Ի՞նչ (չ)են ասում թվերը

Վերջին օրերին գրեթե բոլորը րոպեն մեկ բացում են Worldometers կայքը և ստուգում նոր թվերը։ Ամեն նոր թիվ տեսնելուց սարսափահար են լինում ու վախեցած գրառումներ անում ֆեյսբուքում կամ թվիթերում։ Իհարկե, թվերին հետևելը լավ է, թվերը շատ ավելի ինֆորմատիվ են, քան առանձին պատմությունները ու նաև կարող են որոշակիորեն կանխատեսել, թե մոտ ապագան ինչպիսին է լինելու։ Բայց առանց հասկանալու, թե թվերն ինչպես են հաշվարկվում՝ կարող ենք սխալ եզրակացություններ անել, գերա֊ կամ թերագնահատել իրավիճակը։ Դրա համար ուզում եմ այս գրառմամբ անդրադառնալ, թե ինչ են նշանակում կայքում հայտագրված թվերը, ինչպես մեկնաբանել և հասկանալ դրանք։ Այստեղ կօգտագործեմ միայն արդեն գոյություն ունեցող տվյալներն ու Worldometers-ի գրաֆիկները ու նոր գրաֆիկներից ու հաշվարկներից զերծ կմնամ, բայց հետագայում կարիքի դեպքում առանձին գրառմամբ նաև նոր հաշվարկներ կանեմ։

Սկսենք սկզբից. կայք մտնելուն պես մեր աչքի առաջ են հայտնվում ամբողջ աշխարհի համար ամփոփված թվերը.

Այստեղ տեսնում ենք մեկ միլիոնից անցած սարսափազդու թվերը, 75 000-ն անցած մահերը և միայն 290 572 լավացումներ։ Բայց իրականությունն ավելի կամ պակաս սրասափազդու է. նախ հստակ հիշենք, որ ընդհանուր դեպքերի թիվը միայն թեստավորմամբ հաստատված դեպքերին է վերաբերում։ Այսինքն, բազմաթիվ թեթև ախտանիշներով հիվանդներ կան, որոնք չեն ախտորոշվել, գուցե մտքներով էլ չի անցել, որ կորոնավիրուսով վարակված են եղել, հատկապես սկզբի ժամանակներում, երբ համաշխարհային աղմուկ չկար։ Որոշ պետություններ բավարար թվով թվով թեստեր չունեն, որոշ պետություններ թեստավորում են միայն ծանր ախտանիշներ ունեցողներին, որոշ պետություններում առողջապահությունն ընդհանրապես հասանելի չէ բնակչության լայն շերտերին։ Իսկ որոշ պետություններ պարզապես ընթացքում փոխում են թեստավորման ռազմավարությունը։

Եկեք ուսումնասիրենք Դանիայի օրինակը։

Այստեղ առաջին դեպքը գրանցվել է փետրվարի 27֊ին։ Դրանից հետո էստեղի֊էնտեղից ավելանում էին դեպքերը. Իտալիայից վերադառնում էին արձակուրդի մեկնած դանիացիները, որոնք չէին հետևում ինքնակարանտինին, դեսուդեն պտտվում էին ու տարածում վարակը։ Իտալիայի հյուսիսից, Չինաստանից ու Իրանից եկածներին ու նրանց կոնտակտներին լայնամասշտաբ թեստավորում էին ու հայտնաբերում դեպքերը։ Եթե նայեք վերևի գրաֆին, կնկատեք, որ մարտի 8֊ից հետո նոր դեպքերի թիվը սկսում է կտրուկ աճել՝ մարտի 11֊ին անցնելով 200֊ը, իսկ հետո կտրուկ անկում է նկատվում։ Բանից անտեղյակը կարող է ասել. ի՜նչ լավ է, Դանիայում վիճակը կարգավորվում է։ Մինչդեռ իրականում մարտի 11֊ից հետո, երբ հայտարարվեց լոքդաունը, փոխվեց նաև թեստավորման ստրատեգիան. այսուհետ միայն ծանր ախտանիշներ ունեցողներն էին թեստավորվում։ Հետևաբար, այս թվերը պարզապես խաբուսիկ են ու չեն արտացոլում իրական պատկերը։ Իսկ մարտի 31֊ից նորից կտրուկ աճ ենք նկատում, ինչը կարող է անհանգստացնել։ Լոքդաունը չի՞ օգնում։ Դանիացիները հոգնե՞լ են կանոններին հետևելուց։ Ոչ, իրականում նորից փոխվել է թեստավորման ստրատեգիան. որոշել են նաև ավելի թեթև ախտանիշ ունեցողներին թեստավորել։ Այնուամենայնիվ, եթե նույնիսկ թեստավորման ստրատեգիան փոխելը հաշվի չառնենք, կարծես մարտի 21֊ից հետո նոր դեպքերի աստիճանական աճ է նկատվում։ Անհանգստանա՞նք, թե՞ ոչ։

Այս հարցին պատասխանելու համար եկեք հասկանանք, թե նոր դեպքերի թիվն ինչ է նշանակում։ Կարծում եմ՝ տրամաբանորեն հասկանալի է, որ ինչքան շատ վարակված կա, այնքան շատ նոր մարդկանց կարող են վարակել։ Բայց այդ թվերը կարող են տարբեր բան նշանակել՝ կախված նրանից, թե որքան է տվյալ պահին վարակվածների թիվը։ Եկեք վերցնենք Իտալիան։ Պետությունով մեկ կարանտինի այնտեղ անցան մարտի 9-ից։ Կարանտինի արդյունքները պետք է ենթադրաբար միայն մեկ շաբաթ անց նկատելի լինեին։ Եկեք համեմատենք մարտի 9-ի ու 16-ի թվերը։ Մարտի 9-ին գրանցվել է 1797 նոր դեպք, մարտի 16-ին՝ 3233։ Առաջին հայացքից թվում է, թե կարանտինը ոչ մի օգուտ չի տվել, որ ընդամենը մի շաբաթ անց դեպքերը կրկնապատկվել են, անհանգստանալու կարիք կա։ Բայց եկեք այդ թվերը մոտիկից ուսումնասիրենք։ Եթե վերցնենք մարտի 8-ին դեպքերի ընդհանուր թիվը ու հաջորդ օրվա նոր դեպքերը, ապա կտեսնենք, որ դեպքերի ընդհանուր թիվը մարտի 9-ին աճել է 24%-ով։ Նույն համեմատությունն անելով մարտի 15-ի և 16-ի համար տեսնում ենք, որ այդ աճն ընդամենը 13% է։ Իհարկե, հաստատապես եզրակացնելու համար, որ կարանտինային միջոցառումներն օգնում են, պետք է նոր դեպքերի նման հարաբերական նվազում արձանագրել ավելի տևական ժամանակահատվածում, քանի որ երբեմն նման տվյալները կարող են պատահական լինել կամ պայմանավորված լինել թեստավորման ռազմավարության փոփոխությամբ կամ այլ գործոններով։

Ինչ խոսք, կարելի է պնդել, որ այս թվերը մխիթարական չեն, առավել ևս որ մահերի թիվը, միևնույն է, աճում է, հիվանդանոցները գերծանրաբեռնված են և այլն։ Կարելի է վիճել, որ օրական աճը 13%-ի իջեցնելը դեռ մեծ նվաճում չէ, պետք է ավելիին ձգտել։ Բայց հարցն այն է, որ եթե կարանտինային միջոցառումներ չձեռնարկվեին Իտալիայում, թվերը շատ ավելի վատն էին լինելու։

Worldometers կայքն այժմ նաև ավելացրել է անցկացված թեստերի բացարձակ թիվը, ինչպես նաև ըստ 1 միլիոն բնակչության հարաբերական թիվը։ Սրանք նույնպես կարևոր թվեր են հասկանալու համար, թե որքանով են հաստատված թվերն իրականությանը մոտ։ Վերջերս հաճախ բանավեճեր են ծավալվում, թե ինչպես է, որ Վրաստանում ու Ադրբեջանում դեպքերն ավելի քիչ են, ի՞նչ են մեր իշխանությունները սխալ անում։ Հասկանալու համար եկեք նայենք ըստ 1 միլիոն բնակչության անցկացված թեստերին։ Այստեղ կտեսնենք, որ այս պահին Վրաստանն ընդամենը 692 թեստ է անցկացրել, Հայաստանը՝ 1735, Ադրբեջանը՝ 4438։ Ուրեմն, այնուամենայնիվ, գուցե Վրաստանում վիճակն այնքան էլ լավ չէ, որքան թվում է։

