Կարուսել

Ոչ վե՛րջ կա, ոչ ըսկի՛զբ այս երգում

Կինն ակադեմիայում․ Հայաստան ու Դանիա

Մի քանի ամիս առաջ, երբ ղեկավարիս հետ ճաշում ու զրուցում էի, ինձ ասաց, որ եթե ուզում եմ ակադեմիայում հաջողության հասնել, պիտի երեխա չունենամ։ Հետո թվարկեց ամբիոնի մի քանի պրոֆեսոր կամ դրա ճանապարհին գտնվող կանանց, որոնցից ոչ մեկը երեխա չուներ։ Ղեկավարս ինքը տղամարդ է ու երեք երեխա ունի։ Այդ նույն ղեկավարս սրանից մեկ-երկու տարի առաջ միջանցքում տեսել էր ֆիններենի կին պրոֆեսորին ու հարցրել, թե ոնց է հասցրել երեք երեխա ունենալ ու պրոֆեսոր լինել։ Ֆիններենի պրոֆեսորը հակադարձել էր․ «Իսկ դու ո՞նց ես հասցրել»։

Image result for female academics cartoon

Թեև Հայաստանի համեմատ Դանիայում տղամարդիկ անհամեմատ ավելի շատ են երեխայի խնամքը կնոջ հետ կիսում (հենց թեկուզ երկու ծնողների միջև կիսովի ֆիզիոլոգիական արձակուրդի տեսքով), գենդերային անհավասարության խնդիրն առնվազն ակադեմիայում շարունակվում է․ PhD ուսանողների 55%-ը կանայք են, բայց պրոֆեսորների միայն 19%-ն են կանայք կազմում։ Պատճառներն առայժմ լիովին բացահայտված չեն, բայց դրանց թվում կարող են լինել կանանց՝ սեփական ցանկությամբ ակադեմիայից հեռանալը կամ այն, որ տղամարդիկ տղամարդկանց են աշխատանքի ընդունում։

Բայց որևէ տեղ չի խոսվում, թե այդ 19% կանանցից քանիսը կենսաբանական երեխա ունի։ Իսկ իրականությունն այն է, որ կյանքն ակադեմիայում շարունակող յուրաքանչյուր կին մի օր կանգնում է երեխա կամ գիտություն ընտրության առաջ։ Դանիայում պոստդոկ չորս տարուց երկար չի թույլատրվում անել։ Իսկ ֆիզիոլոգիական արձակուրդ գնալիս պոստդոկի պայմանագիրը չի երկարում: Արդյունքում՝ երբ պոստդոկի ընթացքում երեխա ունեցած կինը տարիներ անց դիմում է մշտական ակադեմիական աշխատատեղի համար, նրան մրցակից տղամարդիկ կարողանում են ավելի լավ տվյալներով ներկայանալ (ավելի շատ տպագրություններ, ավելի շատ կոնֆերանսներ, ավելի շատ միջազգային համագործակցություն և այլն)։ Այսպիսով, այսօր գիտնականը դարձել է արտադրող, ու չափվում է թվերով․ եթե չես հասցրել այսինչ ժամանակահատվածում այսինչ թվով միջազգային տպագրություններ գեներացնել, ուրեմն արժանի չես գիտական դաշտում մնալուն։

Գենդերային հավասարության խնդիրը լուծելու համար տարբեր համալսարաններ կա՛մ քվոտաներ են ներմուծում, կա՛մ մրցույթն անցկացնելուց առաջ սպասում են այնքան, մինչև այդ աշխատատեղի համար կին էլ դիմի։ Քվոտաները խնդիր չեն լուծում։ Իմ մտերիմ ակադեմիական ընկեր Սիլվիան աշխարհով մեկ արդեն երեք-չորս պոստդոկ է արել ու ամեն տեղ ներկայանալիս ասում, որ ինքը երեխաներ չի սիրում ու չի ունենալու։ Իսկ քվոտաների մասին ասում է․ «Ես չեմ ուզում, որ ինձ գործի ընդունեն մենակ նրա համար, որ ծիծիկ ունեմ»։ Քվոտաներն ինչ-որ տեղ նաև վիրավորական են դառնում էսպիսի ենթատեքստով․ «Դե մենք գիտենք, որ դուք՝ կանայքդ, ավելի թույլ եք։ Դրա համար ձեր ներկայությունն ապահովելու համար քվոտաներ ենք մտցնում, որ դուք ձեր մեջ մրցեք»։

Հայկական ակադեմիայի գենդերային հավասարության մասին տվյալներ չունեմ։ Միայն գիտեմ, որ Հայաստանում գիտությունն առաջնահերթություն չէ, ու համալսարաններում ակադեմիական մշտական տեղեր զբաղեցնող դոցենտներից ու պրոֆեսորներից շատերը լուրջ գիտությամբ չեն էլ զբաղվում։ Իսկ պոստդոկի ինստիտուտի բացակայության շնորհիվ գոնե բժշկական համալսարանում մշտական աշխատանք ճարելը միաժամանակ թե՛ ավելի հեշտ է (ասենք, ավարտելուց անմիջապես հետո ամբիոնում աշխատանքի ընդունվելով), թե՛ ավելի դժվար է (շատ քչերին են «ամբիոնում պահում»)։ Ու թեև իմ հասկանալով Հայաստանում կին գիտնականը չի կանգնում «երեխա՞, թե՞ գիտություն» ընտրության առջև, այնտեղ մի ուրիշ խնդիր կա․ հասարակական ճնշումը։

Հայ հասարակության մեջ կինը մեծանում է որպես «ապագա մայր»։ Դեռ ուսանողական տարիներից իմ ընկերուհիներից շատերի հիմնական նպատակը հարմար ամուսին գտնելն ու երեխաներ ունենալն էր, ինչն ինքնին դատապարտելի չէ․ իրոք կան կանայք, որոնք նախընտրում են տանը մնալ ու երեխա մեծացնել՝ ընդհանրապես չաշխատելով կամ ունենալով քիչ վարձատրվող աշխատանք։ Բայց այն կանայք, որոնք այլ կյանք են նախընտրում, հաճախ քննադատվում են ու համարվում ոչ լիարժեք։ Բժշկականում ունեինք կին պրոֆեսորներ ու դոցենտներ, որոնք երեխաներ չունեին։ Ու թեև կարծես երեխա ունենալ-չունենալը չէր ազդում նրանց մասնագիտական որակների վրա, բայց համակուրսեցիներս հաճախ էին երեխա չունեցողներին մատով ցույց տալով, թե՝ տես, էսինչն ամուսնացած չի, երեխա չունի, էսինչի սիրուհին է եղել և այլն։

Երբ դեռ Հայաստանում էի ապրում, այդ ճնշմանը հանդիպում էի ամեն քայլափոխի թե՛ հասակակից, թե՛ տարիքն առած կանանցից ու տղամարդկանցից։ Մասնավորապես, ինձ անընդհատ քննադատում էին «խելքս գիտությանը տալու» համար ու պնդում, որ առանց ամուսնանալու երջանիկ չեմ կարող լինել կամ լիարժեք կյանք չեմ կարող ունենալ։ Հիմա էլ, երբ գնում եմ Հայաստան, մեկումեջ հանդիպում են էդպիսի մարդիկ, որոնք սպասում են «նորությունների», որովհետև սուբյեկտիվորեն երջանիկ լինելս հաշիվ չի։ Անպայման պետք է պաշտոնական ամուսնական կարգավիճակ, պետք են երեխաներ, որ համարվեմ հաջողված պրոդուկտ։

Այսօր Հայաստանում ֆեմինիզմի մի տեսակ նսեմացնում է տան աշխատանքը՝ տնային տնտեսուհիներին կոչ անելով, որ գործադուլ անեն։ Իսկ հասարակությունը նսեմացնում է տան աշխատանք չնախընտրող կանանց՝ վարկաբեկելով ու անուններ կպցնելով։ Կուզեի Հայաստանում տեսնել մի այնպիսի ֆեմինիզմ, որը կանանց ով լինելու հարց կբարձրացներ․ որ կինը՝ լինի տնային տնտեսուհի, գիտնական, թե քաղաքական գործիչ, լիարժեք մարդ է և պետք է ունենա հավասար իրավունքներ ու հնարավորություններ, ինչ տղամարդը։ Կուզեի, որ հասարակությունն էլ առավոտից երեկո լաբորատորիայում չլվող գիտնական կնոջը նույնքան լիարժեք համարեր, որքան մի քանի երեխա ունեցած, տունը մաքուր պահող ու համով ճաշեր եփող կնոջը։

Դանիայում ընտանիք չունեցող գիտնական կամ քաղաքական գործիչ կինը վաղուց արդեն չի քննադատվում «ոչ լիարժեք լինելու» համար։ Այստեղ ամենազզվելի նախարարներից մեկը, որը մի քանի ամիսը մեկ մի խելքից դուրս հակաիմիգրացիոն օրինագիծ է առաջարկում ու աչքի է ընկնում էմպաթիայի ի սպառ բացակայությամբ, չամուսնացած ու երեխա չունեցող կին է։ Նա հաճախ է լրատվամիջոցների ուշադրության կենտրոնում, ու նրա առաջարկած օրինագծերի անհեթեթությունը բուռն քննարկվում է սոցիալական ցանցերում։ Նույնիսկ նրա հոգեկան առողջությունն է հարցականի տակ առնվում, բայց երբևէ որևէ մեկը չի կպնում նրա կին լինելու, որևէ մեկի սիրուհի չեն սարքում նրան, ընտանիք չունենալը չեն կապում էմպաթիայի բացակայության հետ։

Դանիայում ֆեմինիզմն այլ անելիքներ ունի։ Ակադեմիայում գենդերային հավասարության խնդիրը լուծելու համար առաջարկվում է դպրոցականների շրջանում գովազդել գիտությունը։ Բայց դա խնդիրը չի լուծում, որովհետև PhD ուսանողների շրջանում կանանց մեծամասնությունը ցույց է տալիս, որ կանանց գիտությամբ հետաքրքրելու խնդիր չկա։ Ֆեմինիստները նաև առաջարկում են ավելի թափանցիկ մրցույթներ անցկացնել, ինչն էլի խնդիրը լիովին չի լուծի․ պոստդոկի ժամանակ երեխա ունեցած կանանց «օբյեկտիվ» ցուցանիշները նորից կզիջեն տղամարդկանցը։

