Կարուսել

Ոչ վե՛րջ կա, ոչ ըսկի՛զբ այս երգում

Կինն ակադեմիայում․ Հայաստան ու Դանիա

Մի քանի ամիս առաջ, երբ ղեկավարիս հետ ճաշում ու զրուցում էի, ինձ ասաց, որ եթե ուզում եմ ակադեմիայում հաջողության հասնել, պիտի երեխա չունենամ։ Հետո թվարկեց ամբիոնի մի քանի պրոֆեսոր կամ դրա ճանապարհին գտնվող կանանց, որոնցից ոչ մեկը երեխա չուներ։ Ղեկավարս ինքը տղամարդ է ու երեք երեխա ունի։ Այդ նույն ղեկավարս սրանից մեկ-երկու տարի առաջ միջանցքում տեսել էր ֆիններենի կին պրոֆեսորին ու հարցրել, թե ոնց է հասցրել երեք երեխա ունենալ ու պրոֆեսոր լինել։ Ֆիններենի պրոֆեսորը հակադարձել էր․ «Իսկ դու ո՞նց ես հասցրել»։

Image result for female academics cartoon

Թեև Հայաստանի համեմատ Դանիայում տղամարդիկ անհամեմատ ավելի շատ են երեխայի խնամքը կնոջ հետ կիսում (հենց թեկուզ երկու ծնողների միջև կիսովի ֆիզիոլոգիական արձակուրդի տեսքով), գենդերային անհավասարության խնդիրն առնվազն ակադեմիայում շարունակվում է․ PhD ուսանողների 55%-ը կանայք են, բայց պրոֆեսորների միայն 19%-ն են կանայք կազմում։ Պատճառներն առայժմ լիովին բացահայտված չեն, բայց դրանց թվում կարող են լինել կանանց՝ սեփական ցանկությամբ ակադեմիայից հեռանալը կամ այն, որ տղամարդիկ տղամարդկանց են աշխատանքի ընդունում։

Բայց որևէ տեղ չի խոսվում, թե այդ 19% կանանցից քանիսը կենսաբանական երեխա ունի։ Իսկ իրականությունն այն է, որ կյանքն ակադեմիայում շարունակող յուրաքանչյուր կին մի օր կանգնում է երեխա կամ գիտություն ընտրության առաջ։ Դանիայում պոստդոկ չորս տարուց երկար չի թույլատրվում անել։ Իսկ ֆիզիոլոգիական արձակուրդ գնալիս պոստդոկի պայմանագիրը չի երկարում: Արդյունքում՝ երբ պոստդոկի ընթացքում երեխա ունեցած կինը տարիներ անց դիմում է մշտական ակադեմիական աշխատատեղի համար, նրան մրցակից տղամարդիկ կարողանում են ավելի լավ տվյալներով ներկայանալ (ավելի շատ տպագրություններ, ավելի շատ կոնֆերանսներ, ավելի շատ միջազգային համագործակցություն և այլն)։ Այսպիսով, այսօր գիտնականը դարձել է արտադրող, ու չափվում է թվերով․ եթե չես հասցրել այսինչ ժամանակահատվածում այսինչ թվով միջազգային տպագրություններ գեներացնել, ուրեմն արժանի չես գիտական դաշտում մնալուն։

Գենդերային հավասարության խնդիրը լուծելու համար տարբեր համալսարաններ կա՛մ քվոտաներ են ներմուծում, կա՛մ մրցույթն անցկացնելուց առաջ սպասում են այնքան, մինչև այդ աշխատատեղի համար կին էլ դիմի։ Քվոտաները խնդիր չեն լուծում։ Իմ մտերիմ ակադեմիական ընկեր Սիլվիան աշխարհով մեկ արդեն երեք-չորս պոստդոկ է արել ու ամեն տեղ ներկայանալիս ասում, որ ինքը երեխաներ չի սիրում ու չի ունենալու։ Իսկ քվոտաների մասին ասում է․ «Ես չեմ ուզում, որ ինձ գործի ընդունեն մենակ նրա համար, որ ծիծիկ ունեմ»։ Քվոտաներն ինչ-որ տեղ նաև վիրավորական են դառնում էսպիսի ենթատեքստով․ «Դե մենք գիտենք, որ դուք՝ կանայքդ, ավելի թույլ եք։ Դրա համար ձեր ներկայությունն ապահովելու համար քվոտաներ ենք մտցնում, որ դուք ձեր մեջ մրցեք»։

Հայկական ակադեմիայի գենդերային հավասարության մասին տվյալներ չունեմ։ Միայն գիտեմ, որ Հայաստանում գիտությունն առաջնահերթություն չէ, ու համալսարաններում ակադեմիական մշտական տեղեր զբաղեցնող դոցենտներից ու պրոֆեսորներից շատերը լուրջ գիտությամբ չեն էլ զբաղվում։ Իսկ պոստդոկի ինստիտուտի բացակայության շնորհիվ գոնե բժշկական համալսարանում մշտական աշխատանք ճարելը միաժամանակ թե՛ ավելի հեշտ է (ասենք, ավարտելուց անմիջապես հետո ամբիոնում աշխատանքի ընդունվելով), թե՛ ավելի դժվար է (շատ քչերին են «ամբիոնում պահում»)։ Ու թեև իմ հասկանալով Հայաստանում կին գիտնականը չի կանգնում «երեխա՞, թե՞ գիտություն» ընտրության առջև, այնտեղ մի ուրիշ խնդիր կա․ հասարակական ճնշումը։

Հայ հասարակության մեջ կինը մեծանում է որպես «ապագա մայր»։ Դեռ ուսանողական տարիներից իմ ընկերուհիներից շատերի հիմնական նպատակը հարմար ամուսին գտնելն ու երեխաներ ունենալն էր, ինչն ինքնին դատապարտելի չէ․ իրոք կան կանայք, որոնք նախընտրում են տանը մնալ ու երեխա մեծացնել՝ ընդհանրապես չաշխատելով կամ ունենալով քիչ վարձատրվող աշխատանք։ Բայց այն կանայք, որոնք այլ կյանք են նախընտրում, հաճախ քննադատվում են ու համարվում ոչ լիարժեք։ Բժշկականում ունեինք կին պրոֆեսորներ ու դոցենտներ, որոնք երեխաներ չունեին։ Ու թեև կարծես երեխա ունենալ-չունենալը չէր ազդում նրանց մասնագիտական որակների վրա, բայց համակուրսեցիներս հաճախ էին երեխա չունեցողներին մատով ցույց տալով, թե՝ տես, էսինչն ամուսնացած չի, երեխա չունի, էսինչի սիրուհին է եղել և այլն։

Երբ դեռ Հայաստանում էի ապրում, այդ ճնշմանը հանդիպում էի ամեն քայլափոխի թե՛ հասակակից, թե՛ տարիքն առած կանանցից ու տղամարդկանցից։ Մասնավորապես, ինձ անընդհատ քննադատում էին «խելքս գիտությանը տալու» համար ու պնդում, որ առանց ամուսնանալու երջանիկ չեմ կարող լինել կամ լիարժեք կյանք չեմ կարող ունենալ։ Հիմա էլ, երբ գնում եմ Հայաստան, մեկումեջ հանդիպում են էդպիսի մարդիկ, որոնք սպասում են «նորությունների», որովհետև սուբյեկտիվորեն երջանիկ լինելս հաշիվ չի։ Անպայման պետք է պաշտոնական ամուսնական կարգավիճակ, պետք են երեխաներ, որ համարվեմ հաջողված պրոդուկտ։

Այսօր Հայաստանում ֆեմինիզմի մի տեսակ նսեմացնում է տան աշխատանքը՝ տնային տնտեսուհիներին կոչ անելով, որ գործադուլ անեն։ Իսկ հասարակությունը նսեմացնում է տան աշխատանք չնախընտրող կանանց՝ վարկաբեկելով ու անուններ կպցնելով։ Կուզեի Հայաստանում տեսնել մի այնպիսի ֆեմինիզմ, որը կանանց ով լինելու հարց կբարձրացներ․ որ կինը՝ լինի տնային տնտեսուհի, գիտնական, թե քաղաքական գործիչ, լիարժեք մարդ է և պետք է ունենա հավասար իրավունքներ ու հնարավորություններ, ինչ տղամարդը։ Կուզեի, որ հասարակությունն էլ առավոտից երեկո լաբորատորիայում չլվող գիտնական կնոջը նույնքան լիարժեք համարեր, որքան մի քանի երեխա ունեցած, տունը մաքուր պահող ու համով ճաշեր եփող կնոջը։

Դանիայում ընտանիք չունեցող գիտնական կամ քաղաքական գործիչ կինը վաղուց արդեն չի քննադատվում «ոչ լիարժեք լինելու» համար։ Այստեղ ամենազզվելի նախարարներից մեկը, որը մի քանի ամիսը մեկ մի խելքից դուրս հակաիմիգրացիոն օրինագիծ է առաջարկում ու աչքի է ընկնում էմպաթիայի ի սպառ բացակայությամբ, չամուսնացած ու երեխա չունեցող կին է։ Նա հաճախ է լրատվամիջոցների ուշադրության կենտրոնում, ու նրա առաջարկած օրինագծերի անհեթեթությունը բուռն քննարկվում է սոցիալական ցանցերում։ Նույնիսկ նրա հոգեկան առողջությունն է հարցականի տակ առնվում, բայց երբևէ որևէ մեկը չի կպնում նրա կին լինելու, որևէ մեկի սիրուհի չեն սարքում նրան, ընտանիք չունենալը չեն կապում էմպաթիայի բացակայության հետ։