Այսպիսով, հասկացանք, որ միայն հաստատված թվերին նայելով դժվար է իրական պատկերի մասին պատկերացում կազմել։ Իսկ գուցե մահացությունն ավելի՞ ճշգրիտ պատկեր կտա։ Բնական է, բավարձակ թվերով ոչինչ չենք կարող ասել, պետք է հարաբերական թվերին նայենք։ Խնդրի մի կողմն է, որ չիմանալով, թե իրականում քանի դեպք կա, անհնար է հաշվարկել, թե նրանցից քանի տոկոսն են մահով ավարտվում։ Բայց մեկ այլ խնդիր է նաև այն, թե ինչպես են մահերը հաշվարկվում։ Թվում է՝ մահը մնում է մահ, թեստավորման ռազմավարության հետ կապ չունի։ Բայց նույնիսկ կորոնավիրուսից մահը միանշանակ չէ։ Դանիան, օրինակ, վերջերս փոխեց մահերը հաշվելու ռազմավարությունը, ինչի արդյունքում մահերի կտրուկ աճ նկատվեց։

Բանն այն է, որ կորոնավիրուսից մահացողներից շատերը բազմաթիվ ուղեկցող հիվանդություններ ունեն, ու նրանցից շատերը դեռ մինչև կորոնավիրուսով ախտորոշվելն էլ բավական ծանր վիճակում են գտնվել (չէ՞ որ մարդիկ մեռնում էիննաև կորոնավիրուսի ի հայտ գալուց առաջ ու մեռնում էին այլ պատճառներից)։ Դանիայում այս պահին կորոնավիրուսից մահացություն է համարվում վերջին երեսուն օրերի ընթացքում դրական թեստ ունենալը, եթե նույնիսկ մահվան անմիջական պատճառը կորոնավիրուսը չէ։ Իսկ օրինակ Շվեդիան որոշակի ուշացումով է հաղորդում մահվան դեպքերի մի մասը, այսինքն՝ այսօրվա դեպքերը կարող են քիչ թվալ, բայց վաղն այսօրվա դեպքերը կթարմացվեն, կփոխվի ընդհանուր թիվը, բայց դա չի երևա կարմիրով նշված մահվան նոր դեպքերի վանդակում։

Մահացությանը նայելիս հաջորդ խնդիրն այն է, որ եթե նույնիսկ մահացությունը նույն մեթոդով հաշվարկվեր ամեն տեղ, ու իմանայինք, թե քանի հոգի է վարակված, մահացությունն իրականությունը չէր արտացոլելու, որովհետև մենք համեմատում ենք հիվանդության տարբեր փուլերում գտնվող անձանց, այսինքն՝ վարակվածներից շատերը կարող են դեռ մահանալ։ Այդ պատճառով է, որ Worldometers կայքը մահացությունը հաղորդում է ըստ փակված դեպքերի (լավացած կամ մահացած):

Էստեղ տեսնում ենք, որ աշխարհի կտրվածքով միջինում փակված դեպքերի 21%-ն ավարտվում է մահով։ Այս թիվը շատ ավելի սարսափելի էր պանդեմիայի սկզբնական փուլում (40-50%)։ Արդյոք սա արտացոլու՞մ է իրականությունը։ Եթե նայենք մահացությանը, մահը անկախ նրանից, թե ինչպես է որոշվում, բացարձակ է ու անվիճելի։ Բայց ի՞նչ է նշանակում լավացում։ Եկեք նորից նայենք Դանիային։

Այս գրաֆն ըստ ամսաթվերի ցույց է տալիս, թե Դանիայում փակված դեպքերի ընդհանուր թվի քանի տոկոսն է մահվամբ (նարնջագույն) ու քանիսը լավացմամբ (կանաչ) ավարտվել։ Տեսնում ենք, որ մարտի 5-ից մարտի 13-ը կայուն կերպով լավացումը 100% է։ Կարծես հրաշալի ցուցանիշ է, չէ՞։ Իրականում մինչև ապրիլի 1-ը լավացման միայն մի դեպք է գրանցված եղել, հետևաբար լավացումը 100% է եղել մինչև առաջին մահվան գրանցումը մարտի 14-ին, որից հետո մահացության աճի հետ ու առանց լավացման դեպքերի մահացությունը սկսել է մոտենալ 100%-ի, իսկ լավացումը՝ գրեթե զրոյի։ Իսկ ի՞նչ փոխվեց ապրիլի 1-ին։

Քանի որ այսքան ժամանակ առողջապահական համակարգը կենտրոնացած է եղել ծանր դեպքերի ու մահերի վրա, լավացման դեպքերի վրա ոչ ոք չի կենտրոնացել։ Բայց ըստ երևույթին ԱՀԿ-ի պահանջներից ելնելով ստիպված են եղել հաշվարկել նաև լավացման դեպքերը։ Առանց լավացման թվերի նաև անհնար կլիներ համաճարակի իրական վիճակը գնահատել։ Էդպիսով, ապրիլի 1-ին Դանիան հաղորդում է լավացման 893 դեպք։ Բանից անտեղյակը կարող է կարծել, որ Դանիայում հանկարծակի դրական դինամիկա է նկատվել։ Բայց պարզապես սկսել են Դանիայում որպես լավացում հաշվել բոլոր նրանց, ովքեր ախտորոշվել են կորոնավիրուսով, բայց 14 օր և ավելի նրանցից տեղեկություն չունեն (չեն մահացել, չեն հոսպիտալացվել, բժշկի չեն դիմել)։ Կատարյա՞լ եղանակ է։ Իհարկե ոչ, որովհետև չի բացառվում, որ թեև փոքրաթիվ, բայց կլինեն դեպքեր, որ ախտորոշվելուց 14 օր անց ծանր ախտանիշներ կունենան։ Ավելին՝ ամեն պետություն լավացում հաշվելու իր տարբերակն ունի։ Հայաստանում, եթե իշխանությունները ճիշտ են հաղորդում, թեստի կրկնակի բացասական արդյունքներն են։ Այսպիսով, մահացությունն ըստ փակված դեպքերի հաշվարկելը նույնպես ճշգրիտ չէ։

Ուրեմն ի՞նչ անել։ Արհամարհե՞լ այս թվերը։ Իհարկե ոչ։ Թվերն ինֆորմատիվ են, թվերը շատ բան են հաղորդում պանդեմիայի ներկայիս իրավիճակի մասին, բայց շատ կարևոր է ամեն նոր թիվ տեսնելիս խուճապի մատնվելուց ու շտապ եզրակացություններ անելուց առաջ հասկանալ, թե այդ թվերն ինչպես են ձևավորվում։ Worldometers կայքն ինքը ամեն պետության էջում առանձին նշումներ է տեղադրում, որտեղ կարելի է որոշակի տեղեկություններ գտնել թվերի ձևավորման վերաբերյալ։ Կարդացեք այդ նշումները, փորփրեք նաև ամեն պետության ազգային հաղորդագրությունները։ Այս ամենը կօգնի առավել սթափ գնահատել իրավիճակը և հասկանալ՝ կա՞ դրական միտում, թե՞ ոչ։

Բոլոր պատկերները Worldometers կայքից։

Երաժշտությունը կորոնավիրուսի ժամանակ

Մեր սովորական երաժշտական նվագարկչին փոխարինել են ինստագրամի կենդանի համերգները։ Երբեմն նույնիսկ միաժամանակ մի քանի համերգ է լինում, ու պիտի ընտրես որին ես ուզում ներկա լինել։ Երբեմն էլ բաց թողած համերգները հաջորդ օրն ես լսում. ու անհետանում է կենդանիի ու ձայնագրվածի միջև սահմանը։ Աշխարհի տարբեր անկյուններում երաժիշտները պարբերաբար անվճար առցանց համերգներ են տալիս՝ հասկանալով, որ հիմա ավելի քան երբևէ մարդիկ այդ համերգների կարիքն ունեն։ Երաժիշտներն էլ բոլորիս պես տնից են աշխատում։ Միայն թե ի տարբերություն մնացած տնից աշխատողներիս, դրա դիմաց չեն վարձատրվում։

