Կարուսել

Ոչ վե՛րջ կա, ոչ ըսկի՛զբ այս երգում

Ինչն է դուրս գալիս Դանիայում. մաս 3. աշխատանք-կյանք բալանս

Մաս 1
Մաս 2

Մեր ֆակուլտետում PhD անելու ողջ ընթացքում երեք անգամ ղեկավարի հետ հարցազրույց է տեղի ունենում։ Էդ ընթացքում քննարկում ենք զանազան հարցեր. ո՞նց է պրոյեկտն ընթանում, ի՞նչ դժվարություններ ունեմ, ի՞նչը կարելի է բարելավել և այլն։ Էս բոլորի հետ մեկտեղ կա մի շատ կարևոր հարց. «Ինչպե՞ս է աշխատանք-կյանք բալանսդ»։

phdcomics-thesis

Ամերիկյան ակադեմիայի օրինակներից, երբ գիտական աշխատանքից կարևոր բան չկա

Անցյալ շաբաթ իմ վերջին նման հարցազրույցն էր։ Աշխատանք-կյանք բալանս հարցին հասնելիս ղեկավարս ուզեց ճշտել, թե արդյոք հասցնում եմ հանգստանալ։ Ասացի, որ կես տարի է մնացել, ու հիմա ամենակարևորը թեզս ժամանակին հանձնելն է, մնացածը երկրորդական է։ Հարցրեց, թե արդյոք ընկերս հասկանում է, որ առաջիկա կես տարում զբաղված եմ լինելու։

Եթե նայենք ԱՄՆ-ի, ՄԹ-ի ու այլ պետությունների PhD ուսանողներին, կտեսնենք, որ մի այլ կարգի են ճռռում. առավոտից մինչև ուշ երեկո լաբերում են, շաբաթ-կիրակի կամ արձակուրդ չունեն։ Արդյունքում՝ չնայած հասցնում են ավելի շատ գիտական հոդվածներ տպագրել, քան դանիացի PhD-ները, շատերը հոգեկան խնդիրներ են ձեռք բերում։

Իսկ Դանիայում PhD ուսանողից պահանջվում է աշխատել շաբաթը 37 ժամ, կատարել գիտական, աշխատանքային և կրթական պարտականությունները, տարին 6 շաբաթ արձակուրդ գնալ ու բնագավառից կախված մի քանի հոդված տպագրել։ Ճիշտ է՝ իրականում ի վերջո որոշ PhD ուսանողներ ավելի շատ են աշխատում կամ աշխատավայրում հայտնվում են նաև վիքենդին, բայց դա ոչ մի կերպ չի համեմատվի ԱՄՆ-ի 10-12 ժամյա աշխատանքային օրերի հետ։

Նաև թույլատրվում է աշխատել մեր ընտրած ժամերին։ Եթե ես առավոտյան ժամերին լրիվ անջատված եմ, չի նշանակում, որ պիտի տառապելով 8։30 հասնեմ աշխատանքի ու մի երկու ժամ կռիվ տամ, մինչև ուղեղս միանա։ Կարող եմ աշխատանքի գալ 10։00-ին և մնալ մի քիչ ավելի երկար։ Արդյունքում՝ ոչ թե իմ ռիթմն եմ հարմարացնում աշխատանքիս, այլ աշխատանքս՝ ռիթմիս։

Բայց դանիացի PhD ուսանողից ամենակարևոր պահանջն աշխատանքից հաճույք ստանալն է։ Չնայած ղեկավարիս հետ բազմաթիվ տարաձայնություններին ու վեճերին, չնայած մեր՝ տարբեր հետաքրքրություններին ու լավ հետազոտության պատկերացումներին, ղեկավարս անընդհատ փորձում է ճշտել, թե արդյոք որևէ բան որ անում եմ, հաճույք ստանում եմ դրանից։

Ու սա միայն ակադեմիայում չէ։ Դանիական բազմաթիվ աշխատավայրերում պայմաններն անպայման էնպիսին են, որ աշխատակիցները կարողանան տուն գնալ ու ընտանիքի-երեխաների հետ ժամանակ անցկացնել։ Ղեկավարները տարին մեկ անգամ իրենց ենթակաների հետ հարցազրույց անցկացնելով բոլոր մնացած հարցերի հետ փորձում են պարզել, թե արդյոք աշխատանքից հաճույք ստանում են կամ կան արդյոք ինչ-որ բաներ, որ անհանգստացնում են կամ հո չափից շատ չե՞ն աշխատում։

Իհարկե, աշխատանքն այսքան շատ կյանքին հարմարացնելն իր բացասական կողմերն էլ ունի։ Շատ աշխատողներ ուղղակի ծուլանում են ու լավագույն արդյունքը չեն ցուցաբերում։ Բայց էստեղ հարց է առաջանում. ո՞րն է ավելի կարևոր։ Ունենալ գերազանց արդյունք ու սթրեսված-անքուն աշխատո՞ղ, որը սկի երեխաներին տեսնել չի հասցնում, թե՞ միջինից մի քիչ բարձր արդյունք, բայց առողջ ու երջանիկ աշխատող, որն աշխատանքից հաճույք է ստանում։ Ու 37 ժամյա աշխատանքային շաբաթվա աշխատավարձերն էլ, ի դեպ, բնավ ցածր չեն։

Աշխատանք-կյանք բալանսը չեմ ուզում Հայաստանի հետ համեմատել, որովհետև էնտեղ ուղղակի ոչինչ չի կարգավորվում, ու հաճախ ուղղակի ապրելու համար անհրաժեշտ փող վաստակելու համար օրը 12 ժամ պիտի աշխատես։ Բայց համեմատելի է այլ զարգացած պետությունների հետ, նույն ԱՄՆ-ի, որտեղ մարդիկ անընդհատ առաջընթացի, արդյունքի, արտադրանքի ճնշման տակ են, ու մարդու ինքնազգացողությունն ու երջանկությունը երկրորդ պլան է մղվում։

Leave a comment »

Ինչն է դուրս գալիս Դանիայում. մաս 2. ինտրովերտ հասարակություն

Առաջին մասն այստեղ

introvertsՎերջերս Կոպենհագենում բնակվող ընկերներիցս մեկը ֆեյսբուքում ստատուս էր գրել։ Ասում էր, որ երբեմն հարևանների կամ որդու դպրոցի երեխաների ծնողների հետ զրուցում է։ Հաճելի ու ընկերական են։ Բայց երբ նորից ինչ-որ տեղ տեսնում են իրար, չեն բարևում, ասես հեչ էլ ծանոթ չեն։ Այդ ընկերս չէր հասկանում, թե ինչու է այդպես, իսկ նրա դանիացի կինը մշակույթին էր վերագրում։ Հետևեցին բազմաթիվ այլ էքսպատների մեկնաբանություններ այն մասին, թե դանիացիներն ընդհանրապես կարճ խոսակցություն (small talk) անել չգիտեն, թե սոցիալական հմտություններ չունեն։ Մի քանիսն էլ կիսվեցին իրենց նմանատիպ փորձով։

Կիսածանոթ մարդուն չբարևելը Դանիայում մշակութային է։ Դա չի արվում որևէ մեկին արհամարհելու կամ չճանաչելու տալու համար, այլ մի քիչ դիմացինին հարգելու արդյունք է, մի քիչ էլ ուղղակի պարտադրված շփումից խուսափելու միջոց։ Դիմացինին հարգել նշանակում է, որ գուցե այդ մարդը խոսելու հավես չունի, ասելիք չունի, ուզում է իր մտքերի հետ մնալ։ Ինչու՞ անկապ սկսել եղանակից խոսել մենակ խոսելու համար։ Ու նաև հենց դանիացին հաճախ ուզում է շփումներից, կարճ խոսակցություններից զերծ մնալ։ Ինչու՞ բարևել ու խոսել, եթե դրա ցանկությունը չունես։ Եթե դիմացինը կարևոր ասելիք ունենա, ինքը կմոտենա։

Հայաստանում բոլոր տեսակի սոցիալական պարտականություններն ինձ խեղդում էին։ Զանազան հավաքույթներ, երբ գալիս, ձեռքերիցս քաշում, համոզում էին, որ տանեն պարելու։ Կամ երբ ուղղակի որևէ քեֆի ժամանակ առանձնանում էի, հազար հոգի կարող էր թափվել գլխիս ու հարցներ՝ ինչ է պատահել։ Չէ, բան չի եղել, ուղղակի չեմ կարողանում շփվել մարդկանց հետ, ուզում եմ մի քիչ մենակ մնալ։ Սրճարանում մենակ նստելն ամենատարօրինակ բանն էր (բայց էս մեկը ոնց որ վերջին տարիներին փոխվում է)։ Իսկ երբ այգիներում վեր էի ընկնում ու գիրք կարդում, պարտադիր մեկը մոտենում էր ու սկսում խոսել։

Իմ անձնական տարածքն ավելի մեծ էր, քան մեր մշակույթով սահմանվածը, ու երբ անծանոթ մեկը մոտենում, սկսում էր խոսել, շունչս կտրվում էր։ Դանիայում ահագին մեծ են անձնական տարածքները։ Ներխուժում առանձնապես չեմ նկատել։ Բայց այ հերիք է, որ գնամ Գերմանիա ու գնացքի տոմսի հերթ կանգնեմ, որ նույն «օդի պակասի» զգացողությունն առաջանա։

Ու միայն ֆիզիկական տարածքս չէր, որ ոտնահարվում էր։ Հայաստանում պետք է բոլորը բոլորի մասին ամեն ինչ իմանային։ Ուսանողական տարիներին գնահատականներն էին կամ ավարտելուց հետոյի պլանները։ Մինչև ծայրից ծայր չքրքրեին, հանգիստ չէին թողնի։ Հետո արդեն հասնում էին անձնականին, ամուսնանալուն ու նախատում, որ ուշացնել չի կարելի։ Իմ փոխարեն որոշում էին, թե որն է ճիշտ կյանքը ու ինչն է լավ ինձ համար։ Մինչև հիմա էլ անում են։ Մինչև հիմա էլ շատերը նախատում են ինձ Հայաստանից գնալու համար, ինչքան էլ փորձում եմ բացատրել, որ իմ կյանքն է, ու որոշումներ ընդունողը ես եմ։

Իհարկե, Դանիայում էլ են նման խոսակցություններ տեղի ունենում, բայց շատ զգույշ։ Ու երբ շատ ուղիղ ասում եմ, որ չեմ ուզում որևէ թեմայով խոսել, զրուցակիցն անմիջապես փոխում է թեման, ոչ թե նեղանում կամ շարունակում քրքրելը՝ մինչև իր ուզած ինֆորմացիան կորզի։ Հիշում եմ՝ մի անգամ նոր ամուսնալուծված գործընկերներիցս մեկի մասին մեկ այլ գործընկեր ասաց. «Փաստորեն, դու նորից սինգլ ես»։ Պատասխան. «Ես պիտակներ չեմ սիրում։ Եկեք փոխենք թեման»։ Ու զրույցը միանգամից ուրիշ ուղղություն ստացավ։