Դանիայում ֆեմինիզմն այլ անելիքներ ունի։ Ակադեմիայում գենդերային հավասարության խնդիրը լուծելու համար առաջարկվում է դպրոցականների շրջանում գովազդել գիտությունը։ Բայց դա խնդիրը չի լուծում, որովհետև PhD ուսանողների շրջանում կանանց մեծամասնությունը ցույց է տալիս, որ կանանց գիտությամբ հետաքրքրելու խնդիր չկա։ Ֆեմինիստները նաև առաջարկում են ավելի թափանցիկ մրցույթներ անցկացնել, ինչն էլի խնդիրը լիովին չի լուծի․ պոստդոկի ժամանակ երեխա ունեցած կանանց «օբյեկտիվ» ցուցանիշները նորից կզիջեն տղամարդկանցը։

Ես առաջարկում էի ուղղակի երկարացնել պոստդոկի պայմանագիրը ֆիզիոլոգիական արձակուրդին համապատասխան ամիսներով, ինչը հնարավորություն կտա կնոջը նույն կարգի աշխատանք կատարել, ինչ տղամարդը։ Ինձ հակադարձեցին, որ ոչ մի ակադեմիական կառույցի ֆինանսապես ձեռք չի տա այդ տարբերակը։ Բայց ինչու՞ պետք է կառույցի ֆինանսական վիճակն ավելի կարևոր լինի, քան ակադեմիայում երկու սեռերի ներկայացվածությունը։ Ինձ եթե թողնեին, ընդհանրապես կվերացնեի բիբլիոմետրիկ չափանիշներն ու մրցութային ընդունելությունը։ Էս բոլորն ակադեմիան դարձնում են առևտրային կառույց, ու գիտնականը դիտարկվում է որպես եկամտի աղբյուր․ ինչքա՞ն կկարողանա տպագրվել, լավ ամսագրերում կտպագրվի՞, կկարողանա՞ գրանտներ բերել։ Ու մոռացվում են ավելի կարևոր հարցեր, ինչպիսիք են՝ ինչո՞վ կարող է տվյալ գիտնականն օգնել, որ գիտական խումբն աճի։ Իսկ գիտական խումբն ինչո՞վ կարող է օգնել գիտնականին։

Ու մինչ շարունակվում են բանավեճերն ու հետազոտությունները, թե ինչու կանայք դանիական ակադեմիայում բավարար չափով ներկայացված չեն, պոստդոկի հերթական դիմումն եմ գրում՝ սիվիս հնարավորինս փայլփլուն սարքելով ու մտածելով, որ մի օր ակադեմիական այս կատաղի մրցակցությունը կվերանա, իսկ Հայաստանում գիտնական կնոջ մասին չեն ասի՝ խելքը տվել ա գիտությանը։

3 Comments »

Հելլե Հելլեի «Ռոդբյու-Փութգարդեն» վիպակը

Image result for rødby puttgardenՄի անգամ գործիս տեղը նվնվում էի, թե լավ դանիական գրականություն չկա, որ կարդամ։ Որպես պատասխան գրասեղանիս հայտնվեց Ծննդյան տոների փաթեթավորմամբ մի նվեր։ Դանիացի գրող Հելլե Հելլեի «Ռոդբյու-Փութգարդեն» վիպակն էր, որն էդպես մի կողմ թողեցի մինչև էն օրը, երբ այլևս դանիերենի դասերի չէի գնում, ու լեզուն կենդանի պահելու համար որոշեցի կարդալ։

«Ռոդբյու-Փութգարդենը» Դանիան և Գերմանիան կապող լաստանավի երթուղի է։ Վիպակի հերոսների համար կենտրոնական դեր է կատարում այս երթուղին, որովհետև աշխատում են նավի օծանելիքի բաժնում ու բնակվում են Ռոդբյու բնակավայրում։

Վիպակի կենտրոնական դեմքը քսանամյա Ջեյնն է, որը բնակվում է իր քրոջ՝ Թինեի և քրոջ դստեր՝ Դիթեի հետ։ Ջեյնն ու Թինեն տարբեր հայրերից են։ Մեծացել են առանց հոր։ Նույն կերպ էլ պատահական սեռական կապից ծնված Դիթեն էլ է առանց հոր մեծանում։

Ջեյնը դեռ շատ ջահել է, չգիտի՝ կյանքից ինչ է ուզում։ Թինեն հույս ուներ, որ  Ջեյնը գոնե բարձրագույն կրթություն կստանա, բայց Ջեյնն ուսումը կիսատ է թողնում, վերադառնում Ռոդբյու՝ կառչելով մանկության հիշողություններից։

Վիպակի դեպքերի մեծ մասը տեղի են ունենում դանիական այդ աննշան քաղաքում իր աննշան հերոսներով։ Միայն մի դրվագ կա, որտեղ Ջեյնը սիրեկանի հետ մեկնում է Համբուրգ, բայց հետո մեծ հաճույքով վերադառնում է Ռոդբյու։ Մեծ հաճույքով, որովհետև ջահել Ջեյնը չգիտի տղամարդկանցից ինչ է ուզում, բայց հանկարծ Համբուրգում հայտնաբերում է, որ սիրեկանի՝ ամուսնացած լինելն իրեն անհանգստացնում է։

«Ռոդբյու-Փութգարդենի» ուժեղ կողմերից էր նաև Դիթեի կերպարը։ Մի քանի ամսական պստլիկ աղջիկն ի՞նչ կերպար պիտի ունենա որ։ Բայց հեղինակը հմտորեն մտցրել էր նրան պատմության մեջ՝ անձնավորելով ու դարձնելով վիպակի անբաժան մասը։ Դիթեն խաղում էր, Դիթեն լացում էր, Դիթեն ուշադիր նայում էր մարդկանց, Դիթեն որոշ բաներ սիրում էր, որոշ բաներ՝ չէ։

Հելլե Հելլեին անվանում են դանիական Հեմինգուեյ։ Հեղինակն ինքն էլ է խոստովանում, որ Հեմինգուեյից ահագին ազդված է։ Իսկ վիպակում տեսնում ես պարզ, կարճ նախադասություններ, կենդանի երկխոսություններ, որտեղ ամեն ինչ չէ, որ ասվում է։ Ու կերպարներին ճանաչում ես հենց իրենց ասածների ենթատեքստերից։ Ու հենց այդ պարզ, հասկանալի լեզուն անասելի սիրուն է թվում։ Այս գրեթե երեք տարիների ընթացքում դանիերենի սիրունությունն առաջին անգամ հենց այս գիրքը կարդալիս զգացի։

Հեղինակն աննշան քաղաքում ապրող աննշան մարդկանց պատմությունը նշանավոր ու հետաքրքիր է դարձրել՝ այդպիսով ցույց տալով, որ նրանք էլ ունեն հետաքրքրություններ, անհանգստություններ ու երազանքներ, կարևորելով այն կյանքերը, որոնց մեծ քաղաքների սնոբերը անվանում են հիմարներ ու կյանքից բան չհասկացողներ։

Իսկ այս ընթացքում Դանիայում լաստանավերի երթուղիները մեկը մյուսի հետևից փակվում են՝ փոխարինվելով կամուրջներով։ Մեկը մյուսի հետևից այդ աննշան բնակավայրերի բնակիչները զրկվում են աշխատանքից։ Ռոդբյու-Փութգարդեն երթուղին դեռ կա. Գերմանիան ու Դանիան կապող կամուրջ դեռ չի կառուցվել։ Հուսամ՝ չի էլ կառուցվի, որ Ջեյնն ու Թինեն չկորցնեն իրենց աշխատանքը։

Leave a comment »

Նեթվորքինգ կամ օրինականացված կոռուպցիա

networkingՀինգ ամսից գործազուրկ եմ։ Ավելի ճիշտ, պիտի նոր աշխատանք ճարեմ։ Ակադեմիայում մնալու ցանկություն էնքան էլ չունեմ. հոգնել եմ մի քանի տարին մեկ գործազրկության վտանգի առաջ կանգնելուց։ Դրա համար կարիերայի ոչ մի վորքշոփ բաց չեմ թողնում։ Փորձում եմ պարզել՝ PhD անելուց հետո դանիական աշխատաշուկայում ինչ հնարավորություններ կան։

Սիվին սիրուն սարքելուց ու LinkedIn-ի գրավիչ պրոֆիլ ունենալուց բացի բոլորը միաձայն մի խորհուրդ են տալիս. նեթվորքինգ։ Շատ վորքշոփների ժամանակ նույնիսկ խորհուրդներ են տալիս, թե ինչպես պետք է կատարել նեթվորքինգը։

Սկզբում ընտրում ես այն ընկերությունը, որտեղ ուզում ես աշխատել։ Հետո քո ծանոթների շրջապատում գտնում ես մեկի, ով ճանաչում է այդ ընկերությունում աշխատող որևէ մեկի։ Խնդրում ես ծանոթացնել։ Հանդիպում ես նոր ծանոթիդ, հարցեր տալիս ընկերության մասին։ Երբ նրանց մոտ թափուր աշխատատեղ է հայտնվում, դիմում ես ու անպայման նշում նոր ծանոթիդ անունը։ Շանսերդ մի քանի անգամ մեծանում են։

Նեթվորքինգով գործ ճարելու ուրիշ հազար ու մի տարբերակ էլ կա։ Ամենահարմար տարբերակն այն է, երբ ծանոթներիցդ որևէ մեկի աշխատավայրում թափուր աշխատատեղ կա, զանգում է քեզ, ասում՝ էսինչ աշխատատեղն ունենք, կուզե՞ս։