Այսօր տասնութերորդ օրն է, ինչ մեկուսացած ենք։ Սկզբում ահավոր դժվար էր. խուճապ, լուրեր, աշխատանք, ֆեյսբուքյան բանավեճեր, թվեր, մոդելներ։ Այս աղմուկի հետ աշխատանքի վրա կենտրոնանալը գրեթե անհնար էր դառնում, բայց հետո աղմուկը դարձավ առօրյայի մի մաս, ու բոլոր գործողություններն ուղեկցվում էին ֆեյսբուքյան անիմաստ բանավեճերով ու սևեռուն կերպով անընդհատ կորոնավիրուսով վարակվածների թվերը ստուգելով։

Մեր մեկուսացված առօրյայի մի կարևոր մաս դարձավ իմ ուկուլելեն, որ թեկնածուական թեզս հանձնելուց հետո պինդ֊պինդ պահել էի ու գրեթե երեք տարի ձեռք չէի տալիս։ Այս օրերին Հռոմում բնակվող իմ հին ընկերներից մեկը՝ Ռոզին, որին երբեք իրական կյանքում չեմ տեսել, բայց ճանաչում եմ տասնհինգ տարեկանից, իր պատշգամբից տեսանյութ տեղադրեց, որտեղ ուկուլելեով Ալանիս Մորիսեթի «Ուտոպիան» էր նվագում։ Դրանից ոգևորվեցի, ես էլ իմը հանեցի, լարեցի ու սկսեցի նվագել ու երգել հենց նույն երգը, ամեն անգամ գործիքը պատյանից հանելուց առաջ հայտարարելով “Uke o’clock!”։ Օրերը տարբերվում են միայն նրանով, թե քանի անգամ եմ նվագում «Ուտոպիան». երբեմն մի ժամ շարունակ, առանց ընդմիջման, իրար հետևից, երբեմն՝ միայն մի անգամ, երբեմն՝ մեկուկես։ Երբեմն Մորթենը միանում է կիթառով կամ ձայնակցելով, երբեմն՝ միայն վերջին «ու՜ ուուու՜ ու՜»։ Երբեմն անցնում եմ լրիվ աղմկոտ ռոքայինի, երբեմն՝ ցածրաձայն, գրեթե շշնջում եմ։ Ու երևի ամիսներ անց այս օրերի մասին խոսելիս Մորթենը ոչ թե ամսաթվերն է նշելու, այլ «այն օրը, երբ «Ուտոպիան» երկու անգամ կատարեցիր, ու ես միայն կրկներգներին ձայնակցեցի» կամ «այն օրը, երբ ցածր էիր երգում, որ հարևաններին չարթնացնես, ու ավելի շատ ոնց որ օրորոցային լիներ»։

Դեռ առաջին օրերից ամեն օր երեկոյան ժամը յոթին ամբողջ Դանիան պատշգամբներից կամ պատուհաններից երգում ու աղմկում է։ Չգիտեմ՝ մյուս տեղերում ինչպես է, բայց մեր շենքում սկզբում լավ աղմուկ էր, հետո երգերը միացան։ Բոլորն իրենց պատշգամբներից ինչպես կարողանում, միանում էին. ոմանք հարվածային գործիքներով, ոմանք՝ ֆլեյտայով կամ շեփորով, ոմանք՝ պարզապես կաթսայով ու շերեփով կամ գետնին դոփելով ու ծափ տալով։ Ամեն օր նույն ժամին պատշգամբ դուրս գալով՝ նկատում էիր, թե ինչպես են օրերը երկարում. սկզբում լրիվ մութ էր, հետո՝ օրերի հետ ավելի ու ավելի լուսավոր։ Ու երեկոյան ժամը յոթը օրվա այն հատվածն էր, երբ տեսնում էիր մարդկանց, տեսնում էիր նրանց ոչ թե որպես պատահական անցորդների, այլ մի մեծ իրադարձության մաս, որպես միասին, բայց իրենց տներում մեկուսացածների։ Ժամը յոթի այդ համերգները իրական կյանքում մարդկանց պակասը լրացնելու միակ հնարավորությունն էին։

Տեսարանը մեր պատշգամբից երեկոյան ժամը յոթին

Երեկ առաջին անգամն էր, որ ժամը յոթին դրսում էինք։ Թեքվում էինք, որ մտնենք մեր փողոց, երբ հանկարծ պատուհաններից կախված ծափ տվող երեխաների նկատեցինք, կողքի բակից կիթառի ձայներ էին լսվում, ոմանք երգում էին, ոմանք պարզապես բացականչում։ Քաղաքը մի քանի րոպեով կենդանացել էր, կոտրվել էր գրեթե երեք շաբաթ տևած լռությունը։ Երևի այդպես է ամեն օր ժամը յոթին, բայց մենք մեր պատշգամբներից ոչինչ չենք լսում։

Երգելը և երգեր լսելը տներում փակված ողջ մարդկության առաջնային սփոփիչ միջոցն է մնացել, ինստագրամային համերգները՝ այդ երգերի շուրջ միավորվելու միջոց, հիշեցում, որ բոլորս ենք մեկուսացած։ Ու չգիտեմ՝ ինչքան տներում փակված կմնանք։ Բայց այս օրերի երգերը դեռ երկար ենք հիշելու։ Կուզեի, շատ կուզեի, որ վերևներում որոշում կայացնող քաղաքական գործիչները հասկանային, որ հենց երգերի, ոչ թե խոշոր բիզնեսների շնորհիվ է, որ իրենց ղեկավարած հասարակությունները չեն խելագարվել։ Բայց կանցնի պանդեմիան, կմոռացվեն երաժիշտները, ու նորից կսկսվեն «այդ ծույլ արվեստագետների» մասին խոսակցությունները, որոնք ընդամենը ուզում են իրենց աշխատանքի դիմաց վարձատրվել, ինչպես բոլորը։

 

Կորոնավիրուսը տարբեր քաղաքներում

Երբ օրերով տնից դուրս չես գալիս, ու քո ողջ սոցիալական կյանքը տեղափոխվել է ինտերնետ, երբ հիշում ու գրում ես այնպիսի ծանոթ֊ընկերների, որոնց հետ տարիներով չէիր խոսում, երբ մարդկանցից ֆիզիկապես հեռու մնալու պատճառով ավելի ես մոտենում, երբ չնայած փակ սահմաններին, աշխարհի բնակչության մեծ մասի առօրյան խիստ միօրինակ է դարձել, մտածում ես՝ ինչ անես, որ միօրինակ օրերդ մի քիչ ավելի հետաքրքիր դառնան։ Դրա համար որոշեցի աշխարհի տարբեր կետերում ապրող մարդկանցից պատմություններ հավաքել տանը մնալու իրենց առօրյայի մասին ու դրանցով կիսվել բլոգումս։

Լուսինե Արշակյան, Լոմբարդիա (Իտալիա)

Ես հիմա Իտալիայի Լոմբարդիա նահանգում եմ, որն էս պահի դրությամբ, կորոնավիրուսից ամենաշատ տուժած տարածքներից ա: Մենք համարյա 2 շաբաթ խիստ կարանտինային ռեժիմով ենք ապրում (lockdown): Աշխատանքիս վրա էս ամենը չի անդրադարձել՝ տնից եմ աշխատում: Փորձում եմ առիթից օգտվել ու իտալական ուտելիքներ պատրաստել սովորել: Գիրք կարդալու ու համացանցի ժամանակն ա ավելացել. օնլայն դասերս ավելացրել եմ ու էս օրերին սոց. ցանցերում ավելի շատ նամակներ եմ ստանում: Շաբաթ-կիրակի օրերին ճամփորդելու փոխարեն պատշգամբն ենք սարքում, ինքն էլ իր հերթին սարկաստիկ ժպտում ու երևի մտածում ա. «Չե՜ք փախնի, մինչև չվերջացնեք՝ ոչ մի տնից դուրս գալ»:

Փոքր ժամանակ մի հարևան ունեինք որ ապակե տարաների մեջ թիթեռ էր պահում: Թիթեռները թևիկները թափահարում, բերանով կպնում էին ապակիներին, փորձում էին ոտքերով բռնվել, սղում էին ընկնում, նորից բարձրանում, նորից փորձում ու նորից մնում ապակու այն կողմում: Ապակուց էս կողմ մարդիկ գնում-գալիս նայում էին, եղունգներով կտկտացնում, բարևում իսկ ապակու ներսում միշտ նույնն էր՝ թիթեռ որ փորձում էր դուրս գալ: Ինձ թվում ա ես քնել եմ ու երազում էդ թիթեռներից եմ դարձել: Ինձ ու արևին մի պատուհան ա բաժանում. պատուհանի իմ կողմում օրն անվերջ ա, ոնց որ «Groundhog’s Day»-ը լինի, իսկ արևի հեչ վեջն էլ չի՝ սովորականի պես ծագում ու մայր ա մտնում: Դրսի սովորական աղմուկը չկա, ժամանակ առ ժամանակ շտապ օգնության մեքենայի ձայնն ա գալիս ու խլանալով հեռանում: Ժամանակի զգացողությունը պահելը շատ դժվար ա՝ թվում ա, թե օրն անվերջ ա, թե միշտ նույն օրն եմ ապրում որն անըդհատ երկարում ա ու դեռ վերջանալու միտք չունի։