Ես առաջարկում էի ուղղակի երկարացնել պոստդոկի պայմանագիրը ֆիզիոլոգիական արձակուրդին համապատասխան ամիսներով, ինչը հնարավորություն կտա կնոջը նույն կարգի աշխատանք կատարել, ինչ տղամարդը։ Ինձ հակադարձեցին, որ ոչ մի ակադեմիական կառույցի ֆինանսապես ձեռք չի տա այդ տարբերակը։ Բայց ինչու՞ պետք է կառույցի ֆինանսական վիճակն ավելի կարևոր լինի, քան ակադեմիայում երկու սեռերի ներկայացվածությունը։ Ինձ եթե թողնեին, ընդհանրապես կվերացնեի բիբլիոմետրիկ չափանիշներն ու մրցութային ընդունելությունը։ Էս բոլորն ակադեմիան դարձնում են առևտրային կառույց, ու գիտնականը դիտարկվում է որպես եկամտի աղբյուր․ ինչքա՞ն կկարողանա տպագրվել, լավ ամսագրերում կտպագրվի՞, կկարողանա՞ գրանտներ բերել։ Ու մոռացվում են ավելի կարևոր հարցեր, ինչպիսիք են՝ ինչո՞վ կարող է տվյալ գիտնականն օգնել, որ գիտական խումբն աճի։ Իսկ գիտական խումբն ինչո՞վ կարող է օգնել գիտնականին։

Ու մինչ շարունակվում են բանավեճերն ու հետազոտությունները, թե ինչու կանայք դանիական ակադեմիայում բավարար չափով ներկայացված չեն, պոստդոկի հերթական դիմումն եմ գրում՝ սիվիս հնարավորինս փայլփլուն սարքելով ու մտածելով, որ մի օր ակադեմիական այս կատաղի մրցակցությունը կվերանա, իսկ Հայաստանում գիտնական կնոջ մասին չեն ասի՝ խելքը տվել ա գիտությանը։

3 Comments »

Բա հետո՞․ երբ կամաց-կամաց ուշքի ես գալիս թեզից հետո

Կիրակի օրը թեզս հանձնեցի։ Կիրակի օրը աշխատանքային պայմանագիրս վերջացավ, ու չգիտեմ՝ ինչ եմ անելու։ Մի քանի տեղ գործի էի դիմել։ Մի երկուսից մերժում ստացա, մի երկուսից կիսադրական պատասխան, ու դեռ սպասում եմ։ Մի երկուսին էլ դեռ դիմելու եմ։ Չնայած վերջին ամիսներին առանձնապես սթրեսված չէի, բայց էս քանի օրը նոր զգում եմ, որ կամաց-կամաց ուշքի եմ գալիս։ PhD-իս վերջերին շարունակում էի գրեթե նորմալ կյանք՝ էլի մեկումեջ շփվելով ընկերներիս հետ, համերգներ գնալով, կինո նայելով, ուրբաթ իրիկունները գարեջուր խմելով, յոգայի հաճախելով։

Image result for phd comics handing in thesis

Բայց նաև լիքը բան չէի անում․ գիրքս կիսատ էի թողել, ուկուլելե էլ չէի նվագում, ճաշ համարյա չէի եփում, բլոգս չէի թարմացնում, նամակներին կա՛մ չէի պատասխանում, կա՛մ պատասխանում էի կարճ ու կոնկրետ։ Իսկ ամենակարևորը՝ ոչինչ չէի պլանավորում։ Մենակ աղոտ որոշումներ էի կայացնում․ հենց թեզս վերջացնեմ, անգլերեն բլոգ եմ սկսելու, պատմվածքներիս ժողովածուի վրա եմ աշխատելու, Python եմ սովորելու, արձակուրդ եմ գնալու (ե՞րբ, որտե՞ղ, ինչքա՞ն ժամանակով): Բայց, միևնույն է, մայիսը ոնց որ դատարկ դաշտ լիներ, որի մասին ոչինչ չգիտեի։ Ու հիմա էդ դատարկ դաշտում եմ ապրում՝ կամաց-կամաց ուշքի գալով, վերադառնալով իրական աշխարհ։

Մի քիչ գլուխ գովամ․ ոչ ոք չէր սպասում, որ թեզս ժամանակին եմ հանձնելու։ Վերջին էքսպերիմենտս փետրվարի սկզբին էի վերջացրել։ Անգամ ղեկավարս էր զարմացել։ Նույնիսկ ես էի զարմացել, որ հասցրի, չնայած ինչ-ինչ, բայց դեդլայնին հասցնելուց ահագին լավ եմ։

Ի՞նչ պիտի անեմ հիմա։ Ասենք, առաջիկա երկու ամիսներին դեռ պիտի շարունակեմ էքսպերիմենտս։ Դեռ պիտի հոդվածներս ուղարկեմ գիտական ամսագրերի։ Դեռ պիտի պատրաստվեմ պաշտպանության։ Ու անընդհատ մտածում եմ «բա-որների մասին»։ Բա որ թեզս չհաստատեն, բա որ պաշտպանությանս ժամանակ խայտառակ լինեմ, բա որ էդպես էլ գործ չճարեմ։ Քնիցս քանի անգամ վեր եմ թռնում ու մտածում՝ թեզիս մեջ տառասխալ կա։ Քանի անգամ բացում եմ ֆայլը, ստուգում, նշված տեղում ամեն ինչ կարգին է։

Էս դատարկությունն ինչ-որ իմաստով ավելի սթրեսային է, քան թեզ գրելը։ Գրելիս ունեի շատ կոնկրետ ռուտին․ առավոտյան գնում էի օֆիս, միացնում Լիզա Հանիգանի At Swim ալբոմը, սուրճ սարքում, սկսում կենտրոնանալ։ Մի կես ժամից արդեն կոլեգաներս պիտի ականջիս տակ գոռային կամ ուսիս խփեին, որ նկատեի՝ սենյակում մարդ կա։ Էդպես յոթ-ութ ժամ աշխատում էի, գնում յոգայի կամ ուղիղ տուն գալիս։ Ամբողջ երեկոս ազատ էր, շատ էլ որ ոչ մի բանով չէի զբաղվում։ Բազմոցին կամ կոմպի դիմաց վեր էի ընկնում, մինչև քնելու ժամը գար։ Ասենք, շաբաթ-կիրակի էլ էի աշխատում, բայց գոնե անքուն գիշերներ չեմ ունեցել։ Անքուն գիշերները թեզս հանձնելուց հետո են սկսվել։

Հիմա նստած եմ էս դատարկության մեջ ու մտածում եմ՝ լավ, բա հետո՞։ Կուզեի շարունակել կյանքս Դանիայում կառուցել։ Ի վերջո, երեք տարի ապրել եմ էստեղ ու սովորել եմ մինչև մայիսի վերջ ձմեռային վերարկու հագնելուն, տարին առնվազն մի անգամ տեղափոխվելուն, ուրբաթ իրիկունները գարեջուր խնելուն։ Սովորել եմ նաև լեզուն ու տեղի վարքուբարքը։ Ի վերջո, կա նաև դանիացի ընկերս, որը նախընտրում է մնալ Կոպենհագենում։ Բայց մյուս կողմից, օգոստոսին լրանում է տան պայմանագիրը, ու նորից տան փնտրտուքի թոհուբոհի մեջ ենք։

Էսօր բլոկնոտս բացել եմ, նոր էքսպերիմենտ եմ խզբզում։ Մտածում եմ՝ վարքային հետազոտություններ անեմ, ձեռի հետ կողքից տպագրվեմ, մինչև մի քչից-շատից կայուն բան ճարեմ։ Python սովորելու զանազան օնլայն կուրսեր ճարեցի (շնորհակալություն Սերինեին ու Մորթենին)։ Վաղվանից կսկսեմ փորփրել։ Ամենաբարդ բաներից ա, երբ մի բան կիսատ-պռատ գիտես։ Սկզբից սկսելը ձանձրալի ա, իսկ մեջտեղներից սկսելը՝ դժվար ու անհասկանալի։

Էսօր էլ թեզս հանձնելուց հետո առաջին անգամ համալսարան էի գնացել։ Էքսպերիմենտս շարունակելու համար մի քանի պլանավորման հարցեր պիտի լուծեի, հետն էլ ղեկավարիս հետ հանդիպեի։ Էնքան անսովոր էր։ Հազիվ կարողացա մի ժամանոց գործի վրա կենտրոնանալ։ Հետն էլ գրասենյակս դասավորեցի․ կիրակի օրը թեզս հանձնելուց հետո էդպես գրքերով, հոդվածներով ու նշումներով թափթփված թողել, գնացել էի։ Գրքերը հավաքեցի, որ տանեմ հանձնելու։ Մեր ադմինիստրացիայի հարկում մի սենյակ կա, որտեղից վերցնում ու հանձնում ենք գրադարանից պատվիրված գրքերը։ Մեկ էլ տեսնեմ՝ ինչ-որ մեկը կոգնիտիվ նեյրոհոգեբանության, մեկ էլ լեզվի արտաբերման գրքեր է պատվիրել։ Ամբողջ ամբիոնում մենակ ես եմ զբաղվում էդ թեմաներով։ Զարմացա, ասեցի՝ ստուգեմ, թե ում անունով է։ Մեկ էլ տեսնեմ՝ իմ անունն է վրան։ Պատվիրելս հեչ չեմ հիշում։ Ահագին բան չեմ հիշում էս վերջին մի քանի շաբաթից։

Ուզում եմ ամռանը Հայաստան գալ, բայց տոմսերն աններելիորեն թանկ են։ Անցյալ ձմեռ Հայաստան գալու մի տոմսի գնով գնացինք Փարիզ, հյուրանոցում մնացինք ու ռեստորաններով ֆռֆռացինք։ Ու տոմսերը գնալով ավելի ու ավելի են թանկանում։ Ախր ինչու՞ էլի։ Արդյունքում տարին երկու անգամ գալը դառնում է տարին մի անգամ, հետո ավելի ու ավելի հազվադեպ։

Մի խոսքով, լրիվ անորոշ ապագա․ անորոշ աշխատանքային վիճակ, անորոշ բնակարան, անորոշ ամառ, անգամ անորոշ բնակավայր, իսկ ես իմ կյանքում ամենաշատը անորոշությունից եմ վախենում։ Հայաստան վերադառնա՞լ։ Ոչ մի դեպքում։ Մի անգամ արդեն խերվել եմ։

2 Comments »

Հելլե Հելլեի «Ռոդբյու-Փութգարդեն» վիպակը

Image result for rødby puttgardenՄի անգամ գործիս տեղը նվնվում էի, թե լավ դանիական գրականություն չկա, որ կարդամ։ Որպես պատասխան գրասեղանիս հայտնվեց Ծննդյան տոների փաթեթավորմամբ մի նվեր։ Դանիացի գրող Հելլե Հելլեի «Ռոդբյու-Փութգարդեն» վիպակն էր, որն էդպես մի կողմ թողեցի մինչև էն օրը, երբ այլևս դանիերենի դասերի չէի գնում, ու լեզուն կենդանի պահելու համար որոշեցի կարդալ։

«Ռոդբյու-Փութգարդենը» Դանիան և Գերմանիան կապող լաստանավի երթուղի է։ Վիպակի հերոսների համար կենտրոնական դեր է կատարում այս երթուղին, որովհետև աշխատում են նավի օծանելիքի բաժնում ու բնակվում են Ռոդբյու բնակավայրում։