Այստեղ ապրելով նաև լիցքավորվելու ժամանակ եմ ունենում։ Ինձ համար կարևոր է շաբաթը մի քանի ժամ բազմոցին վեր ընկնելը, ոչ մեկի հետ չշփվելն ու ոչինչ չանելը (ոչինչ չանելու տակ հասկանանք բլոգ գրել, ֆեյսբուք բզբզալ, գիրք կարդալ ու այլ ժամանցային բաներ)։ Դա ծուլություն չէ, ֆիզիկական հոգնածություն չէ, հիվանդություն չէ։ Ուղղակի հոգեբանորեն դրա կարիքն ունեմ։ Եթե չեմ անում, հաջորդ ամբողջ շաբաթս վարի է գնում. հոգնածություն, ուշադրության կենտրոնացման դժվարություն, ոչ էնքան պրոդուկտիվ աշխատանք։ Երևանում ընդհանրապես անհնար էր էդպես վեր ընկնելը։ Հեռախոսս չէր լռում։ Եթե անջատում էի, որևէ ուրիշ բան էր մեջտեղ ընկնում։ Ու հնարավոր չէր լինում որևէ ծակ գտնել ու շունչ քաշել։ Միակ տեղը, որ դա հնարավոր էր, տատիկիս տանն էր, բայց բջջային հեռախոսների ի հայտ գալու հետ տատիկիս տանն էլ ուղղակի վեր ընկնելն անհնար դարձավ։ Դանիայում իրար զանգել հազվադեպ, միայն խիստ անհրաժեշտության դեպքում է լինում։ Մնացած դեպքերում մարդիկ շփվում են սմս-ներով ու ֆեյսբուքով։ Ու դա նույնպես թույլ է տալիս շնչել։

Ընդհանրապես, մենակ մնալու ցանկությունը կամ նույնիսկ պահանջը դանիացիների համար շատ կարևոր է, ու երբեք դիմացինը չի վիրավորվում, երբ մեկն այդ մասին բարձրաձայնում է։ Անցյալ տարի դանիական պատվիրակությամբ մեկնել էինք Անգլիա կոնֆերանսի։ Ամբողջ շաբաթ միասին էինք, լիքը մարդկանց հետ էինք շփվում, ասում-խոսում։ Բայց երբ եկավ վերջին օրը, բոլորս ուժասպառ էինք եղել։ Ու նախաճաշից հետո պայմանավորվեցինք, որ ցրվում ենք տարբեր կողմերով, զբաղվում ինչով ուզում ենք, հետո հանդիպում, միասին գնում օդանավակայան։ Հիմա պատկերացրեք էս նույն բանը հայկական պատվիրակության հետ։ Մի քանի երկուսը նեղանում են, մի երկուսը կպչում, հետդ գալիս են։ Իսկ եթե մեկն էլ ուզում է առանձնանալ, թաքուն անհետանում է, որ ոչ ոք չնեղանա ու ոչ ոք հետը չգա։

Մեկ էլ Հայաստանում գժվում էի վերջին վայրկյանին պլանների փոխվելուց։ Չգիտեմ՝ զբաղվածությունիցս էր, թե բնույթիցս, բայց ինձ ավելի հարմար էր լինում, երբ մի երկու շաբաթ առաջ նախապես պլանավորած էի լինում, թե երեկոներն ինչով եմ զբաղվելու։ Շատ ընկերներ նեղանում էին, երբ զանգում էին, առաջարկում հանդիպել, իսկ ես օրացույցս էի քրքրում ու հարմար օր փնտրում հաջորդ երկու շաբաթների ընթացքում։ Շատ ընկերներից էլ ես էի նեղանում, երբ վերջապես օրը գալիս էր, զանգում, ասում էին, որ չեն կարող գալ։

Դանիայում մարդիկ ամեն ինչ նախապես են պլանավորում, ու ճիշտ ինձ նման նեղվում են, երբ պլանները փոխվում են։ Իհարկե, մի երկու արտասահմանցի ընկեր ունեմ, որոնց հետ հանդիպելը գլխացավանք է դառնում, որովհետև միշտ առաջարկում են հանդիպել վերջին վայրկյանին, իսկ ես հազվադեպ եմ սպոնտան լինում (չնայած փորձում եմ, աշխատում եմ դրա վրա, բայց սպոնտանությունը ևս մի բան է, որ շատ արագ էներգիաս սպառում է)։ Ու մի երկուսն էլ զարմանում են դանիացիների՝ ամեն ինչ շատ շուտ պլանավորելու վրա։ Օրինակ, վերջերս ֆեյսբուքում ծննդյանս օրվա իվենթի էի բացել, հրավիրել  ընկերներիս։ Իվենթին գրեթե երկու ամիս կար։ Հրավիրելուս հաջորդ օրն ամերիկացի ընկերներիցս մեկին եմ տեսնում, ասում է՝ հո չե՞ս գժվել, երկու ամիս առաջ իվենթ ես բացել։ Ասում եմ՝ բայց մենք Դանիայում ենք։ Շառը գցում եմ Դանիայի վրա, բայց թաքուն ուրախ եմ, որ էստեղ էդպես է, որ երկու ամիս, ոչ թե երկու օր առաջ եմ իմանում ովքեր են գալու ու ինչ եմ եփելու։

Իրականում ինտրովերտ ու էքստրավերտ հասարակությունները լավ ու վատ հասարակություններ չեն, այլ տարբեր են։ Բայց ինտրովերտի համար դժվար է էքստրավերտների մեջ լինելը, էքստրավերտների համար՝ ինտրովերտների։ Դանիայում բազմաթիվ ամերիկացիներ, իսպանացիներ ու գուցե նաև հայեր նեղվում են, որ հասարակությունը «փակ» է, դանիացիները «սառն» են։ Բայց ես, որպես մասամբ ինտրովերտ, գտել եմ ինձ հարմար հասարակությունը, որտեղ կարողանում եմ մարդկանց հետ շփման ու առանձնանալու կատարյալ բալանս ապահովել ու հետևաբար ինձ լավ եմ զգում գրեթե ամեն օր։

 

5 Comments »

Ինչն է դուրս գալիս Դանիայում. մաս 1. գենդերային հավասարություն

screen-shot-2013-12-11-at-2-45-56-pm-300x267Փետրվարին, երբ գրեցի, թե ինչը դուրս չի գալիս Դանիայում, հաստատ գիտեի, որ կարճ ժամանակ անց անդրադառնալու եմ նաև լավ բաներին։ Բայց ամիսներ անցան, ու չէի կարողանում գրել։ Չէի կարողանում ոչ թե նրա համար, որ Դանիայում լավ բան չկա (որովհետև շատ կա), այլ որովհետև չէի կարողանում ձևակերպել ասելիքս։ Բայց երկար մտածելուց հետո հասկացա, որ շատ բաներ կարելի է ամփոփել մեկ բառով. գենդերային հավասարություն։

Տեսականորեն գենդերային հավասարություն ասելով հասկանում ենք կնոջ ու տղամարդու հավասար իրավունքներ ու հնարավորություններ։ Սիրուն, բայց աբստրակտ երևույթ է։ Հաստատ մեկը կգտնվի ու կասի՝ կարո՞ղ ա դու Հայաստանում տղամարդկանց հավասար իրավունքներ ու հնարավորություններ չունեիր։ Իսկապես, եթե էդպես սահմանենք, ոնց որ դժգոհելու տեղ չունեմ. կրթություն ստացել եմ, աշխատանք ունեի, կարող էի մինչև ժամը հազարը փաբերում թրև գալ։

Բայց Հայաստանում շատ էի նեղվում։ Նեղվում էի բազմաթիվ պատճառներով։ Դրանցից մեկն էլ էն էր, որ ինձ թվում էր, թե իմ ներսում ի սկզբանե ինչ-որ բան սխալ է։ Կողքից ինձ անընդհատ ասում էին՝ խելքդ տվել ես ուսմանը, էդքան չի կարելի, մի քիչ արտաքինիդ հետևիր, բա անձնականը, բա սենց, բա նենց, քեզ աղջիկ ասողին (շարունակեք ցանկը)։ Միայն իմ նեղ շրջապատում էի կարողանում ես ես լինել, իսկ դրանից դուրս անընդհատ ինչ-որ բանով սխալ էի, անընդհատ նկատողությունների էի արժանանում, անընդհատ մատնանշվում էր, որ ես ինչ-որ բանով նորմալ չեմ։ Կանայք քննադատում էին ինձ, տղամարդիկ հուշտ էին լինում։ Ուղեղս դիտվում էր որպես սպառնալիք, ոչ թե որպես արժանիք։ Արդյունքում՝ ինձ թվում էր, թե կարիերայի վրա կենտրոնացած այն տգեղ կինն եմ, որը երբևէ անձնական կյանք չի ունենալու։

Բայց եկա Դանիա, ու հանկարծ ամեն ինչ փոխվեց։ Հանկարծ պարզվեց, որ խելացիությունը տղամարդկանց մենաշնորհը չէ ու գնահատվում է անկախ անձի գենդերային պատկանելությունից։ Պարզվեց նաև, որ տղամարդիկ ոչ թե հուշտ են լինում խելացի կանանցից, այլ ձգտում դեպի նրանց։ Իմ շուրջն էլ լիքը դանիացի տղամարդիկ էին պտտվում։ Ու էն զգացողությունը, որ ինչ-որ բան սխալ է իմ մեջ, վերացավ։

Այստեղ տղամարդիկ կնոջ խելքը ոչ թե սպառնալիք են համարում, այլ արժանիք։ Ու մենակ էն, որ ասում եմ՝ PhD եմ անում, հետաքրքրվածությունը կրկնապատկում է։ Որևէ մեկի մտքով չի անցնում ասել՝ խելքդ տվել ես գիտությանը։ Որևէ մեկը չի սկսում անկապ մրցակցել կամ փորձել ոչնչացնել դիմացինին՝ կպնելով արտաքինին, ինչպես հաճախ տեղի էր ունենում Հայաստանում։ Ու այ քեզ բան. պարզվեց, որ համ էլ լավ էլ սիրուն եմ առանց կոսմետիկայի։ Հայաստանում «չխնամված» եմ, էստեղ՝ կանացի։

Դանիայում կինը եփող-թափող, մաքրող ու ծննդաբերող օբյեկտ չէ, որովհետև տղամարդիկ էլ, կանայք էլ դեռ շատ վաղ տարիքից իրենք են իրենց ճաշերը եփում ու իրենց հետևից հավաքում։ Ու բնականաբար, կան տղամարդիկ ու կանայք, որոնք չեն սիրում եփել կամ հավաքել, բայց դա սեռից անկախ է։ Միայն դրսում ճաշող աղջկան չեն ասում «քեզ աղջիկ ասողին» կամ «տանողիդ տանը մնաս»։ Իսկ ճաշ եփող տղամարդը ղզիկ չէ։