Էմանուելա Ավագյան, Դրախտեն (Նիդեռլանդներ)

Արդեն գրեթե մի շաբաթ է ինչ Նիդեռլանդների կառավարությունը կարանտին է հայտարարել։ Արդյունքում համալսարանը փակվեց, հոլանդերենիս դասերը քենսլվեցին, բոլոր սիրածս կաֆեները ու խանութները փակվեցին, սքուաշի կենտրոնը փակվեց ու վերջերս լավ ակտիվացած կյանքս նորից դանդաղեց։ Հոլանդական քաղաքների տիպիկ մարդաշատությունից ու եռուզեռից բան չի մնացել։ Լավն էն է, որ ընկերս նույնպես տանից է աշխատում։ Իրար հետ գործ անելը հավես ու պրոդուկտիվ է։ Ինձ կոդ գրելու առաջադրանքներ է տալիս որ անեմ, իրար հետ գնում ենք ինչ-որ փախած տեղեր, մարդկանցից հեռու զբոսանքների, համով ճաշեր ենք սարքում, գիրք կարդում, կինոներ նայում, հարևանի կատուներին գզում, փազլ հավաքում ու ինչ ասես։ Ստատիստիկայի օնլայն կուրսերս էլ շուտով կավարտեմ ու էս արանքում ավելի շատ բան եմ հասցրել սովորել, քան մագիստրատուրայիս ամբողջ երկու տարում։ Չնայած էս ամենին, մեկ է հա լարված ու անհանգիստ եմ զգում։ Դադարել եմ առավոտները վազել ու անընդհատ տանը լինելը ահագին հոգնեցնող է։ Րոպեն մեկ նորություններն եմ կարդում, ու ուզում եմ որ էս վիճակը շուտ ավարտվի։ Նաև ինձ ահավոր անպետք եմ զգում, հա մտածում եմ, որ երանի կարողանայի մի բանով օգնել․ հիվանդանոցում կամավորություն անել, տարիքն առած մարդկանց համար գնումներ անել, դիմակներ կարել։ Բայց դե երևի ամենամեծ օգնությունը տանը վեր ընկնելն է։ Ընկերս միշտ ասում էր, որ հաճույքով բոլորից հեռու, անտառի մեջտեղը տուն կառներ, ծառերով ու կենդանիներով շրջապատված հավեսով իր համար կապրեր։ Բայց ընդամենը մի քանի օր առանց սոցիալական կոնտակտի ոնց որ թե միտքը փոխել է։ Իսկ էդ կոնտակտի պակասը վիդեոզանգերով ենք հանում, զանգում ենք մոտ մարդկանց, դեսից դենից խոսում։ Էդ առումով երևի վիրուսը մեզ ավելի շատ է մոտեցրել մեր սիրած մարդկանց։

IMG_20200321_165117
Տեսարանը Էմանուելայի պատուհանից

Ուղիղ մի շաբաթից պատրաստվում էի համարյա երկուսուկես տարի անց վերջապես Հայաստան այցելել։ Հա պլանավորում էի գնալ, բայց հա չէր ստացվում։ Էս տարի ծնունդիս ինքնաթիռի տոմս նվեր ստացա ու Հայաստան այցելելը վերջապես շատ մոտ ու իրականանալի դարձավ։ Նույն ժամանակահատվածում նաև Բյուրենք էին Հայաստանում լինելու։ Անհամբերությունից արդեն օրերն էի հաշվում, թե երբ եմ ընտանիքիս ու ընկերներիս նորից տեսնելու, երբ գրողի տարած վիրուսը համը հանեց ու ավիաընկերությունը թռիչքս քենսլեց։ Ասում եմ էս պանդեմիան հատուկ իմ համար են կազմակերպել, որ տենց էլ Հայաստան չգնամ։ Տեսնես դրանից հետո ի՞նչ են պլանավորում անել ինձ Հայաստանից հեռու պահելու համար։ Աստերոի՞դ, երրորդ համաշխարհայի՞ն։

Արփինե Վարդանյան, Երևան

Թիկունքումս անընդհատ ինչ-որ «շարժում» ու «աղմուկ» է։ Աղմուկի հետ նաև զգում եմ Դորյան Գրեյի նարցիստական ժպիտն ու հեգնող նայվածքը, «լսում» Կարմրահեր կնոջ հերթական բեմական ներկայացման մենախոսությունը… Կաֆկան, ինչպես միշտ, սուսիկ-փուսիկ իր մռայլության մեջ է (բայց մեկ է` ես իրեն սիրում եմ), Մանյունյան ու Նարինեն իրենց արկածներով… ո՞ր մեկին ասեմ… Բայց ոնց հասկացաք` մենակ չեմ, էլի։ Ու իմ օրվա մեծ մասը հենց իրենց հետ էլ անցնում է. գրախանութում եմ աշխատում։ Կորոնավիրուսը շատ բաներ փոխեց ու դեռ ինչքա՜ն բաներ է փոխելու։ Առաջին օրերին, երբ պարզ էր արդեն` հարցը լուրջ է, շոկ էր։ Նյարդերիցս նույնիսկ ուզում էի հենց գետնին նստել ու լաց լինել։ Հիմա արդեն խաղաղվել եմ։ Բայց չէ’, ամեն ինչ, բնականաբար, չի անցել։ Ո՞նց են ասում, հա՜, կինոն նոր է սկսվում։ Բայց եկել է, առանց նյարդային բռնկման, սթափ ու հաստատակամ տանելու ու հաղթահարելու այս ամենի գիտակցումը, որը արդեն լացը չի. դիմակի տակից անգամ պետք է ժպտալ։ Ես ժպտում եմ։)

Մոնիկա Գևորգյան, Մոսկվա (Ռուսաստան)

Դրսում քաոս է, աշխարհը խառնվել է իրար..լիքը պրոբլեմներ ու էդ պրոբլեմներից շատերը ծեծում են պատուհանս, իսկ ես նստած եմ ինձ համար,մտածում եմ պետք է նրանցից մի քանիսին գրողի ծոցը ուղարկել, բայց ուղարկելուց առաջ։😄

Մարիօ, Ժնև (Շվեյցարիա)

Էսօր ուղիղ մի շաբաթը լրացավ, ինչ փակված եմ Ժնևի կենտրոնում գտնվող իմ մի քանի քառակուսի մետրանոց սենյակում։ Շվեյցարիա էի եկել փետրվարի կեսին Ժնևի համալսարանում հնագիտություն սովորելու ու ասպիրանտուրայիս թեմայի վրա աշխատելու ամբիցիոզ պլաններով։ Բայց դեռ մի ամիսն էլ չէր լրացել էստեղ լինելուս, հազիվ մի կերպ նոր ապրելակերպիս սովորել ու տեղավորվել էի, ճանապարհներին ու տրանսպորտին հարմարվել, որոշ ծանոթություններ ձեռք բերել, երբ իմացա, որ Շվեյցարիան աշխարհում կորոնավիրուսով վարակվածների թվով առաջատար դիրքերում ա ու երկրների թոփ տասնյակում ու երկրում շատ խառն ա։

Նախորդ շաբաթ Ժնևում փակվեց համալսարանը, բոլոր դպրոցներն ու գրադարանները, քաղաքապետարանը սկսեց չաշխատել, երկրում սահմանվեց արտակարգ դրություն, իսկ հեռուստացույցով հայտարարեցին՝ մնալ տանը, օնլայն ուսուցմամբ ու աշխատանքով բավարարվել, շաբաթվա մեջ մի օր տանից դուրս գալ առևտուր անելու ու ուտելիքի համար։ Էդ օրվանից սկսեց ինտերնետը շենքում վատանալ, որովհետև բոլորը տանն են ու բոլորը սկայպ քոլերի ու զումով դասեր անելու հետ են։  