Վիպակի կենտրոնական դեմքը քսանամյա Ջեյնն է, որը բնակվում է իր քրոջ՝ Թինեի և քրոջ դստեր՝ Դիթեի հետ։ Ջեյնն ու Թինեն տարբեր հայրերից են։ Մեծացել են առանց հոր։ Նույն կերպ էլ պատահական սեռական կապից ծնված Դիթեն էլ է առանց հոր մեծանում։

Ջեյնը դեռ շատ ջահել է, չգիտի՝ կյանքից ինչ է ուզում։ Թինեն հույս ուներ, որ  Ջեյնը գոնե բարձրագույն կրթություն կստանա, բայց Ջեյնն ուսումը կիսատ է թողնում, վերադառնում Ռոդբյու՝ կառչելով մանկության հիշողություններից։

Վիպակի դեպքերի մեծ մասը տեղի են ունենում դանիական այդ աննշան քաղաքում իր աննշան հերոսներով։ Միայն մի դրվագ կա, որտեղ Ջեյնը սիրեկանի հետ մեկնում է Համբուրգ, բայց հետո մեծ հաճույքով վերադառնում է Ռոդբյու։ Մեծ հաճույքով, որովհետև ջահել Ջեյնը չգիտի տղամարդկանցից ինչ է ուզում, բայց հանկարծ Համբուրգում հայտնաբերում է, որ սիրեկանի՝ ամուսնացած լինելն իրեն անհանգստացնում է։

«Ռոդբյու-Փութգարդենի» ուժեղ կողմերից էր նաև Դիթեի կերպարը։ Մի քանի ամսական պստլիկ աղջիկն ի՞նչ կերպար պիտի ունենա որ։ Բայց հեղինակը հմտորեն մտցրել էր նրան պատմության մեջ՝ անձնավորելով ու դարձնելով վիպակի անբաժան մասը։ Դիթեն խաղում էր, Դիթեն լացում էր, Դիթեն ուշադիր նայում էր մարդկանց, Դիթեն որոշ բաներ սիրում էր, որոշ բաներ՝ չէ։

Հելլե Հելլեին անվանում են դանիական Հեմինգուեյ։ Հեղինակն ինքն էլ է խոստովանում, որ Հեմինգուեյից ահագին ազդված է։ Իսկ վիպակում տեսնում ես պարզ, կարճ նախադասություններ, կենդանի երկխոսություններ, որտեղ ամեն ինչ չէ, որ ասվում է։ Ու կերպարներին ճանաչում ես հենց իրենց ասածների ենթատեքստերից։ Ու հենց այդ պարզ, հասկանալի լեզուն անասելի սիրուն է թվում։ Այս գրեթե երեք տարիների ընթացքում դանիերենի սիրունությունն առաջին անգամ հենց այս գիրքը կարդալիս զգացի։

Հեղինակն աննշան քաղաքում ապրող աննշան մարդկանց պատմությունը նշանավոր ու հետաքրքիր է դարձրել՝ այդպիսով ցույց տալով, որ նրանք էլ ունեն հետաքրքրություններ, անհանգստություններ ու երազանքներ, կարևորելով այն կյանքերը, որոնց մեծ քաղաքների սնոբերը անվանում են հիմարներ ու կյանքից բան չհասկացողներ։

Իսկ այս ընթացքում Դանիայում լաստանավերի երթուղիները մեկը մյուսի հետևից փակվում են՝ փոխարինվելով կամուրջներով։ Մեկը մյուսի հետևից այդ աննշան բնակավայրերի բնակիչները զրկվում են աշխատանքից։ Ռոդբյու-Փութգարդեն երթուղին դեռ կա. Գերմանիան ու Դանիան կապող կամուրջ դեռ չի կառուցվել։ Հուսամ՝ չի էլ կառուցվի, որ Ջեյնն ու Թինեն չկորցնեն իրենց աշխատանքը։

Leave a comment »

Ի՞նչ խնդիր է լուծում թարգմանիչը

Գիտաբժշկական ոլորտում հետազոտական նյութերի կամ հարցաթերթիկների թարգմանությունները մի քանի փուլ են անցնում։ Սկզբում բնագրից (ասենք, արաբերենից) թարգմանվում է, ասենք, ճապոներեն։ Հետո մի երկրորդ թարգմանիչ, որը բնագրին ծանոթ չէ, բայց արաբերենի լեզվակիր է, թարգմանում է հետ դեպի բնագրի լեզուն (արաբերեն)։ Երրորդ փուլում բնագիրը և թարգմանված լեզվից (ճապոներենից) դեպի բնագիր թարգմանությունը դնում են կողք կողքի, համեմատում, տարբերությունները գտնում ու քննարկում։ Անհրաժեշտության դեպքում թարգմանության մեջ (ճապոներեն տարբերակում) փոփոխություններ են կատարում, որ համապատասխանի բնագրին, կամ հիմնավորում են, թե ինչու էդ փոփոխությունները չպետք է կատարվեն (մշակութային, քաղաքական, լեզվաբանական և այլ պատճառներ):

Նույնը գեղարվեստական գրականությունից սպասելը բնականաբար ծիծաղելի է։ Նախ, գեղարվեստական գրականությունն ավելի մեծ ծավալ ունի, հետևաբար դեպի բնագիր հետադարձ թարգմանությունն ուղղակի անտեղի ժամանակատար ու ծախսատար գործ է։ Երկրորդ, ինչպես գեղարվեստական գրականությունը, էնպես էլ դրա թարգմանությունը ստեղծագործականություն են պահանջում, հետևաբար չոր թարգմանությամբ հարցը չի լուծվում։

Բայց գեղարվեստական տեքստի թարգմանությունը նաև իր ստեղծագործական սահմաններն ունի, իսկ այդ սահմանները դնում է բնագիրը։ Ինչի՞ համար են գեղարվեստական տեքստերը թարգմանվում ընդհանրապես։

Ինձ համար՝ որպես ընթերցող, թարգմանությունը միջոց է կարդալու ու ընկալելու որևէ գեղարվեստական գործ, որը բնագրով չէի կարող կարդալ։ Ուրեմն թարգմանությունը հաջողված է միայն այն դեպքում, երբ փոխանցում է այն ինֆորմացիան ու զգացողությունները, ինչ կստանայի, եթե բնագիրը կարդայի։ Բայց չկա որևէ թարգմանություն, որ չանցնի թարգմանչի ձեռագրով, որ թարգմանված լեզվով չդառնա թարգմանչի ձեռագիրը։ Որոշ թարգմանիչների դեպքում ավելի շատ, մյուսների դեպքում՝ ավելի քիչ, բայց թարգմանչի կնիքը միշտ մնում է (օրինակ, Հեմինգուեյի ճապոներեն թարգմանությունները Մուրակամին լրիվ Մուրակամի է դարձրել)։ Այստեղ ես՝ որպես ընթերցող, տուժում եմ, որովհետև բնագիրը դառնում է անհասանելի։ Բայց պարզվում է՝ թարգմանիչ կա, ստեղծագործական խնդիր է լուծում, ու նրա համար կարևոր չէ բնագրի հասանելիությունը, այլ կարևոր է «ստեղծագործական խնդրի լուծումը», ամբողջ լեզվի գործածումը։ Ու սա չէի իմանա, եթե ֆեյսբուքի մի ստատուսի տակ հսկայական քննարկում չծավալվեր։

Մայրս (Ռուզաննա Խաչատրյանը) վերջերս մի էսպիսի ստատուս էր գրել. «Հայերեն թարգմանված հերթական գիրքը պարզապես չեմ կարողանում կարդալ. միայն մի քանի մեջբերում անեմ, հասկացողներն ինձ շատ լավ կհասկանան. «…Զայրույթս արդարացի չէր կարող սեպվել, այդ պատճառով ինձ հիմար զգացի», «…Համբույրը զետեղելուց առաջ ասված բժշկի բառերն էին», «Նրա կենտրոնացած լինելու դյուրությունը, խնայողական շարժումները վրաս կայծերի և սարսուռի հերթագայություն էին շարում»… Սրանք մեկ գրքի թարգմանական բազում «գոհարներից» ընդամենը մի քանիսն էին»։ Տակը բազմաթիվ մեկնաբանություններ էին՝ թարգմանությունը որակելով որպես «գուգըլ թրանսլեյթ», «ոչ հայերեն», «անգրագետ» և այլն։ Ով հայերենի հետ կապված ինչ դարդ ուներ, արտահայտեց այդ ստատուսի տակ։ Ու երևի կշարունակվեր էսպես, եթե թարգմանչի անունը հայտնի չդառնար (Աննա Դավթյան, թարգմանված գործը՝ Ալիս Մունրոյի «Ամուդսեն» պատմվածքը), ինքը չգար, չասեր, որ թարգմանությունը չենք հասկանում, որովհետև իր տեսությունը չենք կարդացել։

Մաքրամոլությունը լեզվի զարգացման ամենամեծ թշնամին է։ Բայց երբ թարգմանիչը մաքրամոլ չէ, դեռ չի նշանակում, որ հրաշալի թարգմանություն է արել, իսկ «հայերեն չէ» չի նշանակում միայն, որ հանձնարարողականների սիրելի ոսկեղենիկ հայերենը չէ։ Բայց կարող նշանակել, օրինակ անգլերենից բառացի թարգմանություն է՝ ընդհանրապես հաշվի չառնելով հայերենի կառուցվածքը ու ստանալով նախադասություններ, որոնք խճճված են ու դժվարըմբռնելի։

Խոսվեց նաև, որ արդար չէ առանց թարգմանչի անունը նշելու քննարկում անել։ Մի կողմից, համաձայն եմ, որովհետև կարևոր է, որ յուրաքանչյուր հետաքրքրվող կարողանա ճարել ամբողջական գործն ու կարդալ։ Բայց մյուս կողմից, հենց այդ անանունությունն էր, որ թույլ տվեց, որ քննարկումն այսքան ծավալվի։ Եթե հենց սկզբից թարգմանչի անունը ստատուսում նշված լիներ, դժվար՝ էդքան մարդ ռիսկ աներ, արտահայտվեր։

Պարզելու համար, թե այդ ինչ ստեղծագործական խնդիր է թարգմանիչը լուծում, որ հայերեն ստացվում է անհասկանալի բառակույտ, գտա «Ամուդսենի» բնագիրը, կարդացի այն ամբողջությամբ։ Պարզվեց՝ «սեպվել» թարգմանվել է անգլերեն “turned out” արտահայտությունը. սովորական, տարածված, ծեծված արտահայտություն, որը հայերենում դարձել է արևմտահայերենից բերված, «համարվել» իմաստով ինձ անծանոթ գործածությամբ «սեպվել» բառը։ Ախր ինչու՞, երբ Մունրոյի լեզուն պարզ է, հասկանալի, առանց հազվադեպ հանդիպող բառերի։ Ի՞նչ է անում «սեպվել» բառն այստեղ, բացի տպավորություն ստեղծելուց, որ հեղինակը բարդ ու խուճուճ բառ է գործածել։