Ոչ հարմար, բայց արդյունավետ տարբերակ է որևէ կոնֆերանսի կամ այլ կարևոր իրադարձության ժամանակ որևէ կարևոր մարդու հետ ծանոթանալը։ Հետո նրան նամակ ես գրում, մի գլուխ գովերգում։ Կարող ես անգամ դուռը ծեծել, ասել՝ ինձ գործ տվեք։ Երբ ասում է՝ գործ չկա, գալիս ես մի քանի ամիս հետո, նույնն ասում։ Էնքան, մինչև լինի։

Առաջին հայացքից էնքան էլ վատ չի թվում, բայց պարզվում է՝ Դանիայի աշխատատեղերի 80%-ը չեն էլ հայտարարվում ու հենց նեթվորքինգով են լցվում։ Իսկ հայտարարվելիս էլ հիմնականում արդեն նախապես իմանում են, թե ում են վերցնելու։ Անգամ իմ PhD-ի աշխատատեղն էլ է էդպիսին եղել։ Ուղղակի երջանիկ պատահականությամբ այն անձը, որի համար նախատեսված էր այդ տեղը, հանկարծ որոշել էր չդիմել, տեղը թափուր էր մնացել։ Ստիպված նորմալ մրցույթ էին անցկացրել։

Հենց նեթվորքինգի արդյունքում հաճախ աշխատանքի են անցնում պակաս կոմպետենտ մարդիկ, իսկ ավելի կոմպետենտները մնում են ստվերում մինչև էն պահը, երբ հասկանում են, որ իրենք էլ պետք է մտնեն նեթվորքինգի խաղի մեջ։

Բայց եթե խորանանք, էսքան անմեղ ու ոմանց կարծիքով պրոֆեսիոնալ հնչող «նեթվորքինգ» տերմինը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ բոլորիս քաջ հայտնի «ծանոթով գործի ընդունվելը», որը Հայաստանում ու մի շարք արևելաեվրոպական երկրներում համարում են կոռուպցիա։ Դանիայում դա դիտվում է որպես աշխատանք գտնելու նորմալ բաղադրիչ, ու շատ հազվադեպ է քննադատության արժանանում (վերջերս մի երիտասարդ նեթվորքինգը համեմատել էր մարմնավաճառության հետ, բայց հոդվածն առանձնապես մեծ արձագանք չստացավ):

Նեթվորքինգը միայն դանիական երևույթ չէ։ Ողջ արևմտյան աշխարհում միջազգային կոնֆերանսներ, վորքշոփներ ու այլ միջոցառումներ կազմակերպում են հենց նեթվորքինգի նպատակով (ասել կուզի՝ որ մի օր գործ պետք լինի, ծանոթն արդեն ճարված լինի):

Ամիսներ շարունակ մտածում եմ՝ որն է նեթվորքինգի ու ծանոթով գործի ընդունվելու տարբերությունը։ Վերջը գտա. եթե արևմուտքում է, ուրեմն պուպուշ է, կարելի է, կոչվում է նեթվորքինգ։ Եթե նախկին սովետական պետություն է, ուրեմն քըխ է, կոռուպցիա է, կոչվում է ծանոթով գործի ընդունվել, պետք է դրա դեմ պայքարել։

Leave a comment »

Ինչն է դուրս գալիս Դանիայում. մաս 3. աշխատանք-կյանք բալանս

Մաս 1
Մաս 2

Մեր ֆակուլտետում PhD անելու ողջ ընթացքում երեք անգամ ղեկավարի հետ հարցազրույց է տեղի ունենում։ Էդ ընթացքում քննարկում ենք զանազան հարցեր. ո՞նց է պրոյեկտն ընթանում, ի՞նչ դժվարություններ ունեմ, ի՞նչը կարելի է բարելավել և այլն։ Էս բոլորի հետ մեկտեղ կա մի շատ կարևոր հարց. «Ինչպե՞ս է աշխատանք-կյանք բալանսդ»։

phdcomics-thesis

Ամերիկյան ակադեմիայի օրինակներից, երբ գիտական աշխատանքից կարևոր բան չկա

Անցյալ շաբաթ իմ վերջին նման հարցազրույցն էր։ Աշխատանք-կյանք բալանս հարցին հասնելիս ղեկավարս ուզեց ճշտել, թե արդյոք հասցնում եմ հանգստանալ։ Ասացի, որ կես տարի է մնացել, ու հիմա ամենակարևորը թեզս ժամանակին հանձնելն է, մնացածը երկրորդական է։ Հարցրեց, թե արդյոք ընկերս հասկանում է, որ առաջիկա կես տարում զբաղված եմ լինելու։

Եթե նայենք ԱՄՆ-ի, ՄԹ-ի ու այլ պետությունների PhD ուսանողներին, կտեսնենք, որ մի այլ կարգի են ճռռում. առավոտից մինչև ուշ երեկո լաբերում են, շաբաթ-կիրակի կամ արձակուրդ չունեն։ Արդյունքում՝ չնայած հասցնում են ավելի շատ գիտական հոդվածներ տպագրել, քան դանիացի PhD-ները, շատերը հոգեկան խնդիրներ են ձեռք բերում։

Իսկ Դանիայում PhD ուսանողից պահանջվում է աշխատել շաբաթը 37 ժամ, կատարել գիտական, աշխատանքային և կրթական պարտականությունները, տարին 6 շաբաթ արձակուրդ գնալ ու բնագավառից կախված մի քանի հոդված տպագրել։ Ճիշտ է՝ իրականում ի վերջո որոշ PhD ուսանողներ ավելի շատ են աշխատում կամ աշխատավայրում հայտնվում են նաև վիքենդին, բայց դա ոչ մի կերպ չի համեմատվի ԱՄՆ-ի 10-12 ժամյա աշխատանքային օրերի հետ։

Նաև թույլատրվում է աշխատել մեր ընտրած ժամերին։ Եթե ես առավոտյան ժամերին լրիվ անջատված եմ, չի նշանակում, որ պիտի տառապելով 8։30 հասնեմ աշխատանքի ու մի երկու ժամ կռիվ տամ, մինչև ուղեղս միանա։ Կարող եմ աշխատանքի գալ 10։00-ին և մնալ մի քիչ ավելի երկար։ Արդյունքում՝ ոչ թե իմ ռիթմն եմ հարմարացնում աշխատանքիս, այլ աշխատանքս՝ ռիթմիս։

Բայց դանիացի PhD ուսանողից ամենակարևոր պահանջն աշխատանքից հաճույք ստանալն է։ Չնայած ղեկավարիս հետ բազմաթիվ տարաձայնություններին ու վեճերին, չնայած մեր՝ տարբեր հետաքրքրություններին ու լավ հետազոտության պատկերացումներին, ղեկավարս անընդհատ փորձում է ճշտել, թե արդյոք որևէ բան որ անում եմ, հաճույք ստանում եմ դրանից։

Ու սա միայն ակադեմիայում չէ։ Դանիական բազմաթիվ աշխատավայրերում պայմաններն անպայման էնպիսին են, որ աշխատակիցները կարողանան տուն գնալ ու ընտանիքի-երեխաների հետ ժամանակ անցկացնել։ Ղեկավարները տարին մեկ անգամ իրենց ենթակաների հետ հարցազրույց անցկացնելով բոլոր մնացած հարցերի հետ փորձում են պարզել, թե արդյոք աշխատանքից հաճույք ստանում են կամ կան արդյոք ինչ-որ բաներ, որ անհանգստացնում են կամ հո չափից շատ չե՞ն աշխատում։

Իհարկե, աշխատանքն այսքան շատ կյանքին հարմարացնելն իր բացասական կողմերն էլ ունի։ Շատ աշխատողներ ուղղակի ծուլանում են ու լավագույն արդյունքը չեն ցուցաբերում։ Բայց էստեղ հարց է առաջանում. ո՞րն է ավելի կարևոր։ Ունենալ գերազանց արդյունք ու սթրեսված-անքուն աշխատո՞ղ, որը սկի երեխաներին տեսնել չի հասցնում, թե՞ միջինից մի քիչ բարձր արդյունք, բայց առողջ ու երջանիկ աշխատող, որն աշխատանքից հաճույք է ստանում։ Ու 37 ժամյա աշխատանքային շաբաթվա աշխատավարձերն էլ, ի դեպ, բնավ ցածր չեն։

Աշխատանք-կյանք բալանսը չեմ ուզում Հայաստանի հետ համեմատել, որովհետև էնտեղ ուղղակի ոչինչ չի կարգավորվում, ու հաճախ ուղղակի ապրելու համար անհրաժեշտ փող վաստակելու համար օրը 12 ժամ պիտի աշխատես։ Բայց համեմատելի է այլ զարգացած պետությունների հետ, նույն ԱՄՆ-ի, որտեղ մարդիկ անընդհատ առաջընթացի, արդյունքի, արտադրանքի ճնշման տակ են, ու մարդու ինքնազգացողությունն ու երջանկությունը երկրորդ պլան է մղվում։

Leave a comment »