Գիշերային տեսարանը Մարիօյի պատուհանից

Սկզբում ինձ թվում էր կգժվեմ մենակությունից մի քանի քայլ տարածքում, որտեղ մահճակալից, մի համակարգչից ու շորերիցս բացի ոչինչ չկա, հետո ես որոշեցի պլանավորել օրս ու սննդակարգս։ Հիմա նորմալ գրաֆիկով սնվում եմ, ժամանակ ունեմ նախաճաշելու, մրգեր ու բանջարեղեններ շատ ուտելու համար։ Օրական 2 հնագիտական հոդված եմ կարդում ու մշակումներ անում, ֆրանսերենի թարգմանություն, օրական մի կինո ու սիրելի սերիալներից մի քանի էպիզոդ։ Շաբաթվա կեսին թվիթերից ընկերներիս հետ որոշեցինք մի լավ բանով զբաղվել ու հիմա լսում ու քննարկում ենք հայկական արտադրության փոդքաստեր, համ մենք ենք մի բանով զբաղվում, համ էլ տարածում ենք դրանք, խթանում, որ շատ մարդիկ լսեն, իմանան դրանց գոյության մասին։

Միակ բանը, որ օրվա ընթացքում շատ եմ անում, սենյակս օդափոխելուց բացվող տեսարանին եմ նայում, ուրիշների տների պատուհաններին, արևին, աստղերին։ Մեկ-մեկ անտանելի նեղվում եմ, որ եկել էի լիքը պլաններով, լավ սովորելու, լիքը բաներ բացահայտելու, ճամփորդելու մտքերով, բայց փակված եմ տանը, ինչ արած։

Միլենա Առաքելյան, Բորդո (Ֆրանսիա)

Ապրում եմ գինու քաղաքում՝ Բորդոյում։ Ուսանող եմ, ու իմ օրվա 90%ը անցնում էր համալսարանում։ Մեզ մոտ կարանտինը մի քիչ տարօրինակ ու հանկարծակի սկսվեց։ Մինչև էդ պատրաստվում էինք միջանկյալների ու ապրիլ ամսին՝ արդեն վերջին քննություններին։ Ինչի հանկարծակի սկսվեց, որովհետև մինչև էդ շատ քիչ էր խոսվում կորոնավիրուսի մասին ու ընդհանրապես ոչ մեկս չէր պատկերացնում, որ ալիքը բարձրանալու ա էդքան։ Ինչևէ։ Արդեն մի շաբաթ է տանն ենք, երկրորդ օրվանից ստանում ենք էն դասերը, որոնք չէինք հասցրել վերջացնել, հարցերի դեպքում moodle հարթակում խոսում ենք ամեն ինչից ինչ թերի ա մնացել, դասախոսները վիդեոներ են պատրաստում, ուղարկում, էդ ձևով պատասխանում հարցերին, պետք եղած ժամանակ live են անում։ Ինձ համար ամեն ինչ շատ լավ ու հավես ա ընթանում, դեռ չեմ զգում, որ կարանտինի մեջ ենք ու դասերը ընդատվել են։  Ընդհանրապես հավես ա էս ամեն ինչը, մինչև էն պահը, երբ տեսնում ես, որ դրսում սիրուն ու կանաչ գարուն ա, արև ա, իսկ դու պետք ա տանը նստես, ու սպասես, երբ ա անցնելու էս տխուր, բայց իրա մեջ սիրունություն ունեցող շրջանը։

Արսեն Գևորգյան, Երևան

Իրականում ես բնույթով ինտրովերտ եմ և ինձ համար արտառոց փոփոխություւններ տեղի չի ունեցել քանի որ մինչ այս ես ևս «մեկուսացած էի» մարդկանցից այս ընթացքում ավելի մեծ ընտանեկան ջերմություն զգացի և վերականգնվեց երկար ժամանակ մոռացված ընտանիքով ընթրելու ավանդույթը դասերը իրականացվում են օնլայն տարբերակով և ես արդեն հասցրել եմ մի գիրք ընթերցել։

Enter a caption

Հ.Գ. ես կարծում եմ այս համաճարակը բնության պատասխանն է անպատասխանատու մարդկությանը

Թագուհի Թորոսյան, Կոպենհագեն (Դանիա)

Անվերջանալի թղթաբանական ոդիսականս արդեն մի քանի ամիս է, ինչ Groundhog Day֊ի զգացողություն էր հարուցել՝ բյուրոկրատական խնդիր֊գործողություն֊սպասում֊խնդրի կրկնություն֊գործողություն֊սպասում շղթան չէր քանդվում։ Վերջերս կարծես դինամիկան փոխվեց՝ լուծումներ սկսեցին երևալ, ու կյանքը կամաց֊կամաց նորմալ հունի մեջ էր մտնում, մեկ էլ՝ հոպ ու երերուն աշխատանքային պայմանների նորակառույց փխրուն աշտարակը փլվեց՝ իր տակ թողնելով անցյալի պատկերացումներն ու ապագայի պլանները։ Վերադարձ զրոյական կետին, նորից Groundhog Day:

Վերջին 3 տարվա ընթացքում «երրորդ երկրներից» եկած ընկերների հետ հաճախ ենք նկատել, որ եկել ենք վայրերից, ուր արտակարգ դրությունն այդպես էլ չի անցել։ Emergency-ի սերունդ ենք, որն էդքան էլ լավ չի կարողացել հարմարվել խաղաղ կյանքին՝ աշխատող համակարգին, պետությանը վստահելու հնարավորությանը , ներկա քաղաքական պայմաններում կենտրոնամետ ստատուս քվոն չեղարկելու ու ավելի արդար, հասանելի և ընդգրկուն քաղաքականություն զարգացնելու անհնարինությանը, աշխատանք֊կյանք բալանս պահելուն, ապագայի վախ ու տագնապ չունենալուն։ Բայց էդ նույն սերունդը լավ գիտի՝ ինչպես ապրել ու կյանքից հաճույք ստանալ հարատև անորոշության, անկանխատեսելիության մեջ։

Երբ վերապրման մեխանիզմդ՝ ներքին արտագաղթն, ինքնամեկուսացումն ու վիրտուալ կյանքը, վերածվում են իրականության միակ տիրույթի, որից փախուստի միակ վայրը բնությունն է, մարմինդ ու սենյակդ ասես սերտաճած բանտ դառնան։ Բայցևայնպես՝ արագ ես սովորում և սկսում հարմարվել։ Օրերը միաժամանակ նման են ու տարբեր՝ արթնանալ, գիտակցել՝ ինչ է կատարվում,  քմծիծաղ տալ, հեռախոսը վերցնել ու ընկղմվել լրահոսի մեջ։ Որոշ ժամանակ անց հոգնել, որոշել, որ այսօրվանից ավելի օգտակար բաներով ես զբաղվելու, նախաճաշել, սուրճ խմել, վերադառնալ լուրերին՝ ինքդ քեզ խոստանալով, որ 15 րոպեով է, հետո անձամբ քեզ համար կարևոր գործերով կզբաղվես, ընթացքում հեռազանգով խոսել մտերիմների հետ, կրկին թերթել լուրերը, գրառումներ անել, հետազոտական հոդվածներ կարդալ, քննարկել դրանք ընկերների հետ, միմյանց հետ կանխատեսումներով ու խորհուրդներով կիսվել, ծիծաղել մեմերի և նոր հյուսվող անեկդոտների վրա, վերլուծել էս շրջադարձը, օգնություն խնդրել, փորձել օգնել ուրիշներին, ու չմտածել, որ վերադարձ նույնիսկ հոգնեցրած, բայց ճանաչելի նորմալությանն այլևս չի լինելու։ Արևոտ օրերին դուրս ես գալիս քայլելու՝ գնալ֊մնալու մասին մտածելով։ 11֊ի կողմերը գիտակցում ես, որ ևս մեկ օր գնաց գրողի ծոցը՝ սակայն ինչ տարբերություն, Ֆելիցիա։

Երբ վերանում է սոցիալական ու մարմնավորված մտերմության հնարավորությունը, սոլիդարության ու փոխօգնության վիրտուալ տիրույթը քաղաքական գոյությանդ ու լավատեսությունդ վարժելու միակ միջավայրն է դառնում։ Իրավիճակը լի է դիստոպիական վտանգներով, բայց նաև հնարավորություն է՝ (տղա)մարդակենտրոն, արագացված աղետային կապիտալիզմից հրաժարվելու և հետմարդկային՝ բնության հետ ներդաշնակ ու սոցիալապես արդար նոր իրականություն ստեղծելու, որը, գուցե էկոհամակարգի և դրա բոլոր գործորդների գոյատևման վերջին շանսն է։ Կարևոր է՝ այն բաց չթողնենք։ Սա մտածելով՝ պառկում եմ քնելու։