«Սեպվել» բառի գործածությունն արդարացնող Վիոլետն ասում է, որ ամբողջ լեզուն, այդ թվում՝ արևմտահայերենն է գործածվում, որ թարգմանիչը ստեղծագործական խնդիր է լուծում, որ այսպիսի թարգմանություններով է լեզուն զարգանում: Այս տեսակետի հետ համաձայն չեմ, որովհետև էսպիսի բառեր ներմուծելով՝ թարգմանիչն ընթերցողին հեռացնում է բնագրից։ Լեզուն կարելի է զարգացնել, կարելի է «սեպվել» բառն օգտագործել «համարվել» իմաստով, բայց ինչու՞ չանել սեփական ստեղծագործություններում կամ երբ բնագրում հեղինակը գործածել է ոչ թե ծեծված, տարածված “turned out” արտահայտությունը, այլ կորած-մոլորած ինչ-որ հոմանիշ։ Ի դեպ, դեռ կարող եմ այնքան հեռու գնալ ու ասել, որ այս կոնտեքստում “turned out” նշանակում է ոչ թե «համարվել», այլ «պարզվել»։

«Խնայողական շարժումները» “economical movements”-ի թարգմանությունն էր, ու երբ մի քանի հոգով առաջարկում էինք, որ «զուսպ» ու «ժլատ» տարբերակներն ավելի ճիշտ են, նորից նույն հիմնավորումն առաջ քաշվեց, ինչ «սեպվել» բառի դեպքում։ Բայց հենց էստեղի “economical” բառի համար պիտի թարգմանիչը ստեղծագործեր, որովհետև բառարանը “economical” բառի համար միայն երկու տարբերակ է տալիս՝ «տնտեսական» և «խնայողական»։ Հեշտ է դրանցից մեկն ընտրել ու դնել տեքստի մեջ։ Ավելի դժվար է մտածելը, թե ինչ խելքին մոտ ու նույնքան հաճախ հանդիպող հայերեն համարժեք կա։

Ինչ վերաբերում է «զետեղված համբույրին», հեղինակն օգտագործել է “administered” բառը, որը տվյալ կոնտեքստում գործածվում է դեղ դուրս գրելու, նշանակելու իմաստով։ Հետաքրքիր է, որ մեկնաբանողներից մեկն առաջարկել էր «դրոշմել» բառը, իսկ թարգմանիչն ընդվզել էր, բայց նույն թարգմանության մեջ մեկ այլ տեղում նույն կերպարի «տեղադրած» (“placed”) համբույրի համար հենց «դրոշմել» բայն էր գործածվել։

Հետո նաև անցա ամբողջ թարգմանությունը կարդալուն։ Աշխատում էի էսպիսի մեթոդով. կարդում էի հայերեն տարբերակը, հենց որևէ նախադասություն չէի հասկանում, բացում էի բնագիրը ու փորձում հասկանալ, թե ինչն է էդպես թարգմանվել։ Մի քանի անգամ էնպես ստացվեց, որ համապատասխան նախադասությունը չկար բնագրում, բայց էստեղ չեմ ուզում թարգմանչին վերագրել նոր նախադասություններ ավելացնելը, քանի որ հնարավոր է՝ պատմվածքի գրքային տարբերակը որոշակի փոփոխություններով է տպագրվել։

Ընդհանուր տպավորությունս՝ երկխոսություններն ուղղակի հրաշալի էին թարգմանված։ Էստեղ հանգիստ կարելի է ասել, որ Աննա Դավթյանն իսկապես գործածում է հայերենի բոլոր հնարավորությունները՝ Ամուդսենի բարբառային անգլերենը փոխարինելով հայերեն համապատասխան բարբառային խոսակցության։ Տեղ-տեղ անգամ բառախաղերն էին շատ հաջող։ Օրինակ, երբ գլխավոր հերոսուհին ներկայանում է. «- Օրիորդ Հայդ», ստանում է էսպիսի պատասխան. «- Դե-դե, հայդե»։

Մնացած տեղերում շատ էին անհարթությունները։ Որպես օրինակ կարող եմ նշել “bushes” բառի «մացառներ» թարգմանությունը։ Էլի կարելի է պնդել, որ թարգմանիչը ողջ լեզվի հետ է աշխատում։ Բայց «մացառներ» բառն իմ ամբողջ կյանքի ընթացքում հանդիպել եմ միայն Սովետի ժամանակ հայերեն թարգմանված գրականության մեջ։ Ուրիշ տեղ չեմ հիշում՝ տեսած լինեմ, մինչդեռ Մունրոն գործածել է ոչ թե “shrubs”, այլ երեք անգամ ավելի հաճախ հանդիպող “bushes”-ը։ Ուրեմն ինչու՞ չընտրել հայերեն «թփեր» տարբերակը։ Խոսում ենք ամբողջ լեզուն գործածելուց։ Մի՞թե ամբողջ լեզուն գործածել նշանակում է բոլոր հաճախ հանդիպող, ծեծված բառերից հրաժարվել ու ընտրել ավելի քիչ գործածվող համարժեքներ։ Չէ՞ որ ծեծված բառերը նույնքան են լեզվի մաս կազմում, որքան մոռացվածները, հատկապես երբ բնագրում էլ հազվադեպ հանդիպող բառ չի կիրառվել։

Հետո գալիս են արտահայտություններ, ինչպիսիք են «այդ հաշվով սխալվում էի հայտնապես», «առօրյա կարգավորումների համար անվարան էր ծառայում», «որոնց ընտանի եմ դարձել արդեն» և այլն։ Էդպես էլ չհասկացա՝ «հայտնապես» ինչ է նշանակում, որովհետև անգլերեն տեքստում ոչ մի տեղ չգտա։ Պարզեցի, որ «ընտանին» մեկ այլ ծեծված անգլերեն բառ է (“familiar”, նշանակում է «ծանոթ»): Ու էլի չհասկացա, թե ինչ ստեղծագործական ընտրություն էր այստեղ։

Արդյոք այս թարգմանությունն առաջացնու՞մ էր բնագրի զգացողությունները։ Ոչ։ Ի՞նչ ստեղծագործական խնդիր էր լուծում թարգմանիչը, այդպես էլ չհասկացա։ Կհասկանայի, եթե Մունրոն գործածեր ինչ-որ յուրօրինակ անգլերեն, իսկ թարգմանիչը նույնությամբ դրա հայերեն համարժեքը ստանար (դա արել է միայն երկխոսություններում): Բայց ստանալ անգլերեն կառուցվածքով հայերեն նախադասություննե՞ր, հեշտ թարգմանելի բառերը փոխարինել հազվագյուտ հանդիպող արտահայտություններո՞վ։ Ինչու՞։ Կհասկանամ երևի, եթե կարդամ թարգմանության տեսություն։ Բայց ես հասարակ ընթերցող եմ և ուզում եմ թարգմանված գրականություն կարդալ բնագրին հասանելի լինելու համար։

Ոչինչ, շուտով գուգլ թրանսլեյթը բոլոր հարցերը կլուծի ընթերցողի համար, իսկ գրական էլիտայի համար նախատեսված թարգմանությունները կտպագրվեն հատուկ նշումով, որ հանկարծ մեկը չսխալվի, գիրքը բացի առանց թարգմանության տեսություն կարդալու։

2 Comments »

Մի քիչ 2016-ից ու դեպի 2017

2016թ. որո՞նք էին իմ ամենասիրած պահերը
– 
Նոր տարվա գիշերը Երևանում։ Երևի կյանքիս ամենալավ Նոր տարին էր
– Վերադարձս Կոպենհագեն ու Մորթենի՝ ինձ դիմավորելն օդանավակայանում
– Խրոնինգենում փետրվարյան երեկոն հին ընկերների հետ
– Զատիկի ընթրիքը, երբ ավանդական հայկական ձուկ սարքեցինք, որը երկու համար չափից դուրս շատ էր
– Հռոմի ճամփորդությունը սկզբից մինչև վերջ
– Սիլվիայի հետ սուրճը Պալուդանում
– Օրհուսում Մորթենի հետ անցկացրած ուղիղ մեկ օրը, էնտեղի սուշին, կանալի բադիկներն ու ծովը
– Դամիեն Ռայսի համերգը
– Հայաստան կատարած ճամփորդությունը, հատկապես գիշերը Կալյումեում ընկերներիս ու Մորթենի հետ, մեկ էլ Մանուի ու Ռուֆի հետ մեր գարեջրախմությունը
– Հետվիրահատական մի շաբաթը, որը թեև էդ պահին անտանելի էր, բայց հետ նայելով ուղղակիի հրաշք մի բան էր, որն է՛լ ավելի մոտեցրեց ինձ ու Մորթենին
– Հայդելբերգում թափառելս
– Մի շաբաթ տանը մնալն ու ստեղծագործական աշխատանքով զբաղվելը
– Մայայի հետ վերջին հանդիպումը
– Պատի Սմիթի համերգը
– Հելսինկիում Մորթենի հետ թափառելն ու պուլլա կրծելը
– Համբուրգի ճամփորդությունն ու Զեմֆիրայի համերգը
– 30-ամյակիս իսկական օրը, երբ առավոտյան Մորթենը բլինչիկ էր սարքել ինձ համար
– 30-ամյակիս փարթին։ Գժանոց բան էր
– Էն նոյեմբերյան երեկոն, երբ ես ու Մորթենը քենսըլեցինք կինո գնալը, փոխարենը գնացինք սուշի ուտելու
– Լիզա Հանիգանի համերգն ու դրանից հետո նրա հետ զրույցը
– Garbage-ի համերգը
– Մորթենի ծննդյան օրն ու իռլանդական երաժշտության տակ տժժալը
– Ծննդյան տոների երեկոն, երբ միայն երկուսով էինք
– Փարիզում չորս օր թափառելը
2016թ. սիրածս գրքերը

– Պատի Սմիթ – “M Train”
– Ջենիֆեր Իգան – “A Visit from the Good Squad”
Դե մեկ էլ Լորի Մուրի պատմվածքները, որոնք փոքր-փոքր դոզաներով եմ կարդում

2016թ. սիրածս ֆիլմերը
Լոբստեր

2016թ. սիրածս հոդվածները
Վահան Իշխանյանի «Ռուսաֆոբիայի վտանգները» հոդվածաշարը

2016թ. սիրածս համերգները
Էնքան լավ ա, որ էնքան շատ համերգների եմ էղել, որ ընտրություն անելու ճոխությունն ունեմ։ Դամիեն Ռայս, Պատի Սմիթ, Լիզա Հանիգան, Զեմֆիրա, Garbage