Էս բոլորը տեսականորեն շատ հեշտ ու հասկանալի է թվում։ Երևի շատերդ եք կարդացել, թե «էդ կեղտոտ Եվրոպայում» ոնց են «սեռերը վերացել»։ Բայց հենց էս գենդերային հավասարությունն է, որ Դանիան շատ տարբեր է դարձնում աշխարհի բազմաթիվ երկրներից։ Ու հենց Դանիայում հասկացել եմ, որ ոչ թե իմ մեջ է ինչ-որ բան սխալ, այլ ապրում էի սխալ երկրում, որտեղ միայն ու միայն սեռիս պատճառով հասարակությունն ինձնից լրիվ ուրիշ սպասելիքներ ուներ, այնպիսի սպասելիքներ, որոնք չէի կարող արդարացնել։

Էստեղ նաև հասկացա, որ կարիերան ու անձնական կյանքը շատ էլ լավ համատեղելի են, որովհետև անձնական կյանքը ոչ թե ուրիշի համար ճաշ եփելն ու հետևից հավաքելն է, այլ երկու կյանքեր իրար միացնելը։ Ու հենց այս կիրակի օրով մինչ ես տունն էի մաքրում, ընկերս դարչնաոլոր էր թխում։ Չկա ավելի համեղ բան, քան նրա թխած դարչնաոլորը։ Ու Հայաստանյան իմ ամբողջ կյանքի ընթացքում երբևէ ինձ այնքան կանացի չեմ զգացել, ինչքան իմ դանիացի ընկերոջ կողքին։

2 Comments »

Ադիչիեի «Ամերիկանան» որպես ռասիզմի մասին ոչ այնքան հաջող գիրք

22a8e000-ff3a-0133-f1c5-0aacbc4f5d01Մեր ուսանողներից մեկի ավարտական ցերեկույթն էր։ Ֆրանսուհի կոլեգաս, հարցրեց, թե արդյոք «Ամերիկանան» կարդացել ենք։ Շեֆս ասաց չէ, սկսեց Ուելբեքից խոսել։ Բայց ֆրանսուհին վերադարձավ «Ամերիկանային»։ Ասաց, որ գիրքը կարդացել է, որ իր տանն ապրող ուգանդացի փախստականին ավելի լավ հասկանա, ու դա ահագին օգնել է։ Չգիտեմ՝ կոլեգաս գրքից ինչ ստացավ, բայց ես առանձնապես հիացած չեմ։

Նիգերացի գրող Չիմամանդա Ադիչիեի «Ամերիկանա» գիրքը նիգերացի Իֆեմելուի մասին է, որը մեկնում է ԱՄՆ սովորելու, հետո հետ է գնում Նիգերիա։ Առաջին հայացքից՝ հետաքրքիր թեմա. սև իմիգրանտի պատմություն ԱՄՆ-ում։ Բայց թեմայի հետաքրքրականությունը կորում է ռասիզմի մասին անվերջ դատողությունների, ձանձրալի բլոգային գրառումների ու բազմաթիվ ավելորդ, պատմության հետ ընդհանրապես կապ չունեցող մանրամասների արանքում։

Իֆեմելուն Նիգերիայում թողնում է ընկերոջը՝ Օբինզեին: ԱՄՆ մեկնելուց հետո որոշ ժամանակ անց կապերը խզում է, հետո տարիներ անց հանդիպում են։ Նրանց ամբողջ սերը լցված է կլիշեներով («Նա հանկարծ հասկացավ, որ ուզում էր նույն օդը շնչել, ինչ Օբինզեն»), ու պրիմիտիվ սերիալային ռոմանտիկայից բացի ոչինչ չես տեսնում։

Իֆեմելուն ինքը բավական զզվելի բնավորությամբ կին է. աջ ու ձախ բոլորին քննադատում է, իրեն բոլորից վեր է դասում (թե՛ ԱՄՆ-ի սևերից, թե՛ իմիգրանտ սևերից, թե՛ սպիտակներից, թե՛ իր ընկերներից, թե՛ ծնողներից): Կյանքում որևէ նպատակ չունի, որևէ բանի հետևից չի գնում։ Ասես ընդունում է էն, ինչ գալիս է իր առաջ։ Ու անգամ Նիգերիա վերադառնալն էլ հստակ պատճառաբանություն չունի։ Իհարկե, զանազան իմիգրանտներ կվիճեն, թե բոլորս էլ մեր երկիրը վերադառնալու զգացողությունն ունենում ենք։ Բայց բոլորս չենք վերադառնում, չէ՞։ Իսկ եթե վերադառնում ենք, շատ կոնկրետ պատճառաբանություններ ենք ունենում։

Ուրեմն ինչու՞ հանկարծ Իֆեմելուն որոշեց Նիգերիա վերադառնալ։ Բլեյնից բաժանվե՞լն էր պատճառը (Իֆեմելուի սևամորթ ինտելեկտուալ ընկերն ԱՄՆ-ում)։ Նիգերիայում վերջապես ժողովրդավարական ընտրություննե՞րը։ Փրինսթոնից հետո ուղղակի որևէ պլան չունենա՞լը։ Օբինզեին տեսնելու ցանկությու՞նը։ Թե՞ ուղղակի կարոտախտը։ Բայց եթե վերջինը, ուրեմն ինչու՞ տասներեք տարի հետո, ոչ թե ավելի շուտ։

Գիրքն էդպես էլ անպատասխան է թողնում Իֆեմելուի այս որոշումը, ինչպես անպատասխան, կիսատ է թողնում նաև բազմաթիվ այլ հատվածներ։ Ասենք, Օբինզեին Լոնդոն հասցնելու իմաստը ո՞րն էր։ Էդ մասը հանենք, դուրս շպրտենք, ու վեպում դրանից ոչինչ չի փոխվի։ Կերպարները դրանից ուրիշ մարդ չեն դառնա։ Իսկ եթե հեղինակն ուզում էր ապօրինի իմիգրանտների թեման էլ շոշափեր, գուցե դա աներ մի ուրիշ գրքում ու չերկարացնել առանց այդ էլ հաստափոր գիրքը։

Ընթացքում անընդհատ ուզում ես ճանաչել Իֆեմելուին, իմանալ, թե ինչն է իրեն հուզում, ինչ է ուզում էս կյանքից, ինչն է իրեն անհանգստացնում։ Բայց միայն հանդիպում ես նրան, թե ինչից է դժգոհ։ Գրեթե ծայրից ծայր անհաղորդ ես մնում գլխավոր հերոսուհու ապրումներին, չնայած արի ու տես, որ ռասիզմի մասին բլոգ ունի։

Ուզում ես հասկանալ, թե ռասիզմն անմիջականորեն ինչպես է ազդում Իֆեմելուի վրա։ Բայց դրա մասին գրեթե ոչինչ չկա։ Կարծես ինքը չի տուժում, միայն դիտարկում է։ Ռասիզմի մասին միայն խոսվում է, բայց այն չի երևում գրքում։ Ես կուզեի դա տեսնել, հասկանալ, թե ինչպես է հերոսուհուն անհանգստացնում, ոչ թե դրա դրսևորումներին ծանոթանալ բլոգային գրառումների ու ինտելեկտուալ երկխոսությունների միջոցով։

Հատուկենտ հետաքրքիր մասերը հեղինակը կարճ է կապում ու անցնում առաջ։ Ասենք, Իֆեմելուի զարմիկ Դայքի ինքնության խնդիրը, որն իմ կարծիքով գրքում ամենահետաքրքիր մասն է, շատ հպանցիկ է ներկայացվում, որպես երկրորդական պատմություն։

Իֆեմելուի կերպարը միայն տեսանելի է դառնում այն ժամանակ, երբ տարիներ անց գրախանութում հանդիպում է Օբինզեին։ Էդ մասի երկխոսությունները կենդանի են։ Հազիվ կարողանում ես հասկանալ կերպարին։ Բայց դա ընդամենը մի քանի էջ է տևում։ Դրանից հետո գիրքը վերադառնում է իր նույն ձանձրալի ընթացքին։

Մի ուրիշ լուրջ թերություն է նորմալ խմբագրման բացակայությունը։ Բացի նրանից, որ ուժեղ պատմություն ստանալու համար գրքի 70 %-ն ուղղակի պետք է կտրել-թափել, հեղինակը նաև լիքը ժամանակային անճշտություններ է թույլ տվել։ Սկզբում տպավորություն է ստեղծվում, որ Իֆեմելուն 90-ականների կեսերին է ԱՄՆ մեկնում։ Բայց զանազան փաստեր ֆիքսելով՝ հասկանում ես, որ հեղինակն անընդհատ հետուառաջ է արել, ինքն էլ չգիտի, թե կոնկրետ երբ են գրքի իրադարձությունները տեղի ունենում։

Խմբագրման բացակայությունը հատկապես ակնհայտ է դառնում, երբ հենց գրքի բովանդակության անճշտություն ես նկատում։ Գրքի սկզբում Նիգերիա վերադառնալուց առաջ Իֆեմելուն Օբինզեին գրում է, որ Բլեյնից բաժանվել է, ու Օբինզեն շատ լավ ֆիքսում է էդ ինֆորմացիան։ Իսկ վերջում, երբ հանդիպում են, Օբինզեն հարցնում է, թե Բլեյնի հետ գործերը ոնց են։ Ասես էդ մեյլն ինքը չէր ստացել։

«Ամերիկանան» հաստատ պոտենցիալ ունեցող պատմություն է, ու հետաքրքիր է Նիգերիայի, ինչպես նաև ԱՄՆ-ում նիգերացի իմիգրանտի մասին կարդալը։ Բայց հենց խմբագրման բացակայությունն այն դարձնում է միջակություն ու ստիպում հեղինակի գրքերն այլևս չբացել, չնայած որ շատ տեղերում կարդացել եմ, որ նրա նախորդ վեպերն ավելի լավն են։

 

Leave a comment »

Պենկովայի սկանդալն ու ժամանակակից գիտության խնդիրները

female-mad-scientist-clipart-memes-trending-space-uvon8t-clipartԿոպենհագենի համալսարանի բոլոր PhD ուսանողները պարտավոր են գիտական էթիկա կուրսն անցնել PhD-ն սկսելու հենց առաջին ամիսներին: Երբ ես էի այդ կուրսն անցնում, ու խոսքի մեջ նշեցի այդ մասին, մեր պոստդոկներից մեկը ասաց.