Երեք օր կարանտինի մեջ

Մարտի 12֊ին արթնացանք նոր իրականության մեջ. տնից դուրս գալու ենք միայն խիստ անհրաժեշտության դեպքում, բոլոր ժամանցային միջոցառումները չեղարկված են կամ տեղափոխված առցանց տիրույթ։ Մեր երեք սենյականոց բնակարանը երեք հոգու համար անտանելի փոքր էր դարձել։ Մեր շվեդ տնկիցը տեղը չէր գտնում։ Ես չէի կարողանում աշխատել։ Աշխատանքային մեյլս պայթում էր նամակներից. վերջապես համալսարանի ղեկավարությունն առցանց դասավանդման հանձնարարական էր ուղարկել, ու բոլորս խառնվել էինք իրար։ Կոլեգաներիցս շատերը տանն են երեխաների հետ, ինչն աշխատելն անհնար է դարձնում։ Դրան գումարած անընդհատ փոխվող աշխարհը ու անընդհատ լուրերը ստուգելու մոլուցքը. նայում ես թվերին, գլուխդ տարուբերում։ Իսպանիան դեռ չի հասկանում, Ֆրանսիան դեռ չի հասկանում, Միացյալ Թագավորությունը դեռ չի հասկանում։

Պատշգամբում տաք շոկոլադով

Հենց առաջին օրը կամավորական խմբեր ձևավորվեցին, որ ծերերին ու քրոնիկ հիվանդություններ ունեցողների գնումները կատարեն։ Քաղաքական բանավեճերը դադարեցին, ու խորհրդարանը միաձայն կորոնավիրուսի համաճարակի դեմ միջոցառումների օրենք ընդունեց։ Խուճապի մեջ դանիացիները խանութները սրբեցին։

Մարտի 13֊ին մի խումբ կոլեգաներով նախաձեռնում ենք առցանց հանդիպում։ Սովորաբար ուրբաթ օրերը հանդիպում էինք մի սենյակում ու լուռ մեր հոդվածների վրա աշխատում։ Որոշեցինք, որ կարանտինը մեզ չի խանգարի, ու նույնն արեցինք առցանց։ Բայց հենց այդ ժամանակ էր, երբ տնկիցս եկավ ու խորհուրդ հարցրեց. գնա՞մ Շվեդիա, թե՞ չգնամ։ Ասացի, որ եթե ուզում է գնալ, պիտի հենց էդ պահին գնա, որովհետև կամուրջը փակելու են։ «Կարծու՞մ ես»,֊ հարցրեց։ Բայց ճամպրուկը հավաքեց ու գնաց կայարան՝ առաջին Կոպենհագեն֊Ստոկհոլմ գնացքը նստելու։

Ժամը յոթին վարչապետ Մետտե Ֆրեդերիկսենը նորից ասուլիս էր տալու։ Արդեն սովորել ենք, որ երբ վարչապետն ասուլիս տալիս, ուրեմն ինչ֊որ լուրջ բան է հաղորդվելու։ Ես հյուրասենյակում առցանց յոգա էի անում ու մտածում էի՝ կվերջացնեմ, նոր կգնամ, կիմանամ, թե վարչապետն ինչ է ասում։ Բայց երբ խոհանոցից եկող ձայնը լսեցի, վազեցի այնտեղ։ Այդ պահին հայտարարվում էր, որ Դանիայի սահմանները մի ամսով փակվում են։ Մի ամսով ելումուտ չի լինելու՝ որոշ բացառություններով։ Եթե Շվեդիան ու Գերմանիան իրավիճակը լուրջ չեն ընդունում, ուրեմն Դանիան պիտի ավելի կոշտ միջոցների գնա։ Մետտե Ֆրեդերիկսենը շեշտեց, որ սա բոլորիս պատասխանատվությունն է, ու պիտի օգնենք միմյանց այս վիճակից դուրս գալու համար։ Հետո դիտեցինք Թրամփի ասուլիսը, որտեղ գովում էր Ռոշը և Գուգլը որպես լավ բիզնեսներ։

Իսկ այսօր՝ երրորդ օրը, երբ նաև շաբաթ էր, կամաց֊կամաց սկսեցի սովորել նոր իրականությանը։ Օրն արևոտ էր. հազվագյուտ բան Դանիայում։ Նախաճաշից հետո Մորթենն ու ես դուրս եկանք զբոսանքի. կարճ զբոսանքները մեր կարանտինի մի մասն են դարձել։ Դուրս ես գալիս փողոց ու մարդկանցից որոշակի հեռավորություն պահում։ Նման է համակարգչային խաղի. ոմանք արագ են քայլում, ոմանք՝ դանդաղ, ոմանք անկանխատեսելի են, ոմանք նեղ մայթերում են ու անպայման քո մոտով անցնելու են։ Քո խնդիրն է առնվազն 1-2 մետր հեռավորություն պահելը։

Բայց այսօրվա խաղի լեվելը բավական բարդ էր. արևն ամբողջ թաղամասին դուրս էր հանել։ Մարդիկ քայլում էին խմբերով՝ ընտանիքներով, ու միմյանցից խուսափելն ահագին բարդ գործ էր դարձել։ Դրա համար երբ հասանք մոտակա այգին ու տեսանք, որ բոլորն այնտեղ են, շրջվեցինք ու վերադարձանք տուն։ Կառլսբերգ քաղաքի մի կետում կարող էիր արևի տակ կանգնել էնպես, որ շրջակայքում ոչ ոքի չտեսնեիր։ Բայց հազի ձայները բոլոր կողմերից արձագանքում էին։

Որպես քաղաքի պատասխանատու բնակիչներ՝ շուտ վերադարձանք տուն ու որոշեցինք արևի մնացած մասը պատշգամբում վայելել։ Մորթենը վերարկուով, ես՝ ադյալով փաթաթված նստեցինք պատշգամբում։ Կողքի հարևաններն էլ իրենց պատշգամբում էին։ Ժպտացինք իրար. «բոլորս նույն օրի ենք, բայց դե արևը ո՞նց բաց թողնենք»։

Որոշ կուսակցություններ ակտիվացան ու սկսեցին ցեխ շպրտել կառավարության վրա։ Օրվա ընթացքում իմացանք, որ Դանիայում առաջին մահը կա. 81 տարեկան տղամարդ բազմաթիվ ծանր հիվանդություններով, որի մոտ նաև կորոնավիրուս է հայտնաբերվել։ Տխրեցինք. ասես ծանոթ մարդ մահացած լիներ։ Էստեղ համաճարակը բոլորիս խնդիրն ու պատասխանատվությունն է դարձել։

Օրը շարունակվեց գիրք կարդալով (վերջացրեցի Շահրնուշ Պարսիպուրի «Կանայք առանց տղամարդկանց» վեպը), արդեն սովորական դարձած րոպեն մեկ լուրերն ու սոցիալական ցանցերը ստուգելով ու առցանց յոգայի դասով։ Ժամը յոթի պատշգամբային փարթին չստացվեց. դանիացինե՞րն են լուրջ, թե՞ դեռ ցուրտ է։

Երեք օր է՝ խոսում եմ տարբեր երկրներում գտնվող ընկերներիս հետ. ԱՄՆ, Սլովենիա, Իտալիա, Բելգիա։ ԱՄՆ֊ում ոչինչ չեն անում։ Սլովենիայում դեպքերը հայտնաբերելուց անցել են տարածումը կանխելուն։ Իտալիայում երեկոյան բոլորը պատշգամբ են դուրս գալու երաժշտական գործիքներով։ Իմ՝ Բելգիայում բնակվող մի բուլղարացի ընկերուհի Երևանում էր դեռ այս առավոտ։ Վրաստանի սահմանը չեն թողել հատի, որովհետև ԵՄ քաղաքացի է։ Մոսկվայով է Բելգիա վերադառնում։

Վաղը կիրակի է։ Այս անգրաֆիկ ու անշարժ կյանքը հոգնեցնող է, բայց բոլորս գիտենք, որ տանը մնալն այն գինն է, որ վճարում ենք առողջապահական համակարգը չծանրաբեռնելու, բազմաթիվ կյանքեր փրկելու ու Իտալիայի օրը չընկնելու համար։ Ու վաղն առավոտյան նորից պատշգամբ դուրս կգանք ու կբարևենք հարևաններին։