2016թ. սիրածս երգերը/կատարողները
– Lisa Hannigan – At Swim ալբոմը
– Regina Spektor
– Julia Stone-ն իր երկու ալբոմներով
– Gregory Alan Isakov

2016թ. սիրածս հեռուստահաղորդումները
Չկա

Ինչո՞վ եմ ամենաշատը հպարտացել 2016թ.
Ուզածիս հասնելու համար կռիվներով

Ինչի՞ համար եմ ինձ ներում
Որ ուզածիս հասնելու կռիվներն ավելի շուտ չէի սկսել

Ո՞րն է 2015 և 2016թթ. դեկտեմբերների ամենամեծ տարբերությունը
Հիմա ընկերոջս հետ եմ ապրում Կոպենհագենի մեջ, անցյալ տարի աշխարհի ծերին էի ապրում։

Բավականաչափ զվարճացե՞լ եմ
Չափից շատ

Արդյոք բավականաչափ հաճա՞խ եմ ասել «այո»
Երբեմն երևի չափից դուրս շատ

Արդյոք բավականաչափ հաճա՞խ եմ ասել «ոչ»
Ցավոք, պահանջվածից քիչ

2017-ի մասին.
Ի՞նչն է ինձ ամենից շատ ոգևորում
PhD-ս վերջապես ավարտելու հեռանկարը

Ի՞նչ նոր բաներ եմ փորձելու, որ մինչ այդ չեմ արել
Հըմ, սա թող գաղտնիք մնա

Ի՞նչ նոր բաներ կուզենայի անել ու ավարտել, որ 2016-ի դեկտեմբերին ուրախությամբ արձանագրեմ դրա մասին
– Դիսերտացիաս պաշտպանել
– Կայուն աշխատանք ունենալ

Ի՞նչն է ինձ վախեցնում, և ես գիտեմ, որ պետք է անեմ
Դիսերտացիաս ժամանակին վերջացնելը։ Փաստացիորեն պիտի հաջորդ չորս ամիսներին դիսերտացիայիցս բացի ուրիշ ոչնչով չզբաղվեմ։

Նոր ընկերնե՞ր, մտերիմնե՞ր, միջավայրե՞ր
Դժվար։ Մաքսիմում նոր աշխատատեղ, որին պետք ա հարմարվել։ Կոշմար։

Ինչ-որ բան, որ չէի ուզենա այլևս անել
Ֆեյսբուք մտնել։ Բայց ուզում եմ ոչ թե դա ռադիկալ մեթոդներով անել, այլ ուղղակի շատ ավելի քիչ մտնել։ Չգիտեմ՝ ոնց ա հնարավոր դա անել։

2012-ը մենակության տարի էր, 2013-ը՝ մարդկանց, 2014-ը՝ էմոցիաների, 2015-ը՝ սիրո, 2016-ը՝ վստահության։

Leave a comment »

Նեթվորքինգ կամ օրինականացված կոռուպցիա

networkingՀինգ ամսից գործազուրկ եմ։ Ավելի ճիշտ, պիտի նոր աշխատանք ճարեմ։ Ակադեմիայում մնալու ցանկություն էնքան էլ չունեմ. հոգնել եմ մի քանի տարին մեկ գործազրկության վտանգի առաջ կանգնելուց։ Դրա համար կարիերայի ոչ մի վորքշոփ բաց չեմ թողնում։ Փորձում եմ պարզել՝ PhD անելուց հետո դանիական աշխատաշուկայում ինչ հնարավորություններ կան։

Սիվին սիրուն սարքելուց ու LinkedIn-ի գրավիչ պրոֆիլ ունենալուց բացի բոլորը միաձայն մի խորհուրդ են տալիս. նեթվորքինգ։ Շատ վորքշոփների ժամանակ նույնիսկ խորհուրդներ են տալիս, թե ինչպես պետք է կատարել նեթվորքինգը։

Սկզբում ընտրում ես այն ընկերությունը, որտեղ ուզում ես աշխատել։ Հետո քո ծանոթների շրջապատում գտնում ես մեկի, ով ճանաչում է այդ ընկերությունում աշխատող որևէ մեկի։ Խնդրում ես ծանոթացնել։ Հանդիպում ես նոր ծանոթիդ, հարցեր տալիս ընկերության մասին։ Երբ նրանց մոտ թափուր աշխատատեղ է հայտնվում, դիմում ես ու անպայման նշում նոր ծանոթիդ անունը։ Շանսերդ մի քանի անգամ մեծանում են։

Նեթվորքինգով գործ ճարելու ուրիշ հազար ու մի տարբերակ էլ կա։ Ամենահարմար տարբերակն այն է, երբ ծանոթներիցդ որևէ մեկի աշխատավայրում թափուր աշխատատեղ կա, զանգում է քեզ, ասում՝ էսինչ աշխատատեղն ունենք, կուզե՞ս։

Ոչ հարմար, բայց արդյունավետ տարբերակ է որևէ կոնֆերանսի կամ այլ կարևոր իրադարձության ժամանակ որևէ կարևոր մարդու հետ ծանոթանալը։ Հետո նրան նամակ ես գրում, մի գլուխ գովերգում։ Կարող ես անգամ դուռը ծեծել, ասել՝ ինձ գործ տվեք։ Երբ ասում է՝ գործ չկա, գալիս ես մի քանի ամիս հետո, նույնն ասում։ Էնքան, մինչև լինի։

Առաջին հայացքից էնքան էլ վատ չի թվում, բայց պարզվում է՝ Դանիայի աշխատատեղերի 80%-ը չեն էլ հայտարարվում ու հենց նեթվորքինգով են լցվում։ Իսկ հայտարարվելիս էլ հիմնականում արդեն նախապես իմանում են, թե ում են վերցնելու։ Անգամ իմ PhD-ի աշխատատեղն էլ է էդպիսին եղել։ Ուղղակի երջանիկ պատահականությամբ այն անձը, որի համար նախատեսված էր այդ տեղը, հանկարծ որոշել էր չդիմել, տեղը թափուր էր մնացել։ Ստիպված նորմալ մրցույթ էին անցկացրել։

Հենց նեթվորքինգի արդյունքում հաճախ աշխատանքի են անցնում պակաս կոմպետենտ մարդիկ, իսկ ավելի կոմպետենտները մնում են ստվերում մինչև էն պահը, երբ հասկանում են, որ իրենք էլ պետք է մտնեն նեթվորքինգի խաղի մեջ։

Բայց եթե խորանանք, էսքան անմեղ ու ոմանց կարծիքով պրոֆեսիոնալ հնչող «նեթվորքինգ» տերմինը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ բոլորիս քաջ հայտնի «ծանոթով գործի ընդունվելը», որը Հայաստանում ու մի շարք արևելաեվրոպական երկրներում համարում են կոռուպցիա։ Դանիայում դա դիտվում է որպես աշխատանք գտնելու նորմալ բաղադրիչ, ու շատ հազվադեպ է քննադատության արժանանում (վերջերս մի երիտասարդ նեթվորքինգը համեմատել էր մարմնավաճառության հետ, բայց հոդվածն առանձնապես մեծ արձագանք չստացավ):

Նեթվորքինգը միայն դանիական երևույթ չէ։ Ողջ արևմտյան աշխարհում միջազգային կոնֆերանսներ, վորքշոփներ ու այլ միջոցառումներ կազմակերպում են հենց նեթվորքինգի նպատակով (ասել կուզի՝ որ մի օր գործ պետք լինի, ծանոթն արդեն ճարված լինի):

Ամիսներ շարունակ մտածում եմ՝ որն է նեթվորքինգի ու ծանոթով գործի ընդունվելու տարբերությունը։ Վերջը գտա. եթե արևմուտքում է, ուրեմն պուպուշ է, կարելի է, կոչվում է նեթվորքինգ։ Եթե նախկին սովետական պետություն է, ուրեմն քըխ է, կոռուպցիա է, կոչվում է ծանոթով գործի ընդունվել, պետք է դրա դեմ պայքարել։

Leave a comment »

Ինչն է դուրս գալիս Դանիայում. մաս 2. ինտրովերտ հասարակություն

Առաջին մասն այստեղ

introvertsՎերջերս Կոպենհագենում բնակվող ընկերներիցս մեկը ֆեյսբուքում ստատուս էր գրել։ Ասում էր, որ երբեմն հարևանների կամ որդու դպրոցի երեխաների ծնողների հետ զրուցում է։ Հաճելի ու ընկերական են։ Բայց երբ նորից ինչ-որ տեղ տեսնում են իրար, չեն բարևում, ասես հեչ էլ ծանոթ չեն։ Այդ ընկերս չէր հասկանում, թե ինչու է այդպես, իսկ նրա դանիացի կինը մշակույթին էր վերագրում։ Հետևեցին բազմաթիվ այլ էքսպատների մեկնաբանություններ այն մասին, թե դանիացիներն ընդհանրապես կարճ խոսակցություն (small talk) անել չգիտեն, թե սոցիալական հմտություններ չունեն։ Մի քանիսն էլ կիսվեցին իրենց նմանատիպ փորձով։

Կիսածանոթ մարդուն չբարևելը Դանիայում մշակութային է։ Դա չի արվում որևէ մեկին արհամարհելու կամ չճանաչելու տալու համար, այլ մի քիչ դիմացինին հարգելու արդյունք է, մի քիչ էլ ուղղակի պարտադրված շփումից խուսափելու միջոց։ Դիմացինին հարգել նշանակում է, որ գուցե այդ մարդը խոսելու հավես չունի, ասելիք չունի, ուզում է իր մտքերի հետ մնալ։ Ինչու՞ անկապ սկսել եղանակից խոսել մենակ խոսելու համար։ Ու նաև հենց դանիացին հաճախ ուզում է շփումներից, կարճ խոսակցություններից զերծ մնալ։ Ինչու՞ բարևել ու խոսել, եթե դրա ցանկությունը չունես։ Եթե դիմացինը կարևոր ասելիք ունենա, ինքը կմոտենա։

Հայաստանում բոլոր տեսակի սոցիալական պարտականություններն ինձ խեղդում էին։ Զանազան հավաքույթներ, երբ գալիս, ձեռքերիցս քաշում, համոզում էին, որ տանեն պարելու։ Կամ երբ ուղղակի որևէ քեֆի ժամանակ առանձնանում էի, հազար հոգի կարող էր թափվել գլխիս ու հարցներ՝ ինչ է պատահել։ Չէ, բան չի եղել, ուղղակի չեմ կարողանում շփվել մարդկանց հետ, ուզում եմ մի քիչ մենակ մնալ։ Սրճարանում մենակ նստելն ամենատարօրինակ բանն էր (բայց էս մեկը ոնց որ վերջին տարիներին փոխվում է)։ Իսկ երբ այգիներում վեր էի ընկնում ու գիրք կարդում, պարտադիր մեկը մոտենում էր ու սկսում խոսել։