-Հա՜, Պենկովայի կուրսը:

Պարզվում է՝ այդ կուրսը վերջին տարիներին են ներմուծել, որպեսզի Պենկովայի նման դեպքերից ապագայում խուսափեն:

Նեյրոգիտնական Միլենա Պենկովան Կոպենհագենի համալսարանի մեծ հաջողությունների հասած ջահել պրոֆեսոր էր: Ավելի քան 100 տպագրված աշխատանք ուներ հեղինակավոր ամսագրերում: Նրա ակադեմիական գործունեությունը գրեթե անհարթ է եղել: Բազմաթիվ դրամաշնորհներ է ստացել: Ու որպես հաջողակ կին գիտնականի օրինակ նրանից անընդհատ հարցազրույցներ էին վերցնում, հայտնվում էր ամսագրերի շապիկներին:

Բայց մի անգամ, երբ Պենկովայի ուսանողներից մեկը կրկնելով գիտափորձը չկարողացավ նույն արդյունքները ստանալ ու այդ մասին հայտնեց ղեկավարությանը, կասկածներ առաջացան Պենկովայի գործունեության մասին: Սկզբում ռեկտորը փորձեց պաշտպանել, բայց հետո 58 գիտնականներից բաղկացած խումբը նամակ գրեց և հետաքննություն պահանջեց: Պարզվեց՝ տարիներ շարունակ կեղծ արդյունքներ է հրապարակել: Եվ դեռ նույնիսկ Պենկովայի դիսերտացիան հաստատելիս կոմիտեի անդամներից մեկը կասկած էր հայտնել, որ 1500 առնետ մի քանի ամսում ուղղակի չէր կարող հետազոտված լինել: Անկախ կոմիտե էին հրավիրել, որը հաստատել էր դիսերտացիան: Պենկովան պաշտպանել էր ու շարունակել գիտական գործունեությունը:

Երբ կեղծիքի մասին տեղեկությունները հրապարակվեցին, Պենկովան պրոֆեսորի պաշտոնից դուրս եկավ՝ պատճառաբանելով, որ ուզում է կենտրոնանալ գիտության վրա: Դրան հաջորդեցին զանազան հետաքննություններ, բանավեճեր, էթիկայի մասին լիքը խոսակցություններ: Պենկովայի հոդվածները գիտական ամսագրերից դուրս հանվեցին: Կոպենհագենի համալսարանը գիտական էթիկա դասընթացը մտցրեց, որտեղ նորաթուխ գիտնականներին սովորեցնում են, որ կեղծելը վատ բան է:

Իսկ Միլենա Պենկովան չէ՞ր կեղծի, եթե իր ժամանակ գիտական էթիկա դասընթացը գոյություն ունենար: Մեր օրերում ավելի փոքր մասշտաբների գիտական կեղծիքներ անընդհատ են տեղի ունենում, բայց դրանց ոչ ոք ուշադրություն չի դարձնում, որովհետև փոքր կեղծիքները հաջողության ճանապարհն ավելի դանդաղ են սարքում:

Ի՞նչ է պետք ժամանակակից գիտական աշխարհում հաջողության հասնելու համար: Առաջին ու պարտադիր պայմանը միջազգային գրախոսվող ամսագրերում տպագրություններն են: Սիվիում նշված տպագրություններն են, որ մի նորավարտին մյուս նորավարտից ավելի որակավորված են սարքում, ու գործատուն ընտրում է նրան, ով ավելի շատ ու ավելի հեղինակավոր ամսագրերում տպագրություն ունի: Էդ տպագրություններն են նաև ֆինանսավորում բերում, որ գիտնականը կարողանա իր գիտական խումբը սկսել, ջահել կադրերի գործի ընդունել:

Գրախոսվող ամսագրերում հոդված տպագրելն առաջին հայացքից գիտական աշխատանքի որակը գնահատելու լավ միջոց է. հոդվածդ ուղարկում ես, երկու անանուն գրախոսներ մանրամասն կարդում են հոդվածը, ուժեղ ու թույլ կողմերը նշում, առաջարկում որոշ բաներ փոխել: Գրախոսների կարծիքի հիման վրա խմբագիրը որոշում  է կա՛մ տպագրել հոդվածը, կա՛մ մերժել: Հաճախ խմբագիրը մինչև գրախոսներին դիմելն է մերժում հոդվածը: Սովորաբար էդպես վարվում է անորակ կամ ամսագրի թեմայի հետ կապ չունեցող հոդվածների հետ: Ամսագրի որակն էլ որոշվում է ազդեցության գործակցով. ինչքան շատ են տվյալ ամսագրից հոդվածներ վկայակոչվում, էնքան ավելի բարձր է ազդեցության գործակիցը:

Լավ միջոց է, չէ՞: Որակյալ գիտություն արա, հոդվածներդ ուղարկի ամսագրերին, տպագրվիր, հաջողության հասիր: Անգամ Հայաստանում, որտեղ կասկածելի գիտություն ինչքան ասես կա, «Պահանջում ենք գիտության ֆինանսավորման ավելացում» խումբն անընդհատ առաջարկում էր գիտության որակը ազդեցության գործակից ունեցող միջազգային ամսագրում տպագրություններով որոշել (օրինակ): Բայց Միլենա Պենկովան ավելի քան 100 տպագրություն ուներ նման ամսագրերում: Ու վստահ եմ՝ ինքը միակը չէ:

Գրախոսվող ամսագրերը բացի անորակ ու ամսագրի ուղղվածության հետ կապ չունեցող հոդվածներից մերժում են նաև բացասական արդյունքներովը: Այսինքն, եթե դու գիտնական ես, գիտափորձ ես իրականացրել, հիպոթեզդ հաստատող տվյալներ չես ստացել, ու գրում ես դրա մասին, ուղարկում հեղինակավոր ամսագրի, կարող ես գրեթե վստահ լինել, որ մերժվելու ես: Բնականաբար, չես կարող գիտափորձդ, որի վրա ահագին ժամանակ ես ծախսել, վերցնել ու աղբարկղը նետել: Փոխարենը շատ գիտնականներ հիպոթեզը ձևափոխում են, նոր վիճակագրական վերլուծություններ անում, մինչև մի տեղ վիճակագրորեն հավաստի արդյունք ստանան (ասել կուզի՝ p<0.05):

Այն հոդվածները, որտեղ վիճակագրորեն հավաստի արդյունքներ կան, գրեթե վստահաբար տպագրվում են: Գրախոսները հաճախ չեն խորանում. արդյոք ճի՞շտ է կատարված վիճակագրական վերլուծությունը: Արդյոք փորձարարական դիզայնը լա՞վն է, թե՞ ոչ: Արդյոք ստացված արդյունքը կարևո՞ր է, թե՞ ոչ: Այդ անիծյալ p-ն 0.05-ից փոքր է, ուրեմն հոդվածը լավն է:

Ու այդ p-ից կախված են նաև բազմաթիվ գիտնականների ճակատագրեր, դիսերտացիաներ, կարիերաներ: Մինչդեռ գիտությամբ զբաղվող յուրաքանչյուր անձ գիտի, որ բացասական արդյունքները միշտ էլ անխուսափելի են, ու նույնիսկ ամենալավ փորձարարական դիզայնով գիտափորձերում հնարավոր են բացասական արդյունքներ:

Բայց գրախոսները դիզայնին քիչ ուշադրություն են դարձնում: Գիտնականին մնում է փոքր կեղծիքների դիմել ու ձևափոխել սկզբնական հիպոթեզը: Ոմանք ավելի մեծ կեղծիքների են գնում՝ ձևափոխելով p-ն կամ փոխելով հետազոտված առնետների թիվը: Իսկ ամենավատն այն է, որ ինչքան հեղինակավոր է ամսագիրը, այնքան ավելի մեծ կեղծիքների կարիք է լինում այնտեղ տպագրվելու համար: Մասնավորապես, ամենահեղինակավոր Science ամսագրում տպագրված մի քաղաքագիտական հոդված մեկ այլ գիտական սկանդալի պատճառ է դարձել: Տպագրվելուց առաջ հոդվածի անհավանական դիզայնին ոչ ոք ուշադրություն չի դարձրել, այլ կենտրոնացել են սիրուն արդյունքների վրա:

Ուրեմն ստացվում է, որ ինչքան շատ ես կեղծում, էնքան ավելի անհարթ է լինում գիտական կարիերադ, իհարկե, մինչև էն պահը, երբ բռնվում ես: Բայց արդյոք բոլո՞րն են բռնվում: Եվ ի՞նչ է նշանակում բռնվել, երբ խոսքն ընդամենը վիճակագրական վերլուծության հետ խաղալու մասին է:

Մեր օրերի գիտությունը սխալ ուղղություն է բռնել, ու Պենկովայի նմաններին պատժելով ու էթիկայի դասընթաց մտցնելով գիտությունը կեղծիքից չես մաքրի, քանի դեռ գիտափորձի արդյունքները, ոչ թե դիզայնն են որակի չափանիշ: Իսկ առաջինը կեղծելը հեշտ է, երկրորդը՝ գրեթե անհնար, հատկապես երբ ներմուծվի գիտափորձերի նախնական գրանցումը:

2 Comments »

Ջենիֆեր Իգանի «Ժամանակը վերջինն է ծիծաղում» գիրքը

a-visit-from-the-goon-squadԵրեկոյան գործից գալիս եմ տուն: Փոստարկղում մի փաթեթ կա իմ անունով, որը ես չեմ պատվիրել: Բացում եմ: Մեջը Ջենիֆեր Իգանի «Ժամանակը վերջինն է ծիծաղում» գիրքն է (անգլերեն՝ “A Visit from the Goon Squad”, բառացի՝ «Ավազակախմբի այցելություն»): Կարիք չունեմ դեսուդեն ընկնելու: Միանգամից կռահում եմ, որ ուղարկողն ընկերս է. վերջերս ինքն էր էս գիրքը կարդում, ինձ էլ խորհուրդ էր տալիս: Երբ գիրքն իր ոտքով գալիս-հասնում է քո փոստարկղը, էլ ի՞նչ պիտի անես: Պիտի կարդաս:

Գրքի առաջին գլխում կլեպտոման Սաշայի ու Ալեքսի ժամադրությունն է: Էստեղ իմանում ենք նաև, որ Սաշան կլեպտոմանիայից ազատվելու համար հոգեթերապևտի է այցելում: Ռեակցիաս. «Ահավոր ամերիկյան գիրք է»: Բայց առաջին գլխի ավարտից հետո էլի ես ուզում ու շարունակում ես կարդալ:

Երկրորդ գլխում ծանոթանում ես Սաշայի շեֆի՝ Բեննիի հետ: Դրանից հետո ամբողջ գրքում պատմություններ են այս երկու կերպարների կամ նրանց հետ երբևէ կապ ունեցած մարդկանց մասին: Ու ամեն տեղ թեման նույնն է. ինչպես է ժամանակը խլում մարդու երիտասարդությունը, երազանքներն ու հաջողությունը: Թեև գրքի հերոսները փորձում են մաքրել ժամանակի հետքերը կամ կռիվ են տալիս դրա դեմ, միևնույն է, ժամանակը հարձակվում է նրանց վրա, ոնց կարողանում, վնաս տալիս: Եվ անգամ այն հերոսները, որոնք վերջում երջանիկ են, բնավ չեն ապրում այն կյանքով, ինչի մասին երազել են երիտասարդ տարիներին:

Կերպարներն այս կամ այն կերպ կապված են երաժշտական բիզնեսի հետ, ու թեև երաժշտությունը գրքում կենտրոնական թեմա չէ, ամեն գլուխ ոնց որ իր երաժշտական ձևավորումն ունենա. հիշատակվում են իսկական ու հորինված խմբեր ու երգեր, համերգներ, հաջողված ու կործանված գործունեություններ: Այստեղ հանդիպում ես նախկին ռոք աստղի, պրոդյուսերի, լրագրողի, երաժշտասերների ու հետևում նրանց կյանքի ընթացքին:

Գրքի տասներեք գլուխներն ավելի շատ առանձին պատմվածքների են նման: Սկզբում հենց էդպես առանձին-առանձին էլ տպագրվել են: Իսկ գրքի տարբերակը Իգանն ինքը նկարագրում է որպես պատմվածքների հավաքածուի ու վեպի արանքում ինչ-որ մի բան: Գլուխների ոչ գծային դասավորությունը սկզբում շփոթեցնող է, բայց հենց նկատում ես դա, ժամանակի ազդեցությունն ավելի նկատելի է դառնում:

Գրեթե ամեն գլխում պատմողը փոխվում է: Գլուխներ կան, որոնք առաջին դեմքով են՝ տվյալ կերպարի տեսանկյունից: Գլուխներ կան, որոնք երրորդով են: Եվ անգամ կա մեկը, որը երկրորդով է: Իգանը նաև փորձարկում է սլայդներով պատմելը. Սաշայի 12-ամյա դուստր Ալիսոնը սլայդներով նկարագրում է իր ընտանեկան առօրյան ու եղբոր տարվածությունը երգերի մեջտեղներում եղած դադարներով: Այս գլխում ժամանակը դառնում է նաև դադար, լռություն:

Գիրքն էնպես է գրված, որ անընդհատ շարունակելու տեղ կա, որովհետև ժամանակ անընդհատ կա ու կան կերպարներ, որոնց մասին չենք իմանում, թե ինչ է լինում: Բայց այստեղ չես կարող ասել, թե «վերջում ինչ է լինում», որովհետև չկա վերջ, ժամանակը վերջ չունի:

Leave a comment »

Կրթական համակարգերից. ինչով են Հայաստանի ու Դանիայի ուսանողները տարբերվում իրարից

8izneabatԴանիական կրթական համակարգին ավելի լավ ծանոթանալու համար ընդամենը պետք էր մի կիսամյակ ամբողջական առարկա դասավանդել մագիստրատուրայի ուսանողներին: Երեկ ստուգեցի բոլոր գրավորները, նստեցի ու խորը շունչ քաշեցի. նույն առարկան Նիդեռլանդներում, Հայաստանում ու Դանիայում ու այսքան տարբե՞ր: Իհարկե, Նիդեռլանդներից կարող եմ միայն ուսանողի տեսանկյունից խոսել, ու չգիտեմ՝ դասախոսն ինչ էր մտածում մեր տեքստերը կարդալիս: Բայց մյուս կողմից, ես հո հիշում եմ իմ ու դասընկերներիս աշխատանքների որակը: Ու հո տեսնում եմ, որ այն, ինչ կարդացի վերջին օրերին, շատ հեռու էր մեր այն ժամանակվա աշխատանքից:

Ուրեմն երեք համալսարան, մագիստրատուրայի ուսանողներ, նույն առարկան, նույն պահանջը, բայց արդյունքի մեջ սարուձոր տարբերություն:

Նիդեռլանդներում մենք տարբեր երկրներից ժամանած ու մեծ մրցույթ հաղթահարած ուսանողներ էինք: Աֆազիոլոգիայի միջլեզվաբանական հիմունքներ առարկայի պահանջն էր թեստ մշակել ու դրա մասին էսսե գրել: Ինչքա՜ն ենք գլուխ ջարդել, օրերով գրադարաններում նստել, ինչքան ծանոթ-անծանոթ ունենք, Սկայփով հետազոտել: Վերջնական արդյունքը գուցե կատարյալ չէր, ու աշխատելու տեղ շատ կար: Համենայնդեպս, անում էինք մեր կարողացածը: Ու դասախոսն էլ շատ գոհ էր մեզնից:

Երևանում լոգոպեդ ուսանողներին դասավանդում էի խոսքի խանգարումների նյարդահոգեբանական ու նյարդալեզվաբանական հիմունքներ: Էլի կար նույն պահանջը. կատարել փոքրիկ հետազոտական աշխատանք ու արդյունքները ներկայացնել պրեզենտացիայում: Կային ուսանողներ, որոնք լավագույնն էին անում, բայց գրականության հետ աշխատել չէին կարող, որովհետև նախ լեզու չգիտեին, երկրորդ գոնե այն ժամանակ համալսարանը միջազգային գիտական ամսագրերի մուտք չէր ապահովում: Էլ չասեմ, որ ընդհանրապես էդ տեսակի աշխատանքի ուղղակի սովոր չէին, ու շատ բարդ է մագիստրատուրայի ուսանողի հոգեբանությունը փոխելը:

Շատ բարդ է հատկապես սովորեցնելը, որ արտագրել չի կարելի: Բազմաթիվ ուսանողներ ինձ էշի տեղ դրած ոչ էլ էդ պուճուր հետազոտությունն արել էին: Ինտերնետից նկարներ էին քաշել, հետազոտված անձանց մասին թվեր նկարել ու իրենցից գոհ պրեզենտացիա սարքել: Ու երբ տեսնում էի էդ բոլոր պրեզենտացիաները, չգիտեի՝ ղալմաղալ անեի՞, թե՞ աչքերս փակեի: Քանի որ արդեն գիտեի, որ շատ շուտով Դանիա եմ գնալու, ու ղալմաղալը ժամանակատար էր լինելու, ընտրեցի երկրորդը:

Բացի էս համատարած արտագրոցիից ու կեղծիքից, հաճախ պատահում էր, որ ուսանողներն ինձ մոտենում էին ու խնդրում «մարդկային լինել», որովհետև հղի են, որովհետև երեխա ունեն, որովհետև հիվանդ սկեսուր են պահում: Ես էլ մարդկային էի լինում, ու մինչև չէին պատասխանում, չէի դնում, որովհետև գիտելիքն ու դասերի հետ չկապված խնդիրներն իրար չեն փոխարինում:

Հետո արդեն եկավ նմանատիպ՝ աֆազիոլոգիա առարկան Դանիայում դասավանդելու ժամանակը: Պիտի սպասեի, որ մոտավորապես էնպես է լինելու, ինչպես Նիդեռլանդներում, որովհետև էստեղի ուսանողներին խորթ է արտագրելը, թվեր կեղծելն ու դասախոսներին խաբելը: Բայց պարզվեց՝ ուսանողները դասախոսին ջղայնացնելու ուրիշ միջոցներ էլ ունեն:

Էլի մագիստրատուրայի ուսանողներին էի դասավանդում (մի մասը՝ լոգոպեդ, մի մասը՝ լեզվաբան): Լսարանի երկու երրորդը դանիացիներ էին, մեկ երրորդը՝ զանազան երկրներից եկած ուսանողներ: Ի տարբերություն Հայաստանի ուսանողների, այստեղ գրականությունը հասանելի է, անգլերեն էլ բոլորը գիտեն (առարկան անգլերեն էի դասավանդում), իսկ դասավանդման էսպիսի մեթոդին ու պահանջներին սովոր են դեռ ցածր կուրսերից: Բայց արի ու տես, որ էստեղ էլ դանիացի ուսանողներն անտանելի ալարկոտ են: Եթե բոլորն էդպիսին լինեին, գուցե ինքս ինձ մեղադրեի, թե բավականաչափ խիստ չեմ եղել կամ պահանջները հստակ չեմ ձևակերպել: Բայց արի ու տես, որ հինգ լավագույն աշխատանքներից միայն մեկի հեղինակն էր դանիացի (իսկ լավագույն ասելով նկատի ունեմ այն որակի, ինչ մենք Նիդեռլանդներում էինք անում):

Էստեղ ուսանողներն ինձ չէին խաբում: Որևէ մեկի ծնողն էլ չհայտնվեց գնահատական խնդրելու: Ոչ ոք չասաց՝ դե լավ, մարդկային էղի, թեև կուրսում կային մարդիկ, որոնք մեն-մենակ երեխա էին մեծացնում կամ առողջական խնդիրներ ունեին: Բայց սարսափելի ծույլ էին: Տասը գիտական հոդված կարդալու փոխարեն մեկն էին կարդում, պրեզենտացիան պատրաստելու վրա հինգ ժամ ծախսելու փոխարեն կես ժամ էին ծախսում, թեստերի նախադասություններ կազմելու փոխարեն արդեն գոյություն ունեցողներն էին վերցնում, հարմարացնում դանիերենին: Ինձ կողքից ասում են՝ առարկադ ստուգարքային է, դրա համար էլ էդպիսի վերաբերմունք է, բայց երբ խոսում եմ այլ ֆակուլտետներում դասավանդող ընկերներիս հետ, բոլորը նույն կարծիքին են. դանիացիները շատ ավելի ծույլ են:

Դանիական կրթական համակարգի լրջագույն թերություններից է նաև այն, որ դասախոսները շատ են ուսանողների հետևից վազում: Էստեղ շատ դասախոսների ճակատագիրը կախված է ուսանողների տված գնահատականներից, հետևաբար անում են ամեն ինչ, որ ուսանողները լավ զգան: Ասենք, կարող ես լսել դժգոհություններ, թե կարդալու նյութերը շատ են: Կամ՝ էսինչ հոդվածը չենք գտնում, խնդրում եմ՝ գտի, ուղարկի: Երևի դա էլ է հանգեցնում ծուլության ամրապնդման:

Մեկ-մեկ մտածում եմ՝ ի՜նչ հրաշալի կլիներ, որ Հայաստանի լավ ուսանողներն էլ կարողանային էն ռեսուրսներից օգտվել, որոնք հասանելի են դանիացի ուսանողներին, բայց արի ու տես կարգին չեն գործածում: Մյուս կողմից էլ, փորձում եմ հասկանալ, թե ինչու են հատկապես արտասահմանցի ուսանողներն իրենց ավելի լավ դրսևորում (հիշենք, որ Նիդեռլանդներում բոլորս էլ արտասահմանցի ուսանող էինք): Չգիտեմ, երևի կրթություն ստանալու համար հեռու երկիր մեկնած մարդիկ ավելի լուրջ են վերաբերվում դասերին: Արդյոք սա նշանակու՞մ է, որ կրթության արդյունավետությունը բարձրացնելու համար պետք է բոլորին արտասահման ուղարկել: Չէ, կարծում եմ ուղղակի պետք է պահանջները խստացնել ընդհանրապես ու մոռանալ «մարդկային լինելու» մասին, որովհետև միշտ էլ կգտնվեն ուսանողներ, որոնք միայն նվազագույն պահանջները բավարարելով կավարտեն համալսարանը, բայց այդ նվազագույն պահանջը նրանց մասնագետ չի դարձնի:

Leave a comment »

Այրի լինելու դժվարությունները Քոլմ Թոբինի «Նորա Վեբստեր» վեպում

Անցյալ տարի Լուիզիանայի գրական փառատոնում Քոլմ Թոբինն ասաց, որ իր թիրախային լսարանն Իռլանդիայի Վեքսֆորդի բնակչությունն է: Ինքը գրում է Վեքսֆորդի համար ու Վեքսֆորդի մասին ու զարմանում է, թե ոնց են իրեն ուրիշներն էլ կարդում:

Երևի Թոբինը մի քիչ սխալվում էր, որովհետև հենց նոր փակեցի «Նորա Վեբստերը» ու մտածեցի՝ այ քեզ բան, էս ինչ լավ գիրք էր:

«Նորա Վեբստերը» 60-ականների վերջի Իռլանդիայի գավառական Էնիսքորթի քաղաքում բնակվող քառասուն տարեկանում այրիացած կնոջ մասին է: Ընտանիքի միակ կերակրողը մահացել է, ու չորս երեխաների հոգսը մնացել է Նորայի ուսերին: Նորան ամուսնանալուց ի վեր չի աշխատել: Չգիտի՝ կկարողանա՞ արդյոք գործ գտնել:

Բայց գավառական քաղաքում, որտեղ բոլորը բոլորին գիտեն, Նորան իր հոգսերի հետ մենակ չէ: Բոլորի ուշադրության կենտրոնում է, ու նրա ամեն մի քայլը քննադատվում է: Մի կողմից, պետք է իր վիշտը հաղթահարի ու օգնի երեխաներին, որ նրանք էլ հաղթահարեն: Մյուս կողմից, պետք է ապրուստի միջոցներ հայթայթի: Ու ի վերջո, պետք է կարողանա այնպես անել, որ հարևան-բարեկամների քննադատությանը չարժանանա:

Էնիսքորթիում որքան էլ մարդիկ քիթները խոթում են ուրիշի կյանք, նույնքան նաև օգնության հասնող են: Նորայի նախկին շեֆը նրան աշխատանք է առաջարկում: Նախկին միանձնուհի Լորին երգի դասեր է տալիս: Նորայի մի քույրն ու ամուսնու եղբոր կինը զբաղվում են փոքր տղաների խնամքով: Բայց մյուս կողմից էլ Նորան նկատում է, որ իր քույրն ու ամուսնու եղբոր կինն իր երեխաներից ավելի տեղյակ են լինում, քան ինքը: Նմանապես ինքն իր քրոջ մասին շատ բան չի իմանում: Նորայից լիքը բան թաքցնում են՝ չիմանալով, թե ինչ ռեակցիա կտա, եթե իմանա: Բայց Էնիսքորթին փոքր տեղ է, ու լուրերը շատ արագ են տարածվում: Նորան քրոջ նշանադրության մասին իմանում է իր կոլեգայից:

Նորան ամուր կին է: Իր երեխաներին ատամներով պաշտպանում է, ու երբ դպրոցում անարդարություն է կատարվում կրտսեր որդու նկատմամբ, բոլորին խառնում է իրար՝ մինչև ուզածին հասնի: Նորան ամեն ինչ անում է երեխաների համար, բայց գալիս է մի պահ, որ սկսում է ինքն իրենով զբաղվել: Ի՞նչ կասեն Մարգարեթն ու Ունան, եթե տղաներին տանը մենակ թողնի ու երեկոյան տնից դուրս գա: Ի՞նչ կասեն, եթե ձայնագրիչ գնի: Ի՞նչ կասեն, եթե տունը վերանորոգի: Որոշումներ կայացնելիս հիշում է նաև հանգուցյալ ամուսնուն՝ Մորիսին: Ի՞նչ կասեր Մորիսը: Նորան սովոր չէր առանց նրա որոշումներ ընդունել:

«Նորա Վեբստեր» վեպը գրելով երրորդ դեմքով՝ Քոլմ Թոբինն ամբողջովին մտնում է այրի կնոջ մարմնի ու նրա աշխարհընկալման մեջ: Մենք տեսնում ենք Էնիսքորթին նրա աչքերով ու ծանոթանում նրա մտքերին, երկմտանքներին ու ամեն մի որոշման համար տրված արդարացմանը: Նվագարկիչ է գնում: Կողքից բոլորը դա որպես ավելորդ ծախս են տեսնում: Իսկ Նորայի համար երաժշտությունը բացահայտում է, հոգսերից փախուստի տեղ: Նվագարկիչը մի բան է, որ չէր կարող ամուսնու կենդանության օրոք, որովհետև Մորիսը երաժշտություն չէր լսում: Նորան «առիթից օգտվում է», որ ամուսինը չկա: Ընթերցողը Նորայի կողմից է:

Թոբինի լեզուն շատ լավն է: Պարզ, առանց խուճուճ նախադասությունների, առանց ընթերցողին մոլորեցնելու, բայց նաև առանց ամեն ինչ ծամած ընթերցողի բերանը դնելու: Կերպարների փոխհարաբերություններն ընկալում ես էնպես, ասես դու ներկա ես էդ բոլոր դեպքերին: Ու թեև Թոբինի ասած միայն վեքսֆորդցիներին հասկանալի տեղեր իսկապես կային, դա չէր խանգարում վեպը հաճույքով կարդալուն:

Գրքում շոշափվում է նաև այդ ժամանակի քաղաքական հարցեր: Նորան հիացած է ֆինանսների նախարար Չառլի Հոուիով, որովհետև այրիների նպաստը բարձրացրել է, որովհետև միակ քաղաքական գործիչն է, որն այրիների մասին մտածում է: Իսկ մյուսները քննադատում են նրան՝ առաջ քաշելով զանազան կանանց հետ կապված սկանդալներ: Խոսվում է նաև Հյուսիսային Իռլանդիայում կաթոլիկների ու բողոքականների բախման մասին: Ու երբ մեկը նշում է, թե դա իրենց հետ կապ չունի, Նորան պատասխանում է. «Մենք բոլորս իռլանդացի ենք»:

Թոբինի վեպը շատ իռլանդական է: Մի կողմից քաղաքական հարցերն են, որոնցից կերպարներն անմասն չեն մնում: Մյուս կողմից, ոտքից գլուխ իռլանդական գավառական կյանքն է՝փաբ քուիզերով ու երաժշտությամբ, թեթև հումորով, իրար օգնելով ու բամբասելով, որպես գավառացի Լոնդոնի մասին երազելով՝ միևնույն ժամանակ պահպանելով իռլանդական արժանապատվությունը:

Leave a comment »

Լեզու սովորելու գաղտնիքները

Երբ հարցնում են՝ ինչ լեզու գիտես, խառնվում ես իրար, չգիտես՝ ինչ պատասխանես, որը մտցնես իմացածների, որը՝ չիմացածների մեջ: Ու ընկալումն էլ, թե ինչ է նշանակում լեզու իմանալ, շատ տարբեր է տարբեր մարդկանց մոտ: Ոմանք համարում են, որ լեզուն գիտեն միայն այն դեպքում, երբ տվյալ լեզվով յուրացրել են 30 000 բառ, խոսելիս քերականական սխալ գրեթե թույլ չեն տալիս, օտար առոգանություն գրեթե չունեն: Մնացած բոլորը դեպքերը համարվում են լեզուն չիմանալ: Մի ուրիշ խումբ մարդիկ էլ համարում են, որ լեզուն գիտեն, եթե տվյալ լեզվով կարողանում են «բարև-բարլուս» ասել:

'Now, what's Italian for pizza?'

Հիմա եթե վերցնենք առաջին խումբ մարդկանց, ապա ստացվում է, որ մայրենի լեզվիցդ բացի հազիվ ուրիշ լեզու իմանաս: Նկարագրված մակարդակով օտար լեզվին տիրապետելը գրեթե անհնար բան է: Եթե վերցնենք երկրորդ խումբ մարդկանց, ստացվում է, որ ասենք մեկը չինարեն բարևում է, բայց երբ խնդրում ես կարդալ, թե ինչ է գրված Չինաստանից ներմուծված պահածոյի վրա, չի կարողանում պատասխանել:

Էդ դեպքում ինչպե՞ս սահմանենք լեզվի իմացությունը: Իմ կարծիքով, էական չէ, թե քանի բառ գիտես տվյալ լեզվով կամ ինչպիսի առոգանությամբ ես խոսում: Կարևոր է՝ ինչ ես կարողանում անել այդ լեզվով: Իսկ ինչ կարողանալը կարող է տատանվել թերթեր կարդալու ունակությունից մինչև խորը քաղաքական բանավեճեր անցկացնել, սուպերմարկետում կաթը մածունից տարբերելուց մինչև տվյալ լեզվով դիսերտացիա գրել: Ու այս դեպքում բառապաշարը կամ քերականական կանոնների տիրապետումն այնքան էական չեն, որքան՝ ինչպես ես կարողանում ունեցածդ քիչ գիտելիքը ծառայեցնել քեզ: Ու հենց էստեղ է, որ հաճախ լեզվի դպրոցները թերանում են, զոռում քերականության ու բառապաշարի, ոչ թե լեզվով որևէ բան անելու վրա: Վերցրեք TOEFL-ից բարձր գնահատականներ ստացողներին: Նրանցից շատերը չեն կարողանում անգլերեն անել այն, ինչ իրենց գնահատականն է արտացոլում: Կամ վերցրեք ցածր ստացողներից ոմանց: Նրանք կարողանում են ավելի շատ բան անել անգլերեն, քան իրենց գնահատականն է արտացոլում:

Ուրեմն ինչպե՞ս կարելի է մեր ունեցած քիչ գիտելիքով հնարավորինս շատ բան անել տվյալ լեզվով: Իմ կյանքի տարբեր փուլերում մոտ մեկ տասնյակ օտար լեզուներ սովորելու փորձ անելուց հետո ահագին բան եմ հասկացել լեզուն յուրացնելու մեթոդների մասին: Ներքևում առանձին-առանձին կգրեմ, թե ինչպես կարելի է լեզվի չորս դոմեյնները՝ կարդալը, գրելը, խոսելն ու լսելը լավացնել: Կպատմեմ նաև իմ փորձից: Իսկ հետո մի երկու փոքր հնարք կասեմ չիմացած լեզուները գործածելու մասին:

Կարդալը
Վերջերս դանիերենի տնայիններից էր մի տեքստ կարդալ-հասկանալը: Դասի ժամանակ մի աղջկա հետ էի նստել: Տեքստի վրա լիքը նշումներ, երևում էր՝ լավ աշխատել էր: Նայեց իմ գրքին, տեսավ՝ տեքստը դափ-դատարկ է, հարցրեց, թե արդյոք տնայինս արել եմ: Ասացի, որ արել եմ: Հարցրեց, թե ինչու նշումներ չկան, ասացի, որ կարդալիս բառարան չեմ բացում: Հարցրեց՝ բա անծանոթ բառ չկա՞ր: Ասացի՝ կար, լիքը:

Հետո տեքստի մասին հարցեր էին: Տեքստից որ բառը ցույց տայիր այդ աղջկան, կասեր՝ ինչ է նշանակում: Բայց չգիտեր, թե ամբողջական տեքստն ինչի մասին է: Ու պատկերացնում եմ՝ երևի մի քանի ժամ ծախսել էր էդ բոլոր բառերը հանելու, աշխատելու համար: Ինձ եթե կոնտեքստից դուրս բառ հարցնեիք, չէի իմանա՝ ինչ է նշանակում: Բայց ամբողջական տեքստը գիտեի ինչի մասին է:

Լեզու սովորելիս շատերը հենց այս սխալն են անում: Ուզում են տեքստի ամեն մի բառը հասկանալ: Դրա համար ժամեր են ծախսում բառարանների հետ: Իսկ վերջում, երբ վերջապես անծանոթ բառ չի մնում տեքստում, կարծես ոչ մի բան էլ չեն հասկացել: Դրա համար շատ կարևոր է սովորել գրավոր լեզուն որպես ամբողջություն ընկալելը: Անծանոթ բա՞ռ: Փորձիր կոնտեքստից հասկանալ, թե ինչ է նշանակում: Չի՞ ստացվում: Շարունակիր կարդալ: Երբ զգաս, որ ամեն դեպքում չես հասկանում տեքստն ինչի մասին է, ուրեմն գուցե արժե մի երկու կարևոր բառ նայել, բայց ոչ երբեք՝ յուրաքանչյուր առանձին բառ: Իսկ եթե զգում ես, որ տեքստում այնքան շատ են անծանոթ բառերը, որ ոչինչ չես հասկանում, ուրեմն դա մի կողմ թող, անցիր ավելի հեշտ տեքստի:

Կարելի է, ասենք, սկսել էնպիսի տեքստերից, որոնց ծանոթ եք: Օրինակ, լուրերով հոդված, որն արդեն ուրիշ լեզվով կարդացել եք: Կամ ձեր կարդացած գրքերն այդ լեզվով վերընթերցեք: Օրինակ, իմ կարդացած առաջին ֆրանսերեն գիրքը Սագանի «Բարև, թախիծն» էր: Քանի որ հայերեն արդեն կարդացել էի, ֆրանսերեն ընդհանրապես դժվարություն չունեցա, չնայած տեքստի բարդությանը:

Գրելը
Վերջին դանիերենի քննության ժամանակ հետս անգլերեն-դանիերեն բառարան չէի տարել: Կողքիս տղան զարմացավ, թե ոնց է էդպես հնարավոր, ինձ եսիմ ինչ ինքնավստահի տեղ դրեց: Բացատրեցի, որ չեմ ուզում օգտագործել բառեր, որոնք չգիտեմ: Այդ տղան կտրվեց քննությունից, ես՝ չէ:

Շատ կարևոր է գրելիս ձգտել գործածել միայն ձեր իմացած բառերը: Թող որ նախադասությունը մի քիչ պրիմիտիվ հնչի: Թող որ տպավորություն ստեղծվի, թե հեղինակը դպրոցական է: Կենտրոնանալով անծանոթ բառերի վրա՝ հաճախ չենք կարողանում մեր ասելիքը ճիշտ կառուցել, ու տեքստը դառնում է անընթեռնելի: Ավելին՝ բառարանային բառերը հաճախ առանց կոնտեքստի են, ու արդյունքում դրանք սխալ տեղում ենք գործածում: Ի վերջո, մեր նպատակն ընթերցողին մեր մտքերը հասցնելն է, չէ՞: Ուրեմն փորձենք էնպես անել, որ մենք էլ մեր գրածից բան հասկանանք:

Իհարկե, գրավոր խոսքը կարելի է մարզել ֆեյսբուքում տվյալ լեզվով ստատուսներ գրելով կամ ընկերների հետ տվյալ լեզվով չաթվելով: Օրինակ իմ դանիացի շրջապատն ինձ ավելի շատ դանիերեն է գրում, քան անգլերեն: Ես էլ դանիերեն պատասխանում եմ: Սկզբում ծանր մտավոր աշխատանք էր: Հիմա վարժվել եմ:

Լսելը
Լսելիս ամենակարևորը թուլանալն է: Սա ահագին ուշ սովորեցի: Ամեն անգամ լսելու վարժություններն անելիս լարվում էի, ոչ մի բառ չէի հասկանում: Կամ էլ հանկարծ ուշադրությունս անջատվում էր, մի հսկայական կտոր բաց էի թողնում: Երբ սկսեցի չմտածել լսելու մասին, զգացի, որ ավելի շատ բան եմ հասկանում: Դրա համար կարելի է ուղղակի ռադիոն միացնել որպես ֆոն, կինոներ նայել, երգեր լսել՝ առանց հասկանալու մասին մտածելու:

Բայց նաև նկատել եմ, որ առավել դժվար է հասկանալ ոչ մեզ ուղղված խոսքը, այսինքն՝ երբ ուրիշների խոսակցության ձայնագրություն ենք լսում, երբ մեր ներկայությամբ խոսում են այդ լեզվով: Օրինակ իմ աշխատավայրում շատերը միայն դանիերեն են խոսում, որովհետև գիտեն, որ հասկանում են: Բայց ընդամենը մի քանի վայրկյան անց այլևս չեմ լսում խոսակցությունը: Դրա համար ավելի մոտիկ մարդկանց վերջերս սկսել եմ խնդրել, որ դանիերենի անցնելիս անպայման ինձ էլ ներգրավեն խոսակցության մեջ: Երբ քեզնից պատասխան են սպասում, ուզած-չուզած լսում ես ու պատասխան պատրաստում: Ու եթե մի երկու բան էլ չես հասկանում, խնդրում ես, որ կրկնեն:

Խոսելը
Խոսել սովորելն ամենաբարդն է, հատկապես երբ ապրում ես մի միջավայրում, որտեղ կարող ես հանգիստ ուրիշ լեզվով հաղորդակցվել: Հիմնականում իմ համբերությունը չի հերիքում, ու շատ արագ անցնում եմ անգլերենի, նույնիսկ երբ դիմացինը համբերատար դանիացի է ու պատրաստ է ինչքան պետք է սպասել, մինչև ես դանդաղ-դանդաղ մտքերս կձևակերպեմ: Բայց երբ մնացած երեք դոմեյնները հաղթահարել ես, խոսելը սկսում է ինքնաբերաբար ստացվել:

Խոսել սովորելիս կարևոր է անընդհատ խոսելը: Չնայած շատերը վազում են դեպի լեզվակիրներ՝ մտածելով, որ էդպես ավելի հեշտ կսովորեն, իմ խորհուրդն է՝ սկզբում լեզվակիրների վրա շատ հույս մի դրեք: Առաջին հերթին, հաճախ լեզվակիրը սովոր չի լինում իր լեզուն օտար առոգանությամբ լսելուն, հետևաբար չի հասկանում՝ ինչ ես ասում: Դրանից հուսահատվում ես, էլ չես ուզում խոսել: Հետո, լեզվակիրը հաճախ համբերություն չի ունենում, անցնում է մեկ այլ լեզվի, որը դու ավելի լավ գիտես: Նաև վախենում ես սխալներից, որովհետև լեզվակիրը նկատում է յուրաքանչյուր մեծ ու փոքր սխալ:

Բայց արի ու տես, որ ոչ լեզվակրի հետ զրույցն ավելի հեշտ է ստացվում: Նախ, երկուսդ էլ լեզուն սովորելու մոտիվացիա ունեք: Երկրորդ, միմյանց սխալներից չեք վախենում: Երրորդ, ավելի հեշտ եք իրար հասկանում, որովհետև երկուսդ էլ դանդաղ եք խոսում ու օտար առոգանություն ունեք: Դանիերեն սովորելիս սկզբնական շրջանում միայն իմ լեզվի խմբի ժողովրդի հետ էի դանիերեն խոսում: Հետո, երբ արդեն մի քիչ լավացավ դանիերենս, սկսեցի դանիացիների հետ էլ խոսել: Արդեն նկատում եմ, որ առաջինը ես եմ անգլերենի անցնում, ոչ թե իրենք: Ավելին՝ արդեն դանիերենն այնքան ավտոմատացված է դարձել, որ երբ փողոցում կամ խանութում ինձ դիմում են, էլ չեմ ասում՝ կներեք, չեմ հասկանում, միանգամից պատասխանում եմ դանիերեն:

Իրականում լեզվի դպրոցներում քաջալերում են հենց սկզբից ամենուր դանիերեն խոսել: Բայց ամաչկոտ մարդկանց համար դա ահագին բարդ գործ է: Հակառակը՝ ոչ լեզվակրի հետ խոսելով ու վարժվելով, կամաց-կամաց անցնելով միջավայրն ավելի լավ է ստացվում:

Այլ հնարքներ
Լսե՞լ եք, որ ասում են՝ դժվարն առաջին չորս լեզուն են, հետո հեշտանում է: Չգիտեմ՝ ինչքանով է դա ճիշտ, որովհետև դանիերենն իմ եսիմորերորդ լեզուն է ու ավելի բարդ է, քան նախորդները: Բայց մի փոքրիկ հնարք ունեմ, որ բանեցնում եմ ցանկացած լեզու սովորելիս կամ ուղղակի լեզվի հետ առնչվելիս. որևէ լեզվի հետ գործ ունենալիս օգտագործում եմ իմ իմացած բացարձակապես բոլոր լեզուները: Օրինակ, ես իտալերեն բացարձակապես չգիտեմ, ոչ մի բառ, ոչ մի քերականական կանոն: Բայց արի ու տես, որ իտալերեն գրավոր տեքստից գլուխ հանում եմ, խանութներում էլ գները լսելիս կարիք չունեի խնդրելու, որ գրի առնեն: Դա ստացվում էր, որովհետև իսպաներենի, ֆրանսերենի ու լատիներենի գիտելիքներս էի փոխադրում: Հիմա կասեք՝ բայց դրա համար ֆրանսերեն ու իսպաներեն է պետք: Հա, բայց մյուս երկու լեզուները սովորելիս էլ անգլերենն էր շատ օգնում: Տո ֆիններեն սովորելիս լիքը բաներ հայերենից էի վերցնում:

Էսքանից հետո մեկնումեկը հաստատ կհարցնի՝ լավ, բա ո՞նց նոր բառեր սովորենք: Լեզվի դասագրքերում ամեն թեմայի սկզբում նոր բառեր կան, չէ՞: Սովորաբար ուսուցիչը դրանք սովորեցնում է ու ակնկալում, որ մենք էլ կսովորենք: Ժամանակին, երբ ֆրանսերեն էի սովորում, ահագին ժամանակ էի անցկացնում էդ բառերի վրա: Գրում էի հայերեն համարժեքները, փորձում կողքը ֆրանսերեն թարգմանությունը գրել: Ստացվում էր: Դանիերենի դեպքում էդպես չեմ անում: Մի անգամ բլոկնոտումս գրի եմ առնում ու մոռանում: Միևնույն է, նոր բառերը մենակ կիրառելիս են մնում: Ուղղակի պետք է ունենալ էնքան շատ կոնտեքստներ, որ բառը տպվի հիշողությանդ մեջ:

Ու հիշեք. շատ ավելի կարևոր է, թե ինչ եք կարողանում անել տվյալ լեզվով, քան քանի բառ ու քերականական կանոն գիտեք կամ ինչ առոգանությամբ եք խոսում: Ու հաճախ նույնիսկ փոքր բաներ կարողանալ անելը կարող է մեծ նշանակություն ունենալ: Ես կարողանում եմ ֆիննական սուպերմարկետում կողմնորոշվել, ու դա ինձ ահագին փրկեց սխալ ուտելիքներ գնելուց:

Leave a comment »

Սթրեսի դեմ կռվելու PhD-ական միջոցներ

Երկուշաբթի երեկոյան տանտերս տուն մտավ, տեսավ՝ խմոր եմ հունցում:

-Թխելու համար մի քիչ ուշ չի՞,- հարցրեց:
-Ուշը ուշ, բայց սթրեսս եմ հանում:
-Լավ, ուրեմն չհարցնեմ՝ օրդ ոնց ացավ,- ասաց ու գնաց իր գործերին:

Իսկ օրս անցել էր հոդվածիս մյուս չորս համահեղինակների հետ կռիվ տալով: Երկուսը պրոֆեսոր, մեկը՝ դոցենտ, մեկը՝ ասիստենտ: Երկուսը Դանիայում, մեկը՝ արձակուրդ, մեկը՝ Ֆրանսիայում: Իրար չեն հասկանում, իրար հետ համաձայն չեն, միմյանց գրածները խմբագրում են: Իսկ ես պիտի փորձեմ բոլորին գոհացնել: Էլ սթրեսը ո՞նց է լինում:

PhD անելիս էնքան ընդհանուր ծանրաբեռնվածությունը չէ, որքան աշխատանքի բնույթը, որ սթրեսի անսահման աղբյուր է, ու հաճախ օրվա վերջում ուզում կա՛մ մեկի հետ կռիվ անել, կա՛մ պատեպատ խփվել: Եթե սթրեսի դեմ կռվելու իմ միջոցները չունենայի, երևի էսքան չձգեի: Ու մեկ-մեկ որ նայում եմ առօրյայիս, լիքը հետաքրքիր լուծումներ եմ նկատում, որոնցով երևի արժե կիսվել:

Որևէ բան թխելը
Հաց կամ խմորեղեն շատ եմ թխում: Սրանք նենց բաներ են, որ հանգիստ կարող ես խանութից առնել: Բայց խանութինը նույն էֆեկտը չունի: Տան թխածը քո ստեղծածն է, քո աշխատանքի դրական արդյունքը: Երբ օրվա ընթացքում տանջվում-տանջվում ես ու վերջը չես կարողանում որևէ կոնկրետ գործի արդյունք տեսնել, ջեռոցից տաք-տաք հանած պուլլայից (ֆիննական քաղցր հաց) լավ բան չկա: Երիցուկով թեյ ես սարքում, պուլլան վերցնում, քեզուքեզ կրկնում «էս ես եմ սարքել» ու ատամներդ խրում տաք ու փափուկ խմորի մեջ:

Զբոսանքը
Երբ երկուշաբթի ղեկավարիցս լիքը մեկնաբանություններով հոդվածս վերջապես ստացա, առաջին ռեակցիաս էր՝ էս ինչ էր: Իմ գյոզալ, պարզ լեզուն բարդացրել, անհասկանալի ինչ-որ բան էր սարքել: Եթե իմպուլսիվ պատասխան տայի, պիտի մի յոթ հարկանի քֆուր գիտեի: Դրա փոխարեն վեր կացա, գնացի համալսարանում զբոսնելու: Մի տասը րոպե քայլեցի, հետ եկա, շունչ քաշեցի ու շատ ավելի ադեկվատ, հանգիստ պատասխան գրեցի:

Ուղղակի վերընկնելը
Մեր դարում մեզ էնպես են սովորեցրել, որ ոչինչ չանելը ծուլության նշան է: Ու երբ վեր ես ընկնում բազմոցին, ֆեյսբուքի ֆիդովդ վերև ներքև անում, մեղավորության զգացում է առաջանում, թե՝ ժամանակս գնաց, գործ չարեցի: Իսկ իմ փորձից նկատել եմ, որ սթրեսային օրերից առաջ կամ հետո եմ վեր ընկնում: Մեկ-մեկ առավոտներն է լինում, երբ գիտեմ՝ էս ու էն գործը պիտի անեմ, դրանից սթրեսվում եմ: Տնից կես ժամ ուշ դուրս գալն ու էդ ընթացքում սուրճի բաժակով վերընկնելն ավելի է օգնում, քան աչքերդ բացելուն պես գործի վազելը, որովհետև գործի հասնում ես սթրեսը վրադ, չես կարողանում նորմալ կենտրոնանալ:

Ֆիզիկական ակտիվությունը
Աշխատում եմ գոնե շաբաթը մեկ յոգայի գնալ: Դա օգնում է, որ նախ գործիս տեղը մինչև ժամը հազարը չլռվեմ, երկրորդ ձգվում-մգվում ես, կռացած ու սթրեսված մարմինդ մի քիչ շունչ է քաշում: Բայց էն ամենավատ ժամանակները յոգան լուծում չէ: Մեկ էլ դասից դուրս ես գալիս, զգում ես՝ սրտխփոցդ չի թեթևանում: Էս դեպքում պետք է քրտնել: Իսկ թե ոնց, արդեն ճաշակից է կախված: Ես տրեդմիլի վրա վազում էի, ու երբ իջնում էի, աշխարհի լրիվ դարդերը վերանում էին: Էս վերջերս էլի մազ էր մնում, որ հասնեմ սթրեսի էդ աստիճանին: Բռնեցի, սկսեցի քրտնելու հարմարանքներս հետս ման տալ (սպորտային շորերին ու կոշիկներին գումարած սրբիչ, որ հետո դուշի տակ մտնեմ): Էն էլ էդպես էլ կարիքը չեղավ:

Խոսելը
PhD ուսանողներից շատերն ինտրովերտ են, շատերը վախենում են արտահայտվել՝ մտածելով, որ մենակ իրենք են էդ վիճակում: Բայց գրողը տանի, էդ խոսելը սթրեսահան էֆեկտ ունի: Մեկ-մեկ էլ արտահայտվելով պարզում ես, որ մենակ դու չես էդ վիճակում: Դրա համար խոսիր: Խոսիր նաև ակադեմիայից դուրս մարդկանց հետ՝ դեմքիդ լուրջ արտահայտություն տալով: Ձևացրու, որ շատ կարևոր գործով ես զբաղվում ու որ դրա համար մի օր Նոբելյան մրցանակ ես ստանալու: Մեկ էլ տեսար՝ դա ավելի ճիշտ դուրս եկավ, քան էն համոզմունքդ, որ արածդ ոչ մեկի պետք չէ, նույնիսկ քեզ, որովհետև պոտենցիալ գործազուրկ ես:

Խմելը
Չեմ ասում՝ ալկաշ դարձիր: Որ ալկաշ դարձար, դիսերտացիադ վերջացնողը չես: Բայց չկա ավելի լավ բան, քան սթրեսային շաբաթվանից հետո մի երկու բաժակ գարեջուր խմելը: Լրիվ դարդերդ կորում-գնում են մինչև երկուշաբթի: Բացի դրանից, խմելն օգնում է նաև խոսելուն, հատկապես երբ գործ ունես դանիացիների հետ:

Ֆեյսբուքում ստատուս գրելը (կարող ես ջնջել կամ էնպես անել, որ մենակ դու տեսնես)
Եթե շուրջդ մարդ չկա (իսկ դա շատ հավանական է հատկապես հուլիսին կամ Զատկի արձակուրդից մի օր առաջ), ու չես կարող տեղը տեղին բողոքել, մտնում ես ֆեյսբուք, էնպիսի բան գրում, որ մենակ դու ես հասկանում, մի հինգ րոպե հետո ջնջում: Կամ էլ կարող ես թողնել, բայց լայքող չի լինելու, իսկ դա կդառնա սթրեսի մի նոր աղբյուր, որովհետև կսկսես մտածել՝ ինձ ոչ ոք չի հասկանում:

Ամեն ինչ մի կողմ շպրտելն ու որևէ կայֆ բան անելը
Մեկ էլ զգում ես՝ ամբողջ օրդ գնաց, բայց ոչ մի կերպ չես կարողանում էքսպերիմենտիդ սկրիպտն աշխատացնել: Ուղեղդ արդեն կախում ա: Մտածում ես՝ էս ծրագրավորողները ոնց են օրուգիշեր սենց բաների վրա նստում: Մտածում ես՝ էս ինչ վատն ա իմ ուղեղը, որ սենց ստից խնդիրը չի կարողանում լուծել: Եթե դրա վրա մի երեք ժամ էլ ծախսես, միևնույն է, չի լուծվելու: Էդ դեպքերում պետք է ուղղակի կոմպն անջատել, դուրս գալ, գնալ: Իսկ թե ինչով կարելի է զբաղվել, լիքը տարբերակներ կան: Ասենք, համերգ կամ կինո գնալ, ընկերներիցդ մեկին զանգել, ասելը՝ տեսնվե՞նք: Կամ ասենք մենք էստեղ ճոխ ենք ապրում: Կարելի է ուղղակի տոմս առնել ու շաբաթ-կիրակի եվրոպական որևէ քաղաք ցվրվել: Ի վերջո, էսօր արև էր դուրս եկել: Կարելի է դուրս գալ և ուղղակի արևի տակ կանգնել:

Հա, ու էս բլոգը գրելն էլ սթրեսի դեմ կռվելու մի միջոց է: Էսօր վերընկնելուց հոգնեցի, մտածեցի՝ մի հանրօգուտ բան անեմ, կողքից էլ քաջալերեցին: Էնպես որ, եթե ինձ սթրեսված տեսնեք, ասեք՝ գնա, բլոգումդ մի բան գրի: Էս ընթացքում, որ գրում էի, չաշխատող սկրպիտիս լուծումն էկավ: Վաղը էքսպերիմենտս կաշխատի: Գնամ պուլլաս տաքացնեմ:

Leave a comment »