Կորոնավիրուս. Դանիան փակվում է

Աշխատանքից տուն գնալիս դասագիրքը հետս վերցրի. եթե անցնենք առցանց դասավանդման, դասախոսությունները պատրաստելիս գիրքը պետք կգա։ Վերջին օրերին ամեն ինչ այնքան արագ է զարգանում, որ հաջորդ օրվա դասախոսությունս կարող է չեղարկվել, Դանիայում ամեն ինչ կարող է կանգնեցվել ես մնամ Օրհուսում՝ իմ վաթսունն անց տնկիցի հետ մի բնակարանում փակված։ Սարսափում էի այդ մտքից, որովհետև չէի ուզում վարակել տնկիցիս։ Դեռ առավոտյան համալսարանի բոլոր միջոցառումները, բացի դասավանդումից չեղարկվել են։ Նախորդ օրը հայտարարվել էր, որ հասարակական տրանսպորտից հնարավորինս խուսափենք։ Կոպենհագեն֊Հռոմ և Հռոմ֊Երևան չվերթները չեղարկվել են։ Հռոմ գնալը հետաձգեցինք հունիս, Երևան գնալը՝ չգիտեմ։

Երկու ժամից վարչապետը մամլո ասուլիս էր տալու, ու ըստ դրա հասկանալու էի՝ հաջորդ օրը դաս ունեի՞, թե՞ ոչ։ Տուն մտա ու ուսապարկս հավաքեցի։ Տարօրինակ զգացողություն էր. չգիտեի՝ ինչ վերցնել, ինչ տանել հետս։ Չգիտեի անգամ գնալու՞ էի, թե՞ չէ։ Մորթենը Օրհուս֊Կոպենհագեն վերջին գնացքի տոմս ուղարկեց, որ եթե ամեն ինչ փակվի, հասցնեմ Կոպենհագեն գնալ։

Վարչապետը ելույթ ունեցավ։ Զարմանալիորեն ամեն ինչ հասկանում եմ։ Խոսում է դանդաղ ու հստակ։ Ասում է, որ բոլորիս պատասխանատվությունն է խոցելի խմբերին պաշտպանելը։ Հետո անցնում հատուկ միջոցառումներին. ուրբաթ օրվանից դասերը դադարեցվում են ամեն տեղ, ամբողջ պետական սեկտորը փակվում է, մասնավորը շարունակում է աշխատել առայժմ, որ տնտեսությունը շատ չտուժի, սովի չենք պատրաստվում, համաճարակի ենք պատրաստվում, զուգարանի թուղթ ու սնունդ կուտակելու կարիք չկա։

Տոմսս հետ եմ տալիս, հաջորդ օրվա տոմս գնում, որ դասախոսությունից հետո գնացք նստեմ։ Շեֆիս մեյլ եմ գրում, հարցնում՝ դասախոսությունս չեղարկե՞մ, թե՞ չէ։ Պատասխանում է, որ չեղարկեմ։ Նորից վերջին գնացքի տոմս եմ գնում ու ինձ գցում կայարան. կես ժամից գնացքը մեկնում է։ Օրհուսում չեմ կարող ևս մի գիշեր մնալ. հասնեմ տուն, գոնե ապահովության մեջ լինեմ։ Նստում եմ գնացք։ Դանիացիները սուպերմարկետներում սնունդ ու զուգարանի թուղթ են կուտակում, իսկ ես՝ գնացքի տոմսեր։

Գնացքում բոլորն անհանգիստ են երևում։ Վերջին գնացքով Կոպենհագեն մեկնողներն են։ Այս անգամ ուղևորությունս անսովոր երկար է թվում։ Անընդհատ շուրջս եմ նայում. հասնելու եմ տուն ու տասնչորս օր կամ ավելի փակվեմ տանը։

Ամբողջ ճանապարհին խոսում եմ տարբեր մարդկանց հետ։ Համալսարանից նամակ է գալիս, որ վաղվանից ոչ մեկս աշխատանքի չգնանք. ուրեմն լավ արեցի, որ հասցրեցի վերջին գնացքը նստել։ Մտածում եմ, երկար մտածում, թե որտեղ կուզեի լինել էս պահին։ Ահավոր սուր եմ զգում, որ օտար երկրում եմ։ Երբեք էսքան սուր չեմ զգացել։ Դեռ առավոտվանից ինչ֊որ ներքին բնազդ ինձ ստիպում էր Հայաստանի տոմս առնել։ Բայց լավ էի հասկանում, որ ավելի ապահով է Դանիայում վարակվել, քան Հայաստանում։ Իսկ վարակվելու ենք բոլորս։ Մտածում եմ՝ նորից Հայաստան չհասա, վերջին կես տարվա մեջ երկրորդ անգամ։ Ու մտածում եմ՝ահավոր, ահավոր բախտավոր եմ, որ Դանիայում եմ։

Խոսում եմ Իտալիայում գնտվող ընկերներիցս մեկի հետ։ Հարցնում եմ՝ ոնց է ամեն ինչ։ Ասում է՝ առաջին օրերին տնեցիներով կռվում էին ու միասին լացում։ Հիմա կամաց֊կամաց սովորել են։ Ասում է՝ կանցնեն այս օրերը, ու կհիշենք էս բոլորը որպես անցյալում մնացած մի մղձավանջ։

Նայում եմ շուրջս ու վայելում ազատությունս վերջին անգամ։ Կհանդիպենք մղձավանջի մյուս կողմում։

Սամանթա Շվեբլինի «Տենդային երազը»

Արգենտինացի գրող Սամանթա Շվեբլինի «Տենդային երազը» վիպակում հիվանդանոցում մեռնող Ամանդան իր կյանքի վերջին օրերի պատմությունն է պատմում մահճակալին նստած փոքրիկ Դավիթին։ Ամանդան Դավիթի մայրը չէ, բայց Դավիթն այնտեղ է ու պնդում է, որ Ամանդան ամենայն մանրամասնությամբ պատմի իր կյանքի վերջին օրերի պատմությունը։

Image result for samanta schweblin fever dream

Ամբողջ պատմությունը լսում ենք Ամանդայից, երբեմն Դավիթն օգնում է (կամ խանգարում)։ Ամանդան դստեր հետ Բուենոս Այրեսից գալիս է այս հեռավոր գյուղը հանգստանալու, որտեղ ծանոթանում է Դավթի մոր՝ Կառլայի հետ։ Կառլան պատմում է, որ տարիներ առաջ Դավիթը թունավորվել է, ու կանաչ տանն ապրող էքստրասենց կինը Դավթի կյանքը փրկելու համար նրա հոգու մի մասը տեղափոխում է ուրիշ մարմին։ Այդ օրվանից Դավիթը նույնը չի լինում։

Շվեբլինի վիպակը շունչդ պահած ես կարդում։ Սկզբում ահավոր վախենում ես, հետո դրան գումարվում են բազմաթիվ այլ զգացողություններ։ Գիրքը վայր դնել չի լինում ու չպիտի վայր դնես, որովհետև եթե կիսատ թողեցիր, հաջորդ օրը շարունակեցիր, որոշ մանրամասներ բաց կթողնես ու վերջում չես հասկանա, թե վիպակն ինչի մասին էր կամ ինչ էր կատարվել։

Իրականում ինչի մասին լինելը ես բաց թողեցի, չնայած որ հեղինակը բավական տեսանելի հուշումներ էր անում։ Մի տեղ կարդացի, որ Արգենտինայի գյուղական բնակավայրերում թունաքիմիկատների մասին է, ու թե ինչպես են տեղի բնակիչները դրանց ձեռքին տանջվում. երեխաների մի մասը խնդիրներով են ծնվում, մի մասը հետագայում են խնդիրներ ձեռք բերում։

Բայց վիպակը նաև գյուղի ու քաղաքի հակադրության մասին էր։ Գյուղում բժիշկ չկա, էքստրասենսի հույսին են։ Գյուղում կոպիտ, ոչ օրգանիկ սիսեռ են ուտում, որից Ամանդան երբեք չի առնում։

Վիպակը նաև ծնողի անհանգստությունների մասին է. Ամանդան ու Նինան միմյանց կապված են անտեսանելի մի թելով, որ Ամանդան փրկարարական հեռավորություն է անվանում, այսինքն՝այն նվազագույն հեռավորությունը, որ Նինային վատ բան պատահելու դեպքում Ամանդան կարող է փրկել նրան։ Այդ հեռավորությունը տարբեր հանգամանքներից կախված կարող է մեծանալ ու փոքրանալ։ Ու որպես ընթերցող մենք հաղորդակից են դառնում Ամանդայի բոլոր զգացողություններին։