Իմ անձնական տարածքն ավելի մեծ էր, քան մեր մշակույթով սահմանվածը, ու երբ անծանոթ մեկը մոտենում, սկսում էր խոսել, շունչս կտրվում էր։ Դանիայում ահագին մեծ են անձնական տարածքները։ Ներխուժում առանձնապես չեմ նկատել։ Բայց այ հերիք է, որ գնամ Գերմանիա ու գնացքի տոմսի հերթ կանգնեմ, որ նույն «օդի պակասի» զգացողությունն առաջանա։

Ու միայն ֆիզիկական տարածքս չէր, որ ոտնահարվում էր։ Հայաստանում պետք է բոլորը բոլորի մասին ամեն ինչ իմանային։ Ուսանողական տարիներին գնահատականներն էին կամ ավարտելուց հետոյի պլանները։ Մինչև ծայրից ծայր չքրքրեին, հանգիստ չէին թողնի։ Հետո արդեն հասնում էին անձնականին, ամուսնանալուն ու նախատում, որ ուշացնել չի կարելի։ Իմ փոխարեն որոշում էին, թե որն է ճիշտ կյանքը ու ինչն է լավ ինձ համար։ Մինչև հիմա էլ անում են։ Մինչև հիմա էլ շատերը նախատում են ինձ Հայաստանից գնալու համար, ինչքան էլ փորձում եմ բացատրել, որ իմ կյանքն է, ու որոշումներ ընդունողը ես եմ։

Իհարկե, Դանիայում էլ են նման խոսակցություններ տեղի ունենում, բայց շատ զգույշ։ Ու երբ շատ ուղիղ ասում եմ, որ չեմ ուզում որևէ թեմայով խոսել, զրուցակիցն անմիջապես փոխում է թեման, ոչ թե նեղանում կամ շարունակում քրքրելը՝ մինչև իր ուզած ինֆորմացիան կորզի։ Հիշում եմ՝ մի անգամ նոր ամուսնալուծված գործընկերներիցս մեկի մասին մեկ այլ գործընկեր ասաց. «Փաստորեն, դու նորից սինգլ ես»։ Պատասխան. «Ես պիտակներ չեմ սիրում։ Եկեք փոխենք թեման»։ Ու զրույցը միանգամից ուրիշ ուղղություն ստացավ։

Այստեղ ապրելով նաև լիցքավորվելու ժամանակ եմ ունենում։ Ինձ համար կարևոր է շաբաթը մի քանի ժամ բազմոցին վեր ընկնելը, ոչ մեկի հետ չշփվելն ու ոչինչ չանելը (ոչինչ չանելու տակ հասկանանք բլոգ գրել, ֆեյսբուք բզբզալ, գիրք կարդալ ու այլ ժամանցային բաներ)։ Դա ծուլություն չէ, ֆիզիկական հոգնածություն չէ, հիվանդություն չէ։ Ուղղակի հոգեբանորեն դրա կարիքն ունեմ։ Եթե չեմ անում, հաջորդ ամբողջ շաբաթս վարի է գնում. հոգնածություն, ուշադրության կենտրոնացման դժվարություն, ոչ էնքան պրոդուկտիվ աշխատանք։ Երևանում ընդհանրապես անհնար էր էդպես վեր ընկնելը։ Հեռախոսս չէր լռում։ Եթե անջատում էի, որևէ ուրիշ բան էր մեջտեղ ընկնում։ Ու հնարավոր չէր լինում որևէ ծակ գտնել ու շունչ քաշել։ Միակ տեղը, որ դա հնարավոր էր, տատիկիս տանն էր, բայց բջջային հեռախոսների ի հայտ գալու հետ տատիկիս տանն էլ ուղղակի վեր ընկնելն անհնար դարձավ։ Դանիայում իրար զանգել հազվադեպ, միայն խիստ անհրաժեշտության դեպքում է լինում։ Մնացած դեպքերում մարդիկ շփվում են սմս-ներով ու ֆեյսբուքով։ Ու դա նույնպես թույլ է տալիս շնչել։

Ընդհանրապես, մենակ մնալու ցանկությունը կամ նույնիսկ պահանջը դանիացիների համար շատ կարևոր է, ու երբեք դիմացինը չի վիրավորվում, երբ մեկն այդ մասին բարձրաձայնում է։ Անցյալ տարի դանիական պատվիրակությամբ մեկնել էինք Անգլիա կոնֆերանսի։ Ամբողջ շաբաթ միասին էինք, լիքը մարդկանց հետ էինք շփվում, ասում-խոսում։ Բայց երբ եկավ վերջին օրը, բոլորս ուժասպառ էինք եղել։ Ու նախաճաշից հետո պայմանավորվեցինք, որ ցրվում ենք տարբեր կողմերով, զբաղվում ինչով ուզում ենք, հետո հանդիպում, միասին գնում օդանավակայան։ Հիմա պատկերացրեք էս նույն բանը հայկական պատվիրակության հետ։ Մի քանի երկուսը նեղանում են, մի երկուսը կպչում, հետդ գալիս են։ Իսկ եթե մեկն էլ ուզում է առանձնանալ, թաքուն անհետանում է, որ ոչ ոք չնեղանա ու ոչ ոք հետը չգա։

Մեկ էլ Հայաստանում գժվում էի վերջին վայրկյանին պլանների փոխվելուց։ Չգիտեմ՝ զբաղվածությունիցս էր, թե բնույթիցս, բայց ինձ ավելի հարմար էր լինում, երբ մի երկու շաբաթ առաջ նախապես պլանավորած էի լինում, թե երեկոներն ինչով եմ զբաղվելու։ Շատ ընկերներ նեղանում էին, երբ զանգում էին, առաջարկում հանդիպել, իսկ ես օրացույցս էի քրքրում ու հարմար օր փնտրում հաջորդ երկու շաբաթների ընթացքում։ Շատ ընկերներից էլ ես էի նեղանում, երբ վերջապես օրը գալիս էր, զանգում, ասում էին, որ չեն կարող գալ։

Դանիայում մարդիկ ամեն ինչ նախապես են պլանավորում, ու ճիշտ ինձ նման նեղվում են, երբ պլանները փոխվում են։ Իհարկե, մի երկու արտասահմանցի ընկեր ունեմ, որոնց հետ հանդիպելը գլխացավանք է դառնում, որովհետև միշտ առաջարկում են հանդիպել վերջին վայրկյանին, իսկ ես հազվադեպ եմ սպոնտան լինում (չնայած փորձում եմ, աշխատում եմ դրա վրա, բայց սպոնտանությունը ևս մի բան է, որ շատ արագ էներգիաս սպառում է)։ Ու մի երկուսն էլ զարմանում են դանիացիների՝ ամեն ինչ շատ շուտ պլանավորելու վրա։ Օրինակ, վերջերս ֆեյսբուքում ծննդյանս օրվա իվենթի էի բացել, հրավիրել  ընկերներիս։ Իվենթին գրեթե երկու ամիս կար։ Հրավիրելուս հաջորդ օրն ամերիկացի ընկերներիցս մեկին եմ տեսնում, ասում է՝ հո չե՞ս գժվել, երկու ամիս առաջ իվենթ ես բացել։ Ասում եմ՝ բայց մենք Դանիայում ենք։ Շառը գցում եմ Դանիայի վրա, բայց թաքուն ուրախ եմ, որ էստեղ էդպես է, որ երկու ամիս, ոչ թե երկու օր առաջ եմ իմանում ովքեր են գալու ու ինչ եմ եփելու։

Իրականում ինտրովերտ ու էքստրավերտ հասարակությունները լավ ու վատ հասարակություններ չեն, այլ տարբեր են։ Բայց ինտրովերտի համար դժվար է էքստրավերտների մեջ լինելը, էքստրավերտների համար՝ ինտրովերտների։ Դանիայում բազմաթիվ ամերիկացիներ, իսպանացիներ ու գուցե նաև հայեր նեղվում են, որ հասարակությունը «փակ» է, դանիացիները «սառն» են։ Բայց ես, որպես մասամբ ինտրովերտ, գտել եմ ինձ հարմար հասարակությունը, որտեղ կարողանում եմ մարդկանց հետ շփման ու առանձնանալու կատարյալ բալանս ապահովել ու հետևաբար ինձ լավ եմ զգում գրեթե ամեն օր։

 

5 Comments »

Ինչն է դուրս գալիս Դանիայում. մաս 1. գենդերային հավասարություն

screen-shot-2013-12-11-at-2-45-56-pm-300x267Փետրվարին, երբ գրեցի, թե ինչը դուրս չի գալիս Դանիայում, հաստատ գիտեի, որ կարճ ժամանակ անց անդրադառնալու եմ նաև լավ բաներին։ Բայց ամիսներ անցան, ու չէի կարողանում գրել։ Չէի կարողանում ոչ թե նրա համար, որ Դանիայում լավ բան չկա (որովհետև շատ կա), այլ որովհետև չէի կարողանում ձևակերպել ասելիքս։ Բայց երկար մտածելուց հետո հասկացա, որ շատ բաներ կարելի է ամփոփել մեկ բառով. գենդերային հավասարություն։

Տեսականորեն գենդերային հավասարություն ասելով հասկանում ենք կնոջ ու տղամարդու հավասար իրավունքներ ու հնարավորություններ։ Սիրուն, բայց աբստրակտ երևույթ է։ Հաստատ մեկը կգտնվի ու կասի՝ կարո՞ղ ա դու Հայաստանում տղամարդկանց հավասար իրավունքներ ու հնարավորություններ չունեիր։ Իսկապես, եթե էդպես սահմանենք, ոնց որ դժգոհելու տեղ չունեմ. կրթություն ստացել եմ, աշխատանք ունեի, կարող էի մինչև ժամը հազարը փաբերում թրև գալ։

Բայց Հայաստանում շատ էի նեղվում։ Նեղվում էի բազմաթիվ պատճառներով։ Դրանցից մեկն էլ էն էր, որ ինձ թվում էր, թե իմ ներսում ի սկզբանե ինչ-որ բան սխալ է։ Կողքից ինձ անընդհատ ասում էին՝ խելքդ տվել ես ուսմանը, էդքան չի կարելի, մի քիչ արտաքինիդ հետևիր, բա անձնականը, բա սենց, բա նենց, քեզ աղջիկ ասողին (շարունակեք ցանկը)։ Միայն իմ նեղ շրջապատում էի կարողանում ես ես լինել, իսկ դրանից դուրս անընդհատ ինչ-որ բանով սխալ էի, անընդհատ նկատողությունների էի արժանանում, անընդհատ մատնանշվում էր, որ ես ինչ-որ բանով նորմալ չեմ։ Կանայք քննադատում էին ինձ, տղամարդիկ հուշտ էին լինում։ Ուղեղս դիտվում էր որպես սպառնալիք, ոչ թե որպես արժանիք։ Արդյունքում՝ ինձ թվում էր, թե կարիերայի վրա կենտրոնացած այն տգեղ կինն եմ, որը երբևէ անձնական կյանք չի ունենալու։