Ինչն է դուրս գալիս Դանիայում. մաս 2. ինտրովերտ հասարակություն

Առաջին մասն այստեղ

introvertsՎերջերս Կոպենհագենում բնակվող ընկերներիցս մեկը ֆեյսբուքում ստատուս էր գրել։ Ասում էր, որ երբեմն հարևանների կամ որդու դպրոցի երեխաների ծնողների հետ զրուցում է։ Հաճելի ու ընկերական են։ Բայց երբ նորից ինչ-որ տեղ տեսնում են իրար, չեն բարևում, ասես հեչ էլ ծանոթ չեն։ Այդ ընկերս չէր հասկանում, թե ինչու է այդպես, իսկ նրա դանիացի կինը մշակույթին էր վերագրում։ Հետևեցին բազմաթիվ այլ էքսպատների մեկնաբանություններ այն մասին, թե դանիացիներն ընդհանրապես կարճ խոսակցություն (small talk) անել չգիտեն, թե սոցիալական հմտություններ չունեն։ Մի քանիսն էլ կիսվեցին իրենց նմանատիպ փորձով։

Կիսածանոթ մարդուն չբարևելը Դանիայում մշակութային է։ Դա չի արվում որևէ մեկին արհամարհելու կամ չճանաչելու տալու համար, այլ մի քիչ դիմացինին հարգելու արդյունք է, մի քիչ էլ ուղղակի պարտադրված շփումից խուսափելու միջոց։ Դիմացինին հարգել նշանակում է, որ գուցե այդ մարդը խոսելու հավես չունի, ասելիք չունի, ուզում է իր մտքերի հետ մնալ։ Ինչու՞ անկապ սկսել եղանակից խոսել մենակ խոսելու համար։ Ու նաև հենց դանիացին հաճախ ուզում է շփումներից, կարճ խոսակցություններից զերծ մնալ։ Ինչու՞ բարևել ու խոսել, եթե դրա ցանկությունը չունես։ Եթե դիմացինը կարևոր ասելիք ունենա, ինքը կմոտենա։

Հայաստանում բոլոր տեսակի սոցիալական պարտականություններն ինձ խեղդում էին։ Զանազան հավաքույթներ, երբ գալիս, ձեռքերիցս քաշում, համոզում էին, որ տանեն պարելու։ Կամ երբ ուղղակի որևէ քեֆի ժամանակ առանձնանում էի, հազար հոգի կարող էր թափվել գլխիս ու հարցներ՝ ինչ է պատահել։ Չէ, բան չի եղել, ուղղակի չեմ կարողանում շփվել մարդկանց հետ, ուզում եմ մի քիչ մենակ մնալ։ Սրճարանում մենակ նստելն ամենատարօրինակ բանն էր (բայց էս մեկը ոնց որ վերջին տարիներին փոխվում է)։ Իսկ երբ այգիներում վեր էի ընկնում ու գիրք կարդում, պարտադիր մեկը մոտենում էր ու սկսում խոսել։

Իմ անձնական տարածքն ավելի մեծ էր, քան մեր մշակույթով սահմանվածը, ու երբ անծանոթ մեկը մոտենում, սկսում էր խոսել, շունչս կտրվում էր։ Դանիայում ահագին մեծ են անձնական տարածքները։ Ներխուժում առանձնապես չեմ նկատել։ Բայց այ հերիք է, որ գնամ Գերմանիա ու գնացքի տոմսի հերթ կանգնեմ, որ նույն «օդի պակասի» զգացողությունն առաջանա։

Ու միայն ֆիզիկական տարածքս չէր, որ ոտնահարվում էր։ Հայաստանում պետք է բոլորը բոլորի մասին ամեն ինչ իմանային։ Ուսանողական տարիներին գնահատականներն էին կամ ավարտելուց հետոյի պլանները։ Մինչև ծայրից ծայր չքրքրեին, հանգիստ չէին թողնի։ Հետո արդեն հասնում էին անձնականին, ամուսնանալուն ու նախատում, որ ուշացնել չի կարելի։ Իմ փոխարեն որոշում էին, թե որն է ճիշտ կյանքը ու ինչն է լավ ինձ համար։ Մինչև հիմա էլ անում են։ Մինչև հիմա էլ շատերը նախատում են ինձ Հայաստանից գնալու համար, ինչքան էլ փորձում եմ բացատրել, որ իմ կյանքն է, ու որոշումներ ընդունողը ես եմ։

Իհարկե, Դանիայում էլ են նման խոսակցություններ տեղի ունենում, բայց շատ զգույշ։ Ու երբ շատ ուղիղ ասում եմ, որ չեմ ուզում որևէ թեմայով խոսել, զրուցակիցն անմիջապես փոխում է թեման, ոչ թե նեղանում կամ շարունակում քրքրելը՝ մինչև իր ուզած ինֆորմացիան կորզի։ Հիշում եմ՝ մի անգամ նոր ամուսնալուծված գործընկերներիցս մեկի մասին մեկ այլ գործընկեր ասաց. «Փաստորեն, դու նորից սինգլ ես»։ Պատասխան. «Ես պիտակներ չեմ սիրում։ Եկեք փոխենք թեման»։ Ու զրույցը միանգամից ուրիշ ուղղություն ստացավ։

Այստեղ ապրելով նաև լիցքավորվելու ժամանակ եմ ունենում։ Ինձ համար կարևոր է շաբաթը մի քանի ժամ բազմոցին վեր ընկնելը, ոչ մեկի հետ չշփվելն ու ոչինչ չանելը (ոչինչ չանելու տակ հասկանանք բլոգ գրել, ֆեյսբուք բզբզալ, գիրք կարդալ ու այլ ժամանցային բաներ)։ Դա ծուլություն չէ, ֆիզիկական հոգնածություն չէ, հիվանդություն չէ։ Ուղղակի հոգեբանորեն դրա կարիքն ունեմ։ Եթե չեմ անում, հաջորդ ամբողջ շաբաթս վարի է գնում. հոգնածություն, ուշադրության կենտրոնացման դժվարություն, ոչ էնքան պրոդուկտիվ աշխատանք։ Երևանում ընդհանրապես անհնար էր էդպես վեր ընկնելը։ Հեռախոսս չէր լռում։ Եթե անջատում էի, որևէ ուրիշ բան էր մեջտեղ ընկնում։ Ու հնարավոր չէր լինում որևէ ծակ գտնել ու շունչ քաշել։ Միակ տեղը, որ դա հնարավոր էր, տատիկիս տանն էր, բայց բջջային հեռախոսների ի հայտ գալու հետ տատիկիս տանն էլ ուղղակի վեր ընկնելն անհնար դարձավ։ Դանիայում իրար զանգել հազվադեպ, միայն խիստ անհրաժեշտության դեպքում է լինում։ Մնացած դեպքերում մարդիկ շփվում են սմս-ներով ու ֆեյսբուքով։ Ու դա նույնպես թույլ է տալիս շնչել։

Ընդհանրապես, մենակ մնալու ցանկությունը կամ նույնիսկ պահանջը դանիացիների համար շատ կարևոր է, ու երբեք դիմացինը չի վիրավորվում, երբ մեկն այդ մասին բարձրաձայնում է։ Անցյալ տարի դանիական պատվիրակությամբ մեկնել էինք Անգլիա կոնֆերանսի։ Ամբողջ շաբաթ միասին էինք, լիքը մարդկանց հետ էինք շփվում, ասում-խոսում։ Բայց երբ եկավ վերջին օրը, բոլորս ուժասպառ էինք եղել։ Ու նախաճաշից հետո պայմանավորվեցինք, որ ցրվում ենք տարբեր կողմերով, զբաղվում ինչով ուզում ենք, հետո հանդիպում, միասին գնում օդանավակայան։ Հիմա պատկերացրեք էս նույն բանը հայկական պատվիրակության հետ։ Մի քանի երկուսը նեղանում են, մի երկուսը կպչում, հետդ գալիս են։ Իսկ եթե մեկն էլ ուզում է առանձնանալ, թաքուն անհետանում է, որ ոչ ոք չնեղանա ու ոչ ոք հետը չգա։

Մեկ էլ Հայաստանում գժվում էի վերջին վայրկյանին պլանների փոխվելուց։ Չգիտեմ՝ զբաղվածությունիցս էր, թե բնույթիցս, բայց ինձ ավելի հարմար էր լինում, երբ մի երկու շաբաթ առաջ նախապես պլանավորած էի լինում, թե երեկոներն ինչով եմ զբաղվելու։ Շատ ընկերներ նեղանում էին, երբ զանգում էին, առաջարկում հանդիպել, իսկ ես օրացույցս էի քրքրում ու հարմար օր փնտրում հաջորդ երկու շաբաթների ընթացքում։ Շատ ընկերներից էլ ես էի նեղանում, երբ վերջապես օրը գալիս էր, զանգում, ասում էին, որ չեն կարող գալ։

Դանիայում մարդիկ ամեն ինչ նախապես են պլանավորում, ու ճիշտ ինձ նման նեղվում են, երբ պլանները փոխվում են։ Իհարկե, մի երկու արտասահմանցի ընկեր ունեմ, որոնց հետ հանդիպելը գլխացավանք է դառնում, որովհետև միշտ առաջարկում են հանդիպել վերջին վայրկյանին, իսկ ես հազվադեպ եմ սպոնտան լինում (չնայած փորձում եմ, աշխատում եմ դրա վրա, բայց սպոնտանությունը ևս մի բան է, որ շատ արագ էներգիաս սպառում է)։ Ու մի երկուսն էլ զարմանում են դանիացիների՝ ամեն ինչ շատ շուտ պլանավորելու վրա։ Օրինակ, վերջերս ֆեյսբուքում ծննդյանս օրվա իվենթի էի բացել, հրավիրել  ընկերներիս։ Իվենթին գրեթե երկու ամիս կար։ Հրավիրելուս հաջորդ օրն ամերիկացի ընկերներիցս մեկին եմ տեսնում, ասում է՝ հո չե՞ս գժվել, երկու ամիս առաջ իվենթ ես բացել։ Ասում եմ՝ բայց մենք Դանիայում ենք։ Շառը գցում եմ Դանիայի վրա, բայց թաքուն ուրախ եմ, որ էստեղ էդպես է, որ երկու ամիս, ոչ թե երկու օր առաջ եմ իմանում ովքեր են գալու ու ինչ եմ եփելու։