Պատմելու ընթացքում Ամանդան հաճախ որոշակի մանրամասների վրա է կենտրոնանում, իսկ Դավիթն ասում է՝ դա կարևոր չէ։ Միայն մի քանի տեղ շեշտում է, որ այ դա կարևոր է։ Էդպես էլ չհասկացա, թե ինչն էր կարևոր, ինչը՝ չէ։ Բայց հենց դրա համար պիտի նորից կարդամ, որ ոչ մի բան բաց չթողնեմ։

«Տենդային երազը» նաև ահագին հետաքրքիր կառուցվածք ունի։ Ծայրից ծայր Ամանդայի ու Դավիթի երկխոսությունն է, ու թե Ամանդան կարծես ժամանակագրական հերթականությամբ պատմում է վերջին օրերին տեղի ունեցածը, բայց նաև ժամանակային թռիչքներ են տեղի ունենում։ Հիման ու անցյալը երբեմն ձուլվում են իրար, իսկ վերջում նաև ապագան է ձուլվում հիմային։

Իսկ ու՞ր է Նինան այդ պահին, երբ Ամանդան հիվանդանոցում է։ Վիպակի ողջ ընթացքում հարցը մի քանի անգամ կրկնում է Ամանդան, ընթերցողը լարված սպասում է պատասխանի։ Վերջում պատասխանը ստանում է. Նինան էլ է թունավորվել, ու էքստրասենսը նրա հոգին էլ է տեղափոխում։ Բայց վերջում նաև հասկանում ես, որ Նինայի ինչ֊որ մասնիկ Դավթի մեջ էլ կա։ Բայց դա միայն ապագայի՞ Դավիթն է, թե՞ նաև ներկայինը, որը զրուցում է մեռնող Ամանդայի հետ։

Ընդհանրապես, անցյալ տարի Օրհուսի գրական փառատոնի ժամանակ Սամանթա Շվեբլինը որպես սարսափ ժանրի գրող էր գովազդվում, բայց Շվեբլինն իրականում սարսափ գրող չէ. «Տենդային երազով» կոտրում է սարսափի սահմանները, ցույց տալիս, որ ամենավախենալուն ոչ թե ուրվականներն ու վամպիրներն են, այլ պարզ ու հասարակ փրկարարական պարանի պոկվելը։ Գրքի օրիգինալ վերնագիրը, ի դեպ, «Փրկարարական հեռավորություն է»։

 

Ջինա Ռիփոնի «Գենդերացված ուղեղը» կոտրում է կանացի ուղեղի մասին միֆերը

Ընդհանրապես, ոչ գիտահանրամատչելի գրքեր խիստ հազվադեպ եմ կարդում. իմ մասնագիտական գիտական հոդվածներն ինձ լրիվ հերիք են։ Բայց նեյրոգիտնական Ջինա Ռիփոնի «Գենդերացված ուղեղ. թարմ նեյրոգիտությունը, որ մաս֊մաս է անում կնոջ ուղեղի մասին միֆերը» պատվիրեցի մի գեղեցիկ օր, երբ լսեցի, թե ինչպես է տղամարդ զեկուցողը հայտարարում, որ մտավոր ռոտացիան ինտելեկտի ամենալավ ցուցանիշն է, ու թե ինչպես են տղամարդիկ մտավոր ռոտացիայից ավելի լավ։

Image result for mental rotation task
Մտավոր ռոտացիայի առաջադրանք. արդյոք ձախ կողմի պատկերը նու՞յնն է, ինչ աջ կողմինը

Հիշեցի շաբաթներ առաջ Քրիստիանիայի գիտություն և կոկտելյների հյուրը Ջինա Ռիփոնն էր, որ մոտ մեկ ժամանոց հանրամատչելի դասախոսություն կարդաց կանացի ուղեղի, դրա մասին հետազոտությունների ու էն մասին, որ կանանց ու տղամարդկանց ուղեղներն առանձնապես չեն տարբերվում։ Ու պատվիրեցի Ռիփոնի գիրքը, որ ավելի մանրամասն ու խորությամբ ծանոթանամ թեմային ու որ անհրաժեշտ գրականությունն ամբողջությամբ ձեռքիս տակ լինի. հաստատ էլի է պետք գալու։

Image result for gendered brain

«Գենդերացված ուղեղը» Ռիփոնը սկսում է պատմական ակնարկով՝ անդրադառնալով, թե ինչպես դարեր շարունակ անընդհատ առիթներ են փնտրվել կանանց ստորադասությունն ընդգծելու համար։ Դրանցից մեկը, օրինակ, ֆրանսիացի գիտնական Լը Բոնի այն պնդումն է, թե բարձր ինտելեկտով կանայք այնքան հազվադեպ են հանդիպում, ինչքան երկգլխանի գորիլան։

Երկգլխանի գորիլայից իհարկե երկար ճանապարհ ենք անցել, ու հիմա մեծ մասամբ նման հարցադրումների չենք հանդիպի։ Բայց դա չի խանգարում, որ անգամ քսաներորդ դարի վերջին ու քսանմեկերորդ դարում գիտնականները կանանց ու տղամարդկանց ուղեղների տարբերությունների որսի դուրս գան ու ամեն ինչ անեն այդ տարբերությունները ցույց տալու համար։

Ջինա Ռիփոնը հերթով վերլուծում է այդ հետազոտությունները, ցույց տալիս թերացումները կամ էֆեկտի շատ փոքր լինելը, ինչը նշանակում է, որ շատ դեպքերում կանանց ու տղամարդկանց ուղեղներն ու վարքը շատ ավելի նման են իրար, քան տարբեր։ Անդրադառնում է նաև այդ չարաբաստիկ մտավոր ռոտացիային, որ այն տղամարդ գիտնականն այդքան հպարտությամբ նշել էր։ Այո, մտավոր ռոտացիայի հանձնարարություններում տղամարդիկ ավելի բարձր միավորներ են հավաքում, քան կանայք։ Բայց պարզվում է՝ այդ տարբերությունը վերանում է, երբ կանայք մի քանի ժամ տետրիս են խաղում, վերանում է նաև, երբ հաշվի է առնվում համակարգչային խաղերի հետ ունեցած փորձը։

Գրքում Ջինա Ռիփոնը պնդում է, որ գենդերացված աշխարհն է ստեղծում գենդերացված ուղեղ։ Նույն մտավոր ռոտացիայի օրինակով ցույց է տալիս, որ կանայք շատ ավելի լավ են կատարում առաջադրանքը, երբ իրենց ասվում է, որ այդ առաջադրանքից կանայք լավ են, ու ավելի վատ, երբ ասվում է, որ կանայք մտավոր ռոտացիայից վատ են։

Ավելին՝ գենդերացված աշխարհը սկսվում է շատ վաղ՝ երեխային կապույտ կամ վարդագույն հագցնելուց, գենդերացված խաղալիքներ երեխաների դիմաց դնելուց ու «աղջիկը չպիտի, տղան չպիտի» արտահայտություններից սկսած։ Բայց պարզվում է՝ նույնիսկ այսպիսի գենդերացված աշխարհում կանանց ու տղամարդկանց նմանությունները շատ ավելին են, քան տարբերությունները (էստեղ չենք խոսում որոշակի անատոմիական ու ֆիզիոլոգիական, այլ զուտ մտավոր վարքային տարբերությունների մասին)։

Գրքում քննարկվում է նաև, թե ինչու են կին գիտնականներն այդքան քիչ։ Նախ, փոքրուց եկած ազդակներն են իրենց դերը խաղում. աղջիկները մաթեմատիկայից վատ են, գիտությունը կնոջ համար չէ և այլն։ Հետո, հենց գիտական միջավայրերն են, որտեղ կանանց ներկայությունն այնքան էլ չի ողջունվում. ի վերջո, կանանց ու տղամարդկանց ուղեղների միջև տարբերություններ գտնելու հուսահատ փորձերը հենց գիտական միջավայրերից են դուրս գալիս։

Հետո, անդարդարձ է կատարվում հասարակական նորմերի պատճառով առաջացած վարքային տարբերություններին։ Մասնավորապես, հաճաճ տղամարդիկ շատ ավելի ինքնավստահ են ու ոչ միշտ համապատասխանաբար կոմպետենտ, մինչդեռ կանայք հաճախ անինքնավստահ են ու ցածր ինքնագնահատականով, ինչի արդյունքում էլ հաճախ սխալ