Բայց եկա Դանիա, ու հանկարծ ամեն ինչ փոխվեց։ Հանկարծ պարզվեց, որ խելացիությունը տղամարդկանց մենաշնորհը չէ ու գնահատվում է անկախ անձի գենդերային պատկանելությունից։ Պարզվեց նաև, որ տղամարդիկ ոչ թե հուշտ են լինում խելացի կանանցից, այլ ձգտում դեպի նրանց։ Իմ շուրջն էլ լիքը դանիացի տղամարդիկ էին պտտվում։ Ու էն զգացողությունը, որ ինչ-որ բան սխալ է իմ մեջ, վերացավ։

Այստեղ տղամարդիկ կնոջ խելքը ոչ թե սպառնալիք են համարում, այլ արժանիք։ Ու մենակ էն, որ ասում եմ՝ PhD եմ անում, հետաքրքրվածությունը կրկնապատկում է։ Որևէ մեկի մտքով չի անցնում ասել՝ խելքդ տվել ես գիտությանը։ Որևէ մեկը չի սկսում անկապ մրցակցել կամ փորձել ոչնչացնել դիմացինին՝ կպնելով արտաքինին, ինչպես հաճախ տեղի էր ունենում Հայաստանում։ Ու այ քեզ բան. պարզվեց, որ համ էլ լավ էլ սիրուն եմ առանց կոսմետիկայի։ Հայաստանում «չխնամված» եմ, էստեղ՝ կանացի։

Դանիայում կինը եփող-թափող, մաքրող ու ծննդաբերող օբյեկտ չէ, որովհետև տղամարդիկ էլ, կանայք էլ դեռ շատ վաղ տարիքից իրենք են իրենց ճաշերը եփում ու իրենց հետևից հավաքում։ Ու բնականաբար, կան տղամարդիկ ու կանայք, որոնք չեն սիրում եփել կամ հավաքել, բայց դա սեռից անկախ է։ Միայն դրսում ճաշող աղջկան չեն ասում «քեզ աղջիկ ասողին» կամ «տանողիդ տանը մնաս»։ Իսկ ճաշ եփող տղամարդը ղզիկ չէ։

Էս բոլորը տեսականորեն շատ հեշտ ու հասկանալի է թվում։ Երևի շատերդ եք կարդացել, թե «էդ կեղտոտ Եվրոպայում» ոնց են «սեռերը վերացել»։ Բայց հենց էս գենդերային հավասարությունն է, որ Դանիան շատ տարբեր է դարձնում աշխարհի բազմաթիվ երկրներից։ Ու հենց Դանիայում հասկացել եմ, որ ոչ թե իմ մեջ է ինչ-որ բան սխալ, այլ ապրում էի սխալ երկրում, որտեղ միայն ու միայն սեռիս պատճառով հասարակությունն ինձնից լրիվ ուրիշ սպասելիքներ ուներ, այնպիսի սպասելիքներ, որոնք չէի կարող արդարացնել։

Էստեղ նաև հասկացա, որ կարիերան ու անձնական կյանքը շատ էլ լավ համատեղելի են, որովհետև անձնական կյանքը ոչ թե ուրիշի համար ճաշ եփելն ու հետևից հավաքելն է, այլ երկու կյանքեր իրար միացնելը։ Ու հենց այս կիրակի օրով մինչ ես տունն էի մաքրում, ընկերս դարչնաոլոր էր թխում։ Չկա ավելի համեղ բան, քան նրա թխած դարչնաոլորը։ Ու Հայաստանյան իմ ամբողջ կյանքի ընթացքում երբևէ ինձ այնքան կանացի չեմ զգացել, ինչքան իմ դանիացի ընկերոջ կողքին։

2 Comments »

Ադիչիեի «Ամերիկանան» որպես ռասիզմի մասին ոչ այնքան հաջող գիրք

22a8e000-ff3a-0133-f1c5-0aacbc4f5d01Մեր ուսանողներից մեկի ավարտական ցերեկույթն էր։ Ֆրանսուհի կոլեգաս, հարցրեց, թե արդյոք «Ամերիկանան» կարդացել ենք։ Շեֆս ասաց չէ, սկսեց Ուելբեքից խոսել։ Բայց ֆրանսուհին վերադարձավ «Ամերիկանային»։ Ասաց, որ գիրքը կարդացել է, որ իր տանն ապրող ուգանդացի փախստականին ավելի լավ հասկանա, ու դա ահագին օգնել է։ Չգիտեմ՝ կոլեգաս գրքից ինչ ստացավ, բայց ես առանձնապես հիացած չեմ։

Նիգերացի գրող Չիմամանդա Ադիչիեի «Ամերիկանա» գիրքը նիգերացի Իֆեմելուի մասին է, որը մեկնում է ԱՄՆ սովորելու, հետո հետ է գնում Նիգերիա։ Առաջին հայացքից՝ հետաքրքիր թեմա. սև իմիգրանտի պատմություն ԱՄՆ-ում։ Բայց թեմայի հետաքրքրականությունը կորում է ռասիզմի մասին անվերջ դատողությունների, ձանձրալի բլոգային գրառումների ու բազմաթիվ ավելորդ, պատմության հետ ընդհանրապես կապ չունեցող մանրամասների արանքում։

Իֆեմելուն Նիգերիայում թողնում է ընկերոջը՝ Օբինզեին: ԱՄՆ մեկնելուց հետո որոշ ժամանակ անց կապերը խզում է, հետո տարիներ անց հանդիպում են։ Նրանց ամբողջ սերը լցված է կլիշեներով («Նա հանկարծ հասկացավ, որ ուզում էր նույն օդը շնչել, ինչ Օբինզեն»), ու պրիմիտիվ սերիալային ռոմանտիկայից բացի ոչինչ չես տեսնում։

Իֆեմելուն ինքը բավական զզվելի բնավորությամբ կին է. աջ ու ձախ բոլորին քննադատում է, իրեն բոլորից վեր է դասում (թե՛ ԱՄՆ-ի սևերից, թե՛ իմիգրանտ սևերից, թե՛ սպիտակներից, թե՛ իր ընկերներից, թե՛ ծնողներից): Կյանքում որևէ նպատակ չունի, որևէ բանի հետևից չի գնում։ Ասես ընդունում է էն, ինչ գալիս է իր առաջ։ Ու անգամ Նիգերիա վերադառնալն էլ հստակ պատճառաբանություն չունի։ Իհարկե, զանազան իմիգրանտներ կվիճեն, թե բոլորս էլ մեր երկիրը վերադառնալու զգացողությունն ունենում ենք։ Բայց բոլորս չենք վերադառնում, չէ՞։ Իսկ եթե վերադառնում ենք, շատ կոնկրետ պատճառաբանություններ ենք ունենում։

Ուրեմն ինչու՞ հանկարծ Իֆեմելուն որոշեց Նիգերիա վերադառնալ։ Բլեյնից բաժանվե՞լն էր պատճառը (Իֆեմելուի սևամորթ ինտելեկտուալ ընկերն ԱՄՆ-ում)։ Նիգերիայում վերջապես ժողովրդավարական ընտրություննե՞րը։ Փրինսթոնից հետո ուղղակի որևէ պլան չունենա՞լը։ Օբինզեին տեսնելու ցանկությու՞նը։ Թե՞ ուղղակի կարոտախտը։ Բայց եթե վերջինը, ուրեմն ինչու՞ տասներեք տարի հետո, ոչ թե ավելի շուտ։

Գիրքն էդպես էլ անպատասխան է թողնում Իֆեմելուի այս որոշումը, ինչպես անպատասխան, կիսատ է թողնում նաև բազմաթիվ այլ հատվածներ։ Ասենք, Օբինզեին Լոնդոն հասցնելու իմաստը ո՞րն էր։ Էդ մասը հանենք, դուրս շպրտենք, ու վեպում դրանից ոչինչ չի փոխվի։ Կերպարները դրանից ուրիշ մարդ չեն դառնա։ Իսկ եթե հեղինակն ուզում էր ապօրինի իմիգրանտների թեման էլ շոշափեր, գուցե դա աներ մի ուրիշ գրքում ու չերկարացնել առանց այդ էլ հաստափոր գիրքը։

Ընթացքում անընդհատ ուզում ես ճանաչել Իֆեմելուին, իմանալ, թե ինչն է իրեն հուզում, ինչ է ուզում էս կյանքից, ինչն է իրեն անհանգստացնում։ Բայց միայն հանդիպում ես նրան, թե ինչից է դժգոհ։ Գրեթե ծայրից ծայր անհաղորդ ես մնում գլխավոր հերոսուհու ապրումներին, չնայած արի ու տես, որ ռասիզմի մասին բլոգ ունի։

Ուզում ես հասկանալ, թե ռասիզմն անմիջականորեն ինչպես է ազդում Իֆեմելուի վրա։ Բայց դրա մասին գրեթե ոչինչ չկա։ Կարծես ինքը չի տուժում, միայն դիտարկում է։ Ռասիզմի մասին միայն խոսվում է, բայց այն չի երևում գրքում։ Ես կուզեի դա տեսնել, հասկանալ, թե ինչպես է հերոսուհուն անհանգստացնում, ոչ թե դրա դրսևորումներին ծանոթանալ բլոգային գրառումների ու ինտելեկտուալ երկխոսությունների միջոցով։

Հատուկենտ հետաքրքիր մասերը հեղինակը կարճ է կապում ու անցնում առաջ։ Ասենք, Իֆեմելուի զարմիկ Դայքի ինքնության խնդիրը, որն իմ կարծիքով գրքում ամենահետաքրքիր մասն է, շատ հպանցիկ է ներկայացվում, որպես երկրորդական պատմություն։

Իֆեմելուի կերպարը միայն տեսանելի է դառնում այն ժամանակ, երբ տարիներ անց գրախանութում հանդիպում է Օբինզեին։ Էդ մասի երկխոսությունները կենդանի են։ Հազիվ կարողանում ես հասկանալ կերպարին։ Բայց դա ընդամենը մի քանի էջ է տևում։ Դրանից հետո գիրքը վերադառնում է իր նույն ձանձրալի ընթացքին։

Մի ուրիշ լուրջ թերություն է նորմալ խմբագրման բացակայությունը։ Բացի նրանից, որ ուժեղ պատմություն ստանալու համար գրքի 70 %-ն ուղղակի պետք է կտրել-թափել, հեղինակը նաև լիքը ժամանակային անճշտություններ է թույլ տվել։ Սկզբում տպավորություն է ստեղծվում, որ Իֆեմելուն 90-ականների կեսերին է ԱՄՆ մեկնում։ Բայց զանազան փաստեր ֆիքսելով՝ հասկանում ես, որ հեղինակն անընդհատ հետուառաջ է արել, ինքն էլ չգիտի, թե կոնկրետ երբ են գրքի իրադարձությունները տեղի ունենում։