Իրականում ինտրովերտ ու էքստրավերտ հասարակությունները լավ ու վատ հասարակություններ չեն, այլ տարբեր են։ Բայց ինտրովերտի համար դժվար է էքստրավերտների մեջ լինելը, էքստրավերտների համար՝ ինտրովերտների։ Դանիայում բազմաթիվ ամերիկացիներ, իսպանացիներ ու գուցե նաև հայեր նեղվում են, որ հասարակությունը «փակ» է, դանիացիները «սառն» են։ Բայց ես, որպես մասամբ ինտրովերտ, գտել եմ ինձ հարմար հասարակությունը, որտեղ կարողանում եմ մարդկանց հետ շփման ու առանձնանալու կատարյալ բալանս ապահովել ու հետևաբար ինձ լավ եմ զգում գրեթե ամեն օր։

 

5 Comments »

Ինչն է դուրս գալիս Դանիայում. մաս 1. գենդերային հավասարություն

screen-shot-2013-12-11-at-2-45-56-pm-300x267Փետրվարին, երբ գրեցի, թե ինչը դուրս չի գալիս Դանիայում, հաստատ գիտեի, որ կարճ ժամանակ անց անդրադառնալու եմ նաև լավ բաներին։ Բայց ամիսներ անցան, ու չէի կարողանում գրել։ Չէի կարողանում ոչ թե նրա համար, որ Դանիայում լավ բան չկա (որովհետև շատ կա), այլ որովհետև չէի կարողանում ձևակերպել ասելիքս։ Բայց երկար մտածելուց հետո հասկացա, որ շատ բաներ կարելի է ամփոփել մեկ բառով. գենդերային հավասարություն։

Տեսականորեն գենդերային հավասարություն ասելով հասկանում ենք կնոջ ու տղամարդու հավասար իրավունքներ ու հնարավորություններ։ Սիրուն, բայց աբստրակտ երևույթ է։ Հաստատ մեկը կգտնվի ու կասի՝ կարո՞ղ ա դու Հայաստանում տղամարդկանց հավասար իրավունքներ ու հնարավորություններ չունեիր։ Իսկապես, եթե էդպես սահմանենք, ոնց որ դժգոհելու տեղ չունեմ. կրթություն ստացել եմ, աշխատանք ունեի, կարող էի մինչև ժամը հազարը փաբերում թրև գալ։

Բայց Հայաստանում շատ էի նեղվում։ Նեղվում էի բազմաթիվ պատճառներով։ Դրանցից մեկն էլ էն էր, որ ինձ թվում էր, թե իմ ներսում ի սկզբանե ինչ-որ բան սխալ է։ Կողքից ինձ անընդհատ ասում էին՝ խելքդ տվել ես ուսմանը, էդքան չի կարելի, մի քիչ արտաքինիդ հետևիր, բա անձնականը, բա սենց, բա նենց, քեզ աղջիկ ասողին (շարունակեք ցանկը)։ Միայն իմ նեղ շրջապատում էի կարողանում ես ես լինել, իսկ դրանից դուրս անընդհատ ինչ-որ բանով սխալ էի, անընդհատ նկատողությունների էի արժանանում, անընդհատ մատնանշվում էր, որ ես ինչ-որ բանով նորմալ չեմ։ Կանայք քննադատում էին ինձ, տղամարդիկ հուշտ էին լինում։ Ուղեղս դիտվում էր որպես սպառնալիք, ոչ թե որպես արժանիք։ Արդյունքում՝ ինձ թվում էր, թե կարիերայի վրա կենտրոնացած այն տգեղ կինն եմ, որը երբևէ անձնական կյանք չի ունենալու։

Բայց եկա Դանիա, ու հանկարծ ամեն ինչ փոխվեց։ Հանկարծ պարզվեց, որ խելացիությունը տղամարդկանց մենաշնորհը չէ ու գնահատվում է անկախ անձի գենդերային պատկանելությունից։ Պարզվեց նաև, որ տղամարդիկ ոչ թե հուշտ են լինում խելացի կանանցից, այլ ձգտում դեպի նրանց։ Իմ շուրջն էլ լիքը դանիացի տղամարդիկ էին պտտվում։ Ու էն զգացողությունը, որ ինչ-որ բան սխալ է իմ մեջ, վերացավ։

Այստեղ տղամարդիկ կնոջ խելքը ոչ թե սպառնալիք են համարում, այլ արժանիք։ Ու մենակ էն, որ ասում եմ՝ PhD եմ անում, հետաքրքրվածությունը կրկնապատկում է։ Որևէ մեկի մտքով չի անցնում ասել՝ խելքդ տվել ես գիտությանը։ Որևէ մեկը չի սկսում անկապ մրցակցել կամ փորձել ոչնչացնել դիմացինին՝ կպնելով արտաքինին, ինչպես հաճախ տեղի էր ունենում Հայաստանում։ Ու այ քեզ բան. պարզվեց, որ համ էլ լավ էլ սիրուն եմ առանց կոսմետիկայի։ Հայաստանում «չխնամված» եմ, էստեղ՝ կանացի։

Դանիայում կինը եփող-թափող, մաքրող ու ծննդաբերող օբյեկտ չէ, որովհետև տղամարդիկ էլ, կանայք էլ դեռ շատ վաղ տարիքից իրենք են իրենց ճաշերը եփում ու իրենց հետևից հավաքում։ Ու բնականաբար, կան տղամարդիկ ու կանայք, որոնք չեն սիրում եփել կամ հավաքել, բայց դա սեռից անկախ է։ Միայն դրսում ճաշող աղջկան չեն ասում «քեզ աղջիկ ասողին» կամ «տանողիդ տանը մնաս»։ Իսկ ճաշ եփող տղամարդը ղզիկ չէ։

Էս բոլորը տեսականորեն շատ հեշտ ու հասկանալի է թվում։ Երևի շատերդ եք կարդացել, թե «էդ կեղտոտ Եվրոպայում» ոնց են «սեռերը վերացել»։ Բայց հենց էս գենդերային հավասարությունն է, որ Դանիան շատ տարբեր է դարձնում աշխարհի բազմաթիվ երկրներից։ Ու հենց Դանիայում հասկացել եմ, որ ոչ թե իմ մեջ է ինչ-որ բան սխալ, այլ ապրում էի սխալ երկրում, որտեղ միայն ու միայն սեռիս պատճառով հասարակությունն ինձնից լրիվ ուրիշ սպասելիքներ ուներ, այնպիսի սպասելիքներ, որոնք չէի կարող արդարացնել։

Էստեղ նաև հասկացա, որ կարիերան ու անձնական կյանքը շատ էլ լավ համատեղելի են, որովհետև անձնական կյանքը ոչ թե ուրիշի համար ճաշ եփելն ու հետևից հավաքելն է, այլ երկու կյանքեր իրար միացնելը։ Ու հենց այս կիրակի օրով մինչ ես տունն էի մաքրում, ընկերս դարչնաոլոր էր թխում։ Չկա ավելի համեղ բան, քան նրա թխած դարչնաոլորը։ Ու Հայաստանյան իմ ամբողջ կյանքի ընթացքում երբևէ ինձ այնքան կանացի չեմ զգացել, ինչքան իմ դանիացի ընկերոջ կողքին։

2 Comments »

Ինչը Դանիայում դուրս չի գալիս

Երեկ The Local-ի դանիական տարբերակում մի հոդված էր հրապարակվել այն մասին, թե ինչն է Դանիայում խիստ տարբեր մեր պետություններից ու թե ինչպես դրա հետ գլուխ դնել: Ըստ բրիտանացի հեղինակի, կարևորագույնը տարածքն ու գներն են: Նա ասում է, որ Կոպենհագենի տներից շատերում զուգարանները փոքր են, ու որ երկու քառակուսի մետր տարածքում հազիվ ունիտազ, լվացարան ու փոքրիկ պահարան է տեղավորվում, որ տեղ չկա զանազան լողարանային սրվակներ լցնելու: Գների մասին ասում է, որ Դանիայում ամեն ինչ թանկ է, ու պետք չէ համեմատել մեր երկրների գների հետ: Հետն էլ սովորեցնում է, թե ինչ կարելի է անել ծախսերը կրճատելու համար (մասնավորապես, չգնել իրեր, որոնք չես օգտագործելու, առևտուր անել մենակ էժան սուպերմարկետներից և այլն):

winter

Ձմեռային եզակի լուսավոր օր Կոպենհագենում, բայց սև ամպերը մոտենում են

Էսքանից հետո ուզում ես ասել՝ բարև քեզ: Եթե նույն հարցն ինձ տային, անգամ օրերով մտածելուց հետո տարածքի ու գների մասին ոչինչ չէի ասի: Էստեղ ընդհանրապես տուն ճարելն էնքան բարդ է, որ երբ վերջապես տասը քառակուսիմետրանոց սենյակ ես գտնում, էլ չես մտածում, թե զուգարանի պահարանը փոքր է, բոլոր շշիկներս տեղ չեն անի: Ինչ վերաբերում է գներին, ապա մի կողմից լինելով շատ ավելի աղքատ երկրից, մյուս կողմից անընդհատ տեղափոխվելով ընդհանրապես ավելորդ իրեր գնելու սովորություն ձեռք չեմ բերել: Իսկ էժան սուպերմարկետից առևտուր անել մեծ մասամբ նշանակում է անորակ սնունդ գնել: Սովոր լինելով լավ ուտելիքի ու հասկանալով, որ եթե հիմա ուտելիքի վրա խնայեմ, հետո առողջությունովս կվճարեմ՝ աշխատում եմ սննդի վրա չխնայել: Դե էլ չասեմ, որ հա, էստեղ ամեն ինչ թանկ է, բայց կներեք, աշխատավարձներն էլ են բարձր:

Բայց ինչքան էլ սիրեմ կյանքս Դանիայում, ամենևին չեմ ուզում պնդել, որ այստեղ ամեն ինչ կատարյալ է: Ճիշտ է՝ այստեղ տեղափոխվելիս Եվրոպայում ապրելու փորձ արդեն ունեի, ու որոշ խնդիրներ, որոնք ընդհանրապես կարող են առաջանալ էքսպատների մոտ, ես շատ սիրուն ձևով շրջանցեցի, բայց ամեն դեպքում կան բաներ, որոնք չեմ սիրում կամ որոնց պատրաստ չէի:

Ինձ համար Կոպենհագենում ամենալուրջ խնդիրը տան հարցն է: Երկու տարուց էլ պակաս ժամանակահատվածում հինգ անգամ հասցե եմ փոխել: Հայաստանցի կամ այլ արտասահամանաբնակ ընկերներս իբր խրատներ են տալիս, թե՝ ինչու՞ ես տանտիրոջ հետ ապրում որ, չե՞ս կարող ստուդիո վարձել, չե՞ս կարող ընկերներիդ հետ մեծ տուն վարձել, համալսարանը հանրակացարան չունի՞, չե՞ս կարող մի տեղում սթրվել, և այլն, և այլն: Էս տեսակ հարցերը մի կողմից ներվայնացնում են, մյուս կողմից էնքա՜ն միամիտ են թվում:

 

scarf

Շարֆերիս հավաքածուն օգոստոսից մինչև հուլիս

Կոպենհագեն գալուս առաջին օրերին հոսթելում էի մնում: Էդ ամբողջ ժամանակն օգտագործել եմ տուն փնտրելու վրա: Ու միակ բանը, որ ճարել եմ, քաղաքից դուրս գտնվող մի թաղամասում առանց պայմանագրի սենյակ էր՝ պարսիկ տանտիրոջ հետ: Մի կերպ համոզել եմ, որ գոնե թույլ տա հասցես քաղաքապետարանում գրանցել (առանց այդ գրանցման դու Դանիայում ոչինչ ես. ո՛չ բանկային հաշիվ կարող ես բացել, ո՛չ բժշկի գնալ, ո՛չ աշխատանքային պայմանագիրդ են կնքում): Դրանից հետո ապրել եմ ինը քառակուսիմետրանոց սենյակում, որտեղ շարժվելու տեղ չկար, ու երբ հյուր էի ունենում, այնպիսի զգացողություն էր, որ սենյակում չափից դուրս շատ մարդ կա, ապրել եմ նկուղում, ու լողարանս խոհանոցի մեջ էր, ապրել եմ մի սենյակում, որտեղ արգելված էր հյուրեր ունենալը, մինչև եկել-հասել եմ հիմիկվա երկու սենյակներս: Էլի Կոպենհագենից դուրս է, բայց գոնե համալսարան կես ժամում հասնում եմ:

Ու էս բոլոր տեղափոխություններն իմ կայֆի համար չեն: Մի դեպքում ուզում էի անպայմանագիր վիճակից ու հսկայական հեռավորությունից հնարավորինս շուտ պրծնել, մյուս դեպքում տանտերը վարձը բարձրացնում է, ու մտածում ես՝ չէ, բայց ինչու՞ ավելի շատ փող վճարեմ, եթե առանց էդ էլ պայմանները վատն են: Մի երրորդ դեպքում էլ ուղղակի պայմանագիրս է լրանում, տանտերն էլ չի ուզում երկարացնել: Ու տուն ճարելը դառնում է գլխացավանք, որովհետև էդ ստուդիոներն ուղղակի գոյություն չունեն, շուկայում հայտնվելուն պես անմիջապես զավթվում են, որոնք էլ ազատ են մնում, սարսափելի բարձր գներ են ունենում, որովհետև շատ տանտերեր թույլ չեն տալիս, որ մեծ բնակարաններում ընկերներ բնակվեն, ոչ թե ընտանիք, որովհետև ուղղակի տան կարիք ունեցող մարդ ավելի շատ կա, քան տուն, որովհետև ուղղակի շուկան կարգավորված չէ, ու շատերն են առիթից օգտվում:

Էսքանից հետո բրիտանացի տիկինը բողոքում է, որ զուգարանում շշիկները տեղ չեն անում:

Երկրորդ բանը, որ Դանիայում դուրս չի գալիս, եղանակն է: Երբ ամռանը գալիս եմ Հայաստան ու արևի տակ կանգնում, ինձ բոլորը ձեռ են առնում, թե՝ էս ո՞նց ես սառել որ: Աշնանն անձրևները սկսվում են ու էդպես էլ չեն դադարում: Ձմռանը լույսի երես չես տեսնում. ժամը չորսից մութ է, իսկ երբ լույս է լինում, պարտադիր ամպամած է: Հունիսին ամեն առավոտ արթնանում ես էն հույսով, որ հաջորդ օրն ամառը կգա, բայց էդպես էլ չի գալիս: Ամառային շորերդ էդպես էլ պահարանում են մնում, ու դու հունիսին նույն կուրտկայով ես, ինչ փետրվարին: Քամիներն էնքան անտանելի են, որ կարող են անգամ հեծանիվդ շուռ տալ: Քամու ժամանակ տաք մնալու միակ միջոցը շարֆն է: Շարֆ չես կապում միայն հուլիսին, այն էլ ոչ միշտ:

Բայց ամենավատն այն է, որ փետրվարին մեկ էլ զգում ես՝ էլ էներգիա չունես: Սատկած տուն ես գալիս ու ժամը տասին գցվում անկողին: Հաջորդ առավոտ ժամը իննին հազիվ ես արթնանում: Աշխատել չես կարողանում, ու տոննաներով կոֆեինն էդպես էլ չի օգնում: Սկզբում մտածում էիր՝ վիտամին D-ի մասին ասվածը միֆ է, բայց էլ տարբերակ չունես, փորձում ես հաբերը: Ու մեկ էլ զգում ես՝ ուժերդ վերադառնում են: Մեկ էլ զգում ես՝ ութ ժամ քունը լրիվ հերիք է անգամ ամենագժական զբաղված օրվանից հետո: Ու ինքդ քեզ խոստանում ես, որ մյուս անգամ, երբ արևը հայտնվի, դուրս ես գալու ու ամեն բջիջովդ ճառագայթները կլանես:

Իհարկե, բրիտանացի տիկինը եղանակի մասին որևէ բան ասել չէր կարող, որովհետև ինքն էնպես փայլուն եղանակով երկրից չէ, ու գուցե էնտեղ էլ է սովորություն ձմեռային ամիսներին վիտամին D-ով կերակրվելը:

Էս ինչ բացասական ստացվեց էս գրառումս: Ուղղակի ուզում էի ասել՝ կատարյալ երկիր չկա, ու Դանիայում, որ այսքան լավ եմ զգում ինձ, կան բաներ, որ ինձ դուր չեն գալիս: Բայց հանուն էն լավի, որ ստանում եմ էստեղ, արժե վատին դիմանալ: Մի ուրիշ առիթով լավ բաներին էլի կանդրադառնամ:

8 Comments »

Մշակութային շոկ. ի՞նչ անել այն թեթևացնելու կամ դրանից խուսափելու համար

– Ես գիտեմ, որ մենք Երկիր մոլորակում ենք, բայց ո՞ր մոլորակում եք դուք:

Շարունակում եմ մշակութային շոկի մասին գրառումների շարքը (կներեք երկար դադարի համար):

Ինչպես նշել էի առաջին գրառմանս մեջ, Դանիայում այդպես էլ մշակութային շոկ չունեցա: Առաջին ամիսների ընթացքում սպասում էի դրան, սպասում էի, որ մի օր մեղրամիսը կվերջանա, ու կընկնեմ թունդ դեպրեսիայի մեջ, օրերով տնից դուրս չեմ գա, կատեմ Դանիան, Հայաստան վերադառնալու ու ինչ-որ բան փոխելու անհաղթահարելի ցանկություն կառաջանա: Բայց ինչքան անցնում էր ժամանակը, ինչքան սկսում էի նկատել Դանիայի թերությունները, էնքան ավելի էի սիրում այն, ու իմ երջանկությունից ոչ մի բան չէր պակասում: Ու վերջապես հասա մի կետի, երբ ստիպված էի ընդունել «դառը» իրականությունը. Դանիայում մշակութային շոկ չեմ ունենալու:

Թե ինչու դա էդպես էլ տեղի չունեցավ, պատճառները տարբեր են. մի կողմից, արդեն օտար երկրներում ապրելու փորձ ունեի, ունեի նաև աշխատանք, բայց մյուս կողմից ի տարբերություն շատ էքսպատների, որոնք դեպրեսիաներից դուրս չեն գալիս, որոշ բաներ այլ կերպ արեցի: Ներքևում թվարկում եմ դրանք.

