադառնալ էդ պստլիկ քաղաքը։ Ու ամեն անգամ, երբ երկուսով կամ ուրիշների հետ հեծանվարշավների ենք գնացել, հիմնականում մնացել ենք Զելանդիայոմ ու էդպես էլ չենք հասել Դրայոր։ Միայն անցյալ տարի որոշեցինք Ամայի շուրջը պտտվել, հետևաբար նաև Դրայոր հասնել, բայց էնքան քամոտ էր, իսկ մենք՝ թեթև հագնված, որ հասանք Ամայի ամենահարավային ու կենտրոնական կետը ու հետ դարձանք։

img_20190713_144909
Դրայոր չհասած անսպասելի անձրև֊ամպրոպ

 

Ու էդպես Դրայոր գնալը հետաձգվեց մինչև էս տարի, երբ մեր արձակուրդի մի մասը Դանիայում ենք անցկացնում ու որոշել ենք գրեթե ամեն օր հեծանվարշավ գնալ։ Քանի որ Դրայորը եղածներից ամենամոտն է՝ 16 կմ մեր տնից, որոշեցինք որպես նախավարժանք հենց էնտեղ էլ գնալ։

img_20190713_165108

Էս անգամ ընտրեցի ամենակարճ ու անհետաքրքիր ճանապարհը, որ ուղիղ էնտեղ հասնենք։ Ու իրոք. քամու հարցում բախտներս լավ բերեց, բայց եղանակի տեսությամբ չկանխատեսված անձրև֊ամպրոպի տակ ընկանք։ Ամեն դեպքում, կտրեցինք֊անցանք ամբողջ Աման՝ իր դաշտերով ու առանձնատներով, հասանք Դրայոր։ Ամեն ինչ նույնն էր. պաղպաղականոցը, սուպերմարկետները, սրճարանը, բոլորը նույն տեղում էին։ Միակ տարբերությունն այն էր, որ քաղաքը լրիվ ծաղիկների մեջ էր։

img_20190713_171636

Մի լավ զբոսնեցինք նեղլիկ փողոցներով։ Ուսումնասիրեցինք դեղին տները։ Հեքիաթային տրամադրություն էր լրիվ։ Էնքան հավեսն էին, որ նույնիսկ մտածեցինք՝ կարող ենք էստեղ տեղափոխվել, եթե հարմար տուն գտնենք։ Դե ծովն էլ մյուս կողմում էր՝ նավերով ու բադերով։ Ճաշեցինք ծովափնյա ռեստորաններից մեկում։ Անհավատալի մի բան է, որ Ամայի անկյունում՝ օդանավակայանից այն կողմ, մի էսպիսի խաղաղ քաղաք կա։

img_20190713_170817

Աման կտրել անցնելով՝ մի քիչ էլ հիշողությունների գիրկն ընկա։ Այն անվերջանալի հեծանվային ճամփորդությունները, անհաղթահարելի քամին, մի երկու անգամ գիշերվա մեջ կորելը (իսկ էնտեղ անթափանց մութ է լինում գիշերները)։ Լավ ժամանակներ էին, բայց հիմա ավելի լավ ժամանակներ են, իսկ Կոպենհագենում Մորթենի հետ ապրելը՝ ավելի հաճելի։

Լավն էր Դրայորը։ Հաստատ էլի կգանք։ Եթե դուք էլ Կոպենհագենի կողմերում լինեք, անպայման գնացեք։

Պորտո

Պորտոյի նման քաղաք չկա աշխարհում։ Էստեղ ամեն ինչ մի տեղում է. գեղեցկություն, հնություն, խորհրդավորություն, զբոսաշրջիկներ, անգլերեն չխոսող տեղացիներ, լքված տներ, փողոցային կատուներ։ Պորտոյում շունչդ կտրվում է ստեղծագործականությունից, ու ինքդ քեզ հարց ես տալիս, թե ինչու ամենահայտնի ֆիլմերն ու գրական ստեղծագործությունները Փարիզում, Նյու Յորքում կամ Լոնդոնում են տեղի ունենում, բայց ոչ երբեք Պորտոյում։ Ուզում ես գրել Պորտոյի մասին։ Ուզում ես պատմություններ հյուսել իրար վրա լցված կարմիր տանիքների, կոտրված ապակիներով պատուհանների, անծանոթ բակ տանող աստիճանների ու մեքենաների տակ պառկած կատուների մասին։ Պորտոյում քեզ տանն ես զգում, բայց չես համարձակվում պատմություններ հորինել. քաղաքի նիստուկացին ծանոթ չես։

Պորտոն այն քաղաքն է, որտեղ ուզում ես ապրել վեց ամիս ու ստեղծագործել։ Հենց վեց ամիս, որովհետև այդքան ժամանակ է պետք քաղաքի առօրյայի մեջ խրվելու, բայց ինքդ քեզ չկորցնելու համար։ Վեց ամիս, որ բոլոր փողոցային կատուներին անուններով իմանաս, դռների դիմաց նստած տատիկներին բարևես ու չկորես խճճված փողոցներում։

59650925_320771901947618_9096736506680180736_n.jpg
Լուսանկարը Լիլիթ Եզեկյանի