Խմբագրման բացակայությունը հատկապես ակնհայտ է դառնում, երբ հենց գրքի բովանդակության անճշտություն ես նկատում։ Գրքի սկզբում Նիգերիա վերադառնալուց առաջ Իֆեմելուն Օբինզեին գրում է, որ Բլեյնից բաժանվել է, ու Օբինզեն շատ լավ ֆիքսում է էդ ինֆորմացիան։ Իսկ վերջում, երբ հանդիպում են, Օբինզեն հարցնում է, թե Բլեյնի հետ գործերը ոնց են։ Ասես էդ մեյլն ինքը չէր ստացել։

«Ամերիկանան» հաստատ պոտենցիալ ունեցող պատմություն է, ու հետաքրքիր է Նիգերիայի, ինչպես նաև ԱՄՆ-ում նիգերացի իմիգրանտի մասին կարդալը։ Բայց հենց խմբագրման բացակայությունն այն դարձնում է միջակություն ու ստիպում հեղինակի գրքերն այլևս չբացել, չնայած որ շատ տեղերում կարդացել եմ, որ նրա նախորդ վեպերն ավելի լավն են։

 

Leave a comment »

Պենկովայի սկանդալն ու ժամանակակից գիտության խնդիրները

female-mad-scientist-clipart-memes-trending-space-uvon8t-clipartԿոպենհագենի համալսարանի բոլոր PhD ուսանողները պարտավոր են գիտական էթիկա կուրսն անցնել PhD-ն սկսելու հենց առաջին ամիսներին: Երբ ես էի այդ կուրսն անցնում, ու խոսքի մեջ նշեցի այդ մասին, մեր պոստդոկներից մեկը ասաց.

-Հա՜, Պենկովայի կուրսը:

Պարզվում է՝ այդ կուրսը վերջին տարիներին են ներմուծել, որպեսզի Պենկովայի նման դեպքերից ապագայում խուսափեն:

Նեյրոգիտնական Միլենա Պենկովան Կոպենհագենի համալսարանի մեծ հաջողությունների հասած ջահել պրոֆեսոր էր: Ավելի քան 100 տպագրված աշխատանք ուներ հեղինակավոր ամսագրերում: Նրա ակադեմիական գործունեությունը գրեթե անհարթ է եղել: Բազմաթիվ դրամաշնորհներ է ստացել: Ու որպես հաջողակ կին գիտնականի օրինակ նրանից անընդհատ հարցազրույցներ էին վերցնում, հայտնվում էր ամսագրերի շապիկներին:

Բայց մի անգամ, երբ Պենկովայի ուսանողներից մեկը կրկնելով գիտափորձը չկարողացավ նույն արդյունքները ստանալ ու այդ մասին հայտնեց ղեկավարությանը, կասկածներ առաջացան Պենկովայի գործունեության մասին: Սկզբում ռեկտորը փորձեց պաշտպանել, բայց հետո 58 գիտնականներից բաղկացած խումբը նամակ գրեց և հետաքննություն պահանջեց: Պարզվեց՝ տարիներ շարունակ կեղծ արդյունքներ է հրապարակել: Եվ դեռ նույնիսկ Պենկովայի դիսերտացիան հաստատելիս կոմիտեի անդամներից մեկը կասկած էր հայտնել, որ 1500 առնետ մի քանի ամսում ուղղակի չէր կարող հետազոտված լինել: Անկախ կոմիտե էին հրավիրել, որը հաստատել էր դիսերտացիան: Պենկովան պաշտպանել էր ու շարունակել գիտական գործունեությունը:

Երբ կեղծիքի մասին տեղեկությունները հրապարակվեցին, Պենկովան պրոֆեսորի պաշտոնից դուրս եկավ՝ պատճառաբանելով, որ ուզում է կենտրոնանալ գիտության վրա: Դրան հաջորդեցին զանազան հետաքննություններ, բանավեճեր, էթիկայի մասին լիքը խոսակցություններ: Պենկովայի հոդվածները գիտական ամսագրերից դուրս հանվեցին: Կոպենհագենի համալսարանը գիտական էթիկա դասընթացը մտցրեց, որտեղ նորաթուխ գիտնականներին սովորեցնում են, որ կեղծելը վատ բան է:

Իսկ Միլենա Պենկովան չէ՞ր կեղծի, եթե իր ժամանակ գիտական էթիկա դասընթացը գոյություն ունենար: Մեր օրերում ավելի փոքր մասշտաբների գիտական կեղծիքներ անընդհատ են տեղի ունենում, բայց դրանց ոչ ոք ուշադրություն չի դարձնում, որովհետև փոքր կեղծիքները հաջողության ճանապարհն ավելի դանդաղ են սարքում:

Ի՞նչ է պետք ժամանակակից գիտական աշխարհում հաջողության հասնելու համար: Առաջին ու պարտադիր պայմանը միջազգային գրախոսվող ամսագրերում տպագրություններն են: Սիվիում նշված տպագրություններն են, որ մի նորավարտին մյուս նորավարտից ավելի որակավորված են սարքում, ու գործատուն ընտրում է նրան, ով ավելի շատ ու ավելի հեղինակավոր ամսագրերում տպագրություն ունի: Էդ տպագրություններն են նաև ֆինանսավորում բերում, որ գիտնականը կարողանա իր գիտական խումբը սկսել, ջահել կադրերի գործի ընդունել:

Գրախոսվող ամսագրերում հոդված տպագրելն առաջին հայացքից գիտական աշխատանքի որակը գնահատելու լավ միջոց է. հոդվածդ ուղարկում ես, երկու անանուն գրախոսներ մանրամասն կարդում են հոդվածը, ուժեղ ու թույլ կողմերը նշում, առաջարկում որոշ բաներ փոխել: Գրախոսների կարծիքի հիման վրա խմբագիրը որոշում  է կա՛մ տպագրել հոդվածը, կա՛մ մերժել: Հաճախ խմբագիրը մինչև գրախոսներին դիմելն է մերժում հոդվածը: Սովորաբար էդպես վարվում է անորակ կամ ամսագրի թեմայի հետ կապ չունեցող հոդվածների հետ: Ամսագրի որակն էլ որոշվում է ազդեցության գործակցով. ինչքան շատ են տվյալ ամսագրից հոդվածներ վկայակոչվում, էնքան ավելի բարձր է ազդեցության գործակիցը:

Լավ միջոց է, չէ՞: Որակյալ գիտություն արա, հոդվածներդ ուղարկի ամսագրերին, տպագրվիր, հաջողության հասիր: Անգամ Հայաստանում, որտեղ կասկածելի գիտություն ինչքան ասես կա, «Պահանջում ենք գիտության ֆինանսավորման ավելացում» խումբն անընդհատ առաջարկում էր գիտության որակը ազդեցության գործակից ունեցող միջազգային ամսագրում տպագրություններով որոշել (օրինակ): Բայց Միլենա Պենկովան ավելի քան 100 տպագրություն ուներ նման ամսագրերում: Ու վստահ եմ՝ ինքը միակը չէ:

Գրախոսվող ամսագրերը բացի անորակ ու ամսագրի ուղղվածության հետ կապ չունեցող հոդվածներից մերժում են նաև բացասական արդյունքներովը: Այսինքն, եթե դու գիտնական ես, գիտափորձ ես իրականացրել, հիպոթեզդ հաստատող տվյալներ չես ստացել, ու գրում ես դրա մասին, ուղարկում հեղինակավոր ամսագրի, կարող ես գրեթե վստահ լինել, որ մերժվելու ես: Բնականաբար, չես կարող գիտափորձդ, որի վրա ահագին ժամանակ ես ծախսել, վերցնել ու աղբարկղը նետել: Փոխարենը շատ գիտնականներ հիպոթեզը ձևափոխում են, նոր վիճակագրական վերլուծություններ անում, մինչև մի տեղ վիճակագրորեն հավաստի արդյունք ստանան (ասել կուզի՝ p<0.05):

Այն հոդվածները, որտեղ վիճակագրորեն հավաստի արդյունքներ կան, գրեթե վստահաբար տպագրվում են: Գրախոսները հաճախ չեն խորանում. արդյոք ճի՞շտ է կատարված վիճակագրական վերլուծությունը: Արդյոք փորձարարական դիզայնը լա՞վն է, թե՞ ոչ: Արդյոք ստացված արդյունքը կարևո՞ր է, թե՞ ոչ: Այդ անիծյալ p-ն 0.05-ից փոքր է, ուրեմն հոդվածը լավն է:

Ու այդ p-ից կախված են նաև բազմաթիվ գիտնականների ճակատագրեր, դիսերտացիաներ, կարիերաներ: Մինչդեռ գիտությամբ զբաղվող յուրաքանչյուր անձ գիտի, որ բացասական արդյունքները միշտ էլ անխուսափելի են, ու նույնիսկ ամենալավ փորձարարական դիզայնով գիտափորձերում հնարավոր են բացասական արդյունքներ:

Բայց գրախոսները դիզայնին քիչ ուշադրություն են դարձնում: Գիտնականին մնում է փոքր կեղծիքների դիմել ու ձևափոխել սկզբնական հիպոթեզը: Ոմանք ավելի մեծ կեղծիքների են գնում՝ ձևափոխելով p-ն կամ փոխելով հետազոտված առնետների թիվը: Իսկ ամենավատն այն է, որ ինչքան հեղինակավոր է ամսագիրը, այնքան ավելի մեծ կեղծիքների կարիք է լինում այնտեղ տպագրվելու համար: Մասնավորապես, ամենահեղինակավոր Science ամսագրում տպագրված մի քաղաքագիտական հոդված մեկ այլ գիտական սկանդալի պատճառ է դարձել: Տպագրվելուց առաջ հոդվածի անհավանական դիզայնին ոչ ոք ուշադրություն չի դարձրել, այլ կենտրոնացել են սիրուն արդյունքների վրա:

Ուրեմն ստացվում է, որ ինչքան շատ ես կեղծում, էնքան ավելի անհարթ է լինում գիտական կարիերադ, իհարկե, մինչև էն պահը, երբ բռնվում ես: Բայց արդյոք բոլո՞րն են բռնվում: Եվ ի՞նչ է նշանակում բռնվել, երբ խոսքն ընդամենը վիճակագրական վերլուծության հետ խաղալու մասին է:

Մեր օրերի գիտությունը սխալ ուղղություն է բռնել, ու Պենկովայի նմաններին պատժելով ու էթիկայի դասընթաց մտցնելով գիտությունը կեղծիքից չես մաքրի, քանի դեռ գիտափորձի արդյունքները, ոչ թե դիզայնն են որակի չափանիշ: Իսկ առաջինը կեղծելը հեշտ է, երկրորդը՝ գրեթե անհնար, հատկապես երբ ներմուծվի գիտափորձերի նախնական գրանցումը:

2 Comments »