1. Դանիա մտնելուն պես հեծանիվ գնեցի
Առաջին հայացքից թվում է՝ ինչ կապ ունի մշակութային շոկի հետ, հեծանիվն ինչիս է պետք ու ընդհանրապես խելքս թռցրել եմ, որ մինչև տուն ճարելը հեծանիվի հարցն եմ լուծում: Բայց սա Կոպենհագենի կյանքի կարևոր բաղադրիչներից է: Ունենալով հեծանիվ՝ քայլ ես անում դեպի ինտեգրում, ընդունում ես, որ այս քաղաքում տեղաշարժվելու ընդունված ձևն է: Երբ դանիացիների հետ որևէ տեղ ես գնում, չես ասում. «Ես ավտոբուսով կգամ, կհանդիպենք էսինչ տեղում»:

Իմ էքսպատ ընկերներից շատերը մինչև հիմա կամ երկար ժամանակ հեծանիվ չունեին, ու մի տեղից մյուսը գնալիս հազար ու մի բան պիտի կոորդինացնես իրար չկորցնելու համար:

Բացի դրանից, հեծանիվն ինձ համար անկախության խորհրդանիշ է, նշան, որ «ես ոչ մեկից կախված չեմ և ուզածս տեղը կարող եմ հասնել երբ ուզեմ»:

2. Չհրաժարվեցի իմ հոբբիներից
Դանիա տեղափոխվելուց կարճ ժամանակ անց յոգայի դասեր վերցրի, գրելը չդադարեցրի, շարունակեցի լիքը կարդալ ու ընթերցանության ակումբներ հաճախել: Արդյունքում՝ գրաֆիկս լիքն էր, ոչ մի ազատ վայրկյան չկար, կյանքումս էլ որևէ բան չէր պակասում: Այլ էքսպատներից հաճախ եմ լսում, որ ձանձրանում են, որ Կոպենհագենում անելու բան չկա: Լիքը բան կա, ավելի շատ, քան տեղավորվում է գրաֆիկի մեջ: Ուղղակի գտնել է պետք:

3. Փորձեցի ընկերանալ ինձ նման մարդկանց հետ
Երբ նոր երկիր ես տեղափոխվում, բնական է՝ նոր շրջապատ ստեղծելու կարիք է լինում, որ մենակ չմնաս: Տվյալ դեպքում երկու լուրջ սխալ կա, որ բազմաթիվ էքսպատներ թույլ են տալիս:

Սխալներից առաջինն այն է, որ սինգլ, ամուրի, ընկեր-ընկերուհի չունեցող էքսպատներն ընկերական շրջապատ ստեղծելուց առաջ վազում են սինգլ աղջիկ/տղաների հետևից, փորձում սկզբում ռոմանտիկ խնդիրները լուծել: Արդյունքում՝ լիքը դրամաներ, լիքը չստացված հարաբերություններ, դրանց հետևած լիքը դեպրեսիաներ ու ոչ մի ընկերական շրջապատ, որ քեզ օգնի էդ վիճակից դուրս գալ:

Երբ ես եկա այստեղ, ինձ համար առաջնային էր մտերիմ ընկերներ ձեռք բերելը: Ու գործի անցա, սկսեցի շրջապատ ստեղծել: Մեկուկես տարի անց կարող եմ հպարտությամբ հայտարարել, որ արդեն էնքան շատ մոտիկ ընկերներ ունեմ, որ ուղղակի նորերին ներս թողնելու տեղ չունեմ:

Երկրորդ սխալն ընկերներին ոչ ճիշտ տեղերում փնտրելն է: Մի անգամ գնացել եմ հայ համայնքի հանդիպմանը: Դրանից հետո ինձ հարց էի տալիս. «Կշփվեի՞ արդյոք այս մարդկանց հետ, եթե Հայաստանում լինեի»: Ու պատասխանս. «Ոչ մի դեպքում»: Մի անգամ էլ չգիտեմ ոնց ինչ-որ ջրիկ ուսանողների հավաքույթում էի հայտնվել: Թեև էնտեղ հայեր չկային, բայց նորից էնպիսի մարդիկ էին, որոնց հետ Հայաստանում չէի շփվի: Ուրեմն ոչ մի պատճառ չունեմ այստեղ շփվելու:

Շատ հաճախ էքսպատները հանուն ընկերներ ձեռք բերելու շփվում են ամեն պատահածի հետ ու դժգոհում, որ մարդիկ սառն են, չեն ընկերանում, ունեն իրենց շրջապատներն ու նոր մարդկանց հավես չունեն: Իսկ ես գտա լուծումը. սկսեցի ընկերանալ ինձ նման մարդկանց հետ: Առաջին հերթին ընտրեցի էքսպատների, որոնք Դանիա տեղափոխվել էին մոտավորապես նույն ժամանակահատվածում ու նույն պատճառներով, ինչ ես, հետևաբար նույն փուլերով էին անցնում: Նրանք հիմնականում համալսարանում աշխատող արտասահմանցիներ էին: Բայց դե կողքից էլ գտա ընկերների ընկերների, որոնց հետ լավ լեզու էի գտնում, երաժշտասերների, ընթերցասերների և այլն: Ու նրանց մեջ կան նաև դանիացիներ: Այսպիսով, կազմավորվեց հրաշալի ընկերական շրջապատ, և հանկարծ հայտնաբերեցի, որ ես էլ եմ էն մարդկանցից, որը նոր ընկերների համար տարածք չունի:

4. Առաջին օրվանից սկսեցի դանիերեն սովորել
Դանիերենը դժվար լեզու է, ահավոր դժվար: Քերականությանը մի նայեք, արտասանությունը սարսափելի է: Ու երբ մի ձայնավոր սխալ ես արտաբերում, քեզ ոչ ոք չի հասկանում: Շատերը հենց առաջին դասերից հետո հանձնվում են ու տարիներ շարունակ բողոքում, թե էս լեզուն հնարավոր չէ սովորել: Իմ գերզբաղված գրաֆիկում դանիերենին ժամանակ հատկացնելը դժվար էր: Բայց հենց սկզբից սկսեցի դասերի հաճախել ու կռիվ տալով հաղթահարել դժվարությունները: Հիմա ահագին դանիերեն գիտեմ, անգամ լավ հասկանում եմ, թե շուրջս ինչ են խոսում: Հետևաբար, երբ պիտի հասներ մշակութային շոկի այն փուլը, որի ժամանակ ներվայնանում ես տվյալ երկրի լեզվից, ես արդեն բավականաչափ գիտեի լեզուն, որ չներվայնանամ:

5. Բաց էի նոր մշակույթի հանդեպ
Բազմաթիվ էքսպատներ այստեղ գալիս են իրենց մշակույթով ու սովորույթներով, ինչը, ի դեպ, հեչ էլ վատ չէ: Բայց նրանք դա բերում են որպես միակ ճիշտ: Նույն անգլոամերիկացիներն անգլերենն ընկալում են որպես միակ ճիշտ լեզու, իրենց քաղաքավարությունը միակ ճիշտ վարքագիծ: Ու չեն կարողանում հասկանալ, որ այստեղ մարդիկ ամեն ինչ ավելի ուղիղ են իրար երեսի ասում: Կամ լատինաամերիկացիներն աջ ու ձախ բոլորին գրկում են ու վիրավորվում, երբ դանիացին նույն ջերմությամբ չի պատասխանում: Դա նրանից չէ, որ դանիացիները սառն են, այլ նրանից է, որ ջերմության արտահայտման ուրիշ ձևեր ունեն: Պետք է միայն մի երկու շիշ գարեջուր խմել նրանց հետ:

Արդյունքում՝ մեկուկես տարի անց ես շարունակում եմ ես մնալ, բայց կամաց-կամաց ինտեգրվում եմ, դառնում եմ երկմշակույթ, հետևում եմ այստեղի անցուդարձին, քննադատում այս կամ այն քաղաքական գործչի արարքը, բայց ամենակարևորը՝ երջանիկ եմ:

Մեկնաբանություններում կիսվեք մշակութային շոկի ձեր փորձով:

Leave a comment »

Մեկուկես տարի անց Դանիայում

Անցյալ տարի ծննդյանս օրը մեկի հետ գրազ եկա, որ ուղիղ երեք տարի անց նույն օրը զանգելու է ինձ ու հարցնի, թե արդյոք զզվել եմ Դանիայից: Պնդում էր, որ զզված եմ լինելու, իսկ ես ասում էի՝ անհնար է: Չգիտեմ՝ հիմիկվանից երկու տարի անց ինչ կլինի հետս, որտեղ կլինեմ, բայց մի բանում վստահ եմ. այսօր դեռ սիրում եմ Դանիան ու գնալով ավելի եմ սիրում:

Ինչ խոսք, էստեղ էլ դժվարություններ կան: Էստեղ իմ կյանքում եղել են ու կան էնպիսի խնդիրներ, ինչպիսիք երբեք չեմ ունեցել ուրիշ ոչ մի տեղ: Այս մեկուկես տարվա ընթացքում հինգ տուն եմ փոխել ու դեռ նորից եմ ուզում փոխել: Էսպես հեշտ է հնչում, բայց ամեն անգամ նոր սենյակ ճարելն իսկական գլխացավանք էր լինում: Ունեցել եմ նաև հուզական սարսափներ. կյանքիս էդ երեքը ամիսը հիշելիս մազերս բիզ-բիզ են կանգնում, ու մինչև հիմա հավատս չի գալիս, որ այդ ամենի միջով ես եմ անցել ու հիմա երկու ոտքի վրա կանգնած եմ՝ առողջ ու երջանիկ: Իսկ աշխատավայրում ունեցածս խնդիրների մասին խոսել նույնիսկ չեմ ուզում: Էլ չխոսեմ չեկող ամառվա, չդադարող անձրևների ու հեծանիվները շուռ տվող քամիների մասին:

Սկանդինավյան աշուն

Բայց էս բոլոր բացասական բաները ոչինչ են էստեղ ստացածս դրականի համեմատ: Մի տեսակ ինձ իմ ճիշտ տեղում եմ զգում, ճիշտ ընկերներով, ճիշտ միջավայրում: Եթե մակերեսորեն նայենք, լավ աշխատանք ունեմ, զբաղվում եմ ինչով ուզում եմ, հաճախ ճամփորդում եմ, համերգներ եմ գնում: Մի խոսքով, գոհ եմ կյանքիս որակից: Իսկ եթե մի շերտ խորանանք, կտեսնենք իմ խառնվածքին հարմար հասարակություն, որին ինտեգրվելն ինձ առանձնապես դժվար չէ: Ու չնայած լեզվին դեռ կատարելապես չեմ տիրապետում, էստեղ ինձ տանն եմ զգում:

Մեկուկես տարի անց ինձ դուր է գալիս իմ ընկերների նեղ ու մտերմիկ շրջանակը, որոնց հետ կարող եմ ժամանակ առ ժամանակ գարեջուր խմելու գնալ ու խորանալ աշխարհի ամենալուրջ թեմաներից: Ինձ դուր է գալիս փողոցներում ծանոթ մարդկանց հանդիպելը, ինչպես Երևանում էր, ուղղակի բարևել-անցնելը կամ մեկ-երկու բառ փոխանակելը: Ինձ դուր են գալիս ինձ հետ կատարված բոլոր մեծ ու փոքր պատմությունները, որոնց մասին երբեմն գրում եմ բլոգումս, երբեմն՝ ֆեյսբուքում, երբեմն էլ պահում հետոյի: Ինձ դուր է գալիս հանդիպել մարդկանց, խոսել դեսից-դենից, բայց պարտավորություններ չդնել, ուրախանալ նրան մեկ տարի անց նորից տեսնելիս կամ այլևս երբեք չտեսնել: Ինձ դուր է գալիս շաբաթ-կիրակի օրերին բազմոցին փռվելն ու գիրք կարդալը՝ առանց որևէ սոցիալական պարտականության: Ինձ անգամ դուր է գալիս աշունը, չդադարող մանր անձրևը, գորշությունն ու քաղաքի վրա իջած տխրությունը: Վերջիվերջո, տաք վերմակը կա ու կա, հատկապես երբ վերմակի տակ մենակ չես:

Leave a comment »

Տպավորություններ Պորտուգալիայից. երկիր, որտեղ չէի ապրի

Լիսաբոն

Անցյալ տարի մեր ամբիոնի աշխատողներից մեկն ընդմիջման ժամանակ պատմեց Լիսաբոնում անցկացրած արձակուրդի մասին: Ասաց, որ իր տեսած ամենասիրուն քաղաքն է ու որ երկու շաբաթ շարունակ էնտեղից ուրիշ տեղ չէր ուզում գնալ: Դրա համար ահագին ոգևորվել էի, որ այս սեպտեմբերին պիտի Պորտուգալիա մեկնեմ կոնֆերանսի: Հատուկ էնպես էի հարմարացրել, որ մի օր Լիսաբոնում զբոսնեմ, հետո գնամ Ավայրո՝ փոքրիկ քաղաք Պորտուգալիայի հյուսիսում:

Լիսաբոնի անկանոն շենքերը

Հենց առաջին տպավորություններս Լիսաբոնից ահավոր էին: Օդանավակայանից դուրս եկա ու ժամերով չէի կարողանում մետրոյի տոմս առնել: Տոմսերը միայն մեքենաներում էին վաճառվում: Մեքենաները քարտս չէին ճանաչում, քսան եվրոյանոց մետաղադրամիս մասին ասում էին, որ շատ մեծ է, իսկ մանրելուց հետո մանրադրամը նորից հետ էր շպրտում: Շվարած կանգնել էի, չգիտեի՝ ինչ անել: Մեկ էլ մի հնդիկ մոտեցավ, իր ձեռքի տոմսն ինձ վաճառեց: Էլ չգիտեմ՝ ինչ գործունեություն էր ծավալում, բայց դրա ժամանակը չէր. ինձ պետք էր շտապ քաղաքի կենտրոն հասնել:

Սանտա Ապոլոնիա կայարանում Սրջանին՝ նախկին կուրսեցուս հանդիպեցի, որ միասին Լիսաբոնը ոտի տակ տանք, հետո միասին Ավայրո գնանք:

Սրջանը հենց սկզբից սկսեց բողոքել, թե՝ էս ինչ դիքոտ է Լիսաբոնը: Լավ էլ պայծառ եղանակ էր, մի քիչ շոգոտ էր: Սրջանը Նիդեռլանդներում է ապրում: Չնայած երկուսս էլ եկել էինք արև տեսնելու հույսով, բայց կարճ ժամանակ անց զգացինք, որ չափից շատ է:

Լիսաբոնցի տատիկներ

Լիսաբոնը քռչոտ, անկարգ, անկանոն քաղաք է: Ոչ մի տրամաբանություն չես տեսնում, լիքը անկապ տներ են վրա-վրա կառուցված: Էն հանրահայտ տրամվայներն էլ նույնիսկ նեղ փողոցներով են անցնում: Քեզ թվում է՝ ուր որ է վրադ կբարձրանա: Տրամվայից կախված երթևեկում են ջահելները: Նեղ փողոցը քիչ է, մի բան էլ դրսի կողմի ուղևորները քեզ քսվելով անցնում են:

Էհ եսիմ, կասեք՝ կոլորիտ է:

Քաղաքի նեղլիկ փողոցներով քայլելիս կտեսնես տեղացիներին իրենց տների դռների դիմաց նստած: Ու ի՞նչ են անում: Բացարձակապես ոչինչ: Էդպես ժամերով նստում են, անցորդներին նայում: Աշխատանքային օր է, աշխատանքային ժամ:

Տրամվայը լայն փողոցում: Նեղ փողոցում ֆոտո անել չստացվեց. վրաերթից վախենում էի:

Բայց դե էժան քաղաք էր: Թանկ հյուսիսից եկածներիս համար իսկական դրախտ: Մի սրճարանից մյուսն էինք վազում, հարմարվում այնպիսի տեղերում, որոնք եվրոպական այլ մայրաքաղաքներում տուրիստական ծուղակ կհամարվեին: Ուտելիքն էլ իրոք համով էր: Լիքը ծովամթերք ու էժա՜ն, ինչքան ուզում ես, կեր:

Լիսաբոնից շուտ ձանձրացանք: Էդ պարապությունը, թափթփվածությունն ու անկազմակերպվածությունը երկուսիս վրա էլ վատ ազդեց: Ու մենք ուղևորվեցինք դեպի Ավայրո՝ հուսալով, որ գոնե կոնֆերանսը լավ կանցնի:

Ավայրո

Ասում են՝ Պորտուգալիայի Վենետիկն է: Աչքս լույս: Վենետիկն էլ չեմ սիրում: Ու հենց այս նույն կոնֆերանսն անցյալ տարի Վենետիկում էր:

Գյուլբենկյանի փողոցն Ավայրոյում: Կոնսերվատորիան էլ է Գյուլբենկյանի անվան, իսկ կոնֆերանսի գլխավոր հովանավորը Գյուլբենկյան հիմնադրամն է:

Բայց Ավայրոն Վենետիկի ավելի վատ տարբերակն էր. կենտրոնը շատ փոքր է, ջրանցքները քիչ են, իսկ ինչը կենտրոն չէ, քռչոտ ու քայքայված է: «Հյուսիսային Աֆրիկա է,- ասում է գալիսիացի Սիլվիան,- Եվրոպայի հարավը հյուսիսային Աֆրիկա է»:

Երթևեկությունն ահավոր է. մեքենաները քիչ է մնում՝ վրադ բարձրանան: Մեքենայի մեջ էլ առանձնապես հաճելի չէ. վարորդն անընդհատ անհասկանալի բաներ է անում ու անսպասելի արգելակում, ու նույնիսկ երեք կիլոմետր ճանապարհ անցնելուց հետո սիրտդ խառնում է: Լրիվ հայկական վիճակներ:

Լիքը քաղաքներ են Վենետիկի հետ համեմատում, բայց Ավայրոն տեսածներիցս միակն է, որ իրոք ահավոր նման է: 

Ու աղմուկ, լիքը աղմուկ: Խոսակցություններն ականջիդ տակ բզզում են: Մարդկանց անձնական տարածքներն ավելի փոքր են, անընդհատ ներվայնանում ես, երբ անծանոթ մարդիկ քեզ շատ մոտ են քայլում կամ կանգնում:

Ու ընդամենը չորս օր անց անհամբեր սպասում եմ, թե երբ եմ հետ գնալու Կոպենհագեն: Պորտուգալիայում հոգնեցի, նյարդերս լարվեցին, առանց այդ էլ սթերսված վիճակս ավելի սթրեսվեց:

Չգիտեմ՝ ով ոնց, բայց հարավային Եվրոպան էդպես էլ չսիրեցի: Հասկացանք՝ արև, համով ու էժան սնունդ, բայց էս թափթփվածությունն ինձ հունից հանում է: Իզուր չի էլի, որ երբեք իմ կամքով էս կողմերում չեմ երևում, այլ նախընտրում եմ ցուրտ հյուսիսներում ման գալ: Թող որ արևը քիչ լինի, եղանակը՝ վատը: Էնտեղ անընդհատ լարված չեմ, թե՝ հեսա մի բան գլխիս կգա:

Leave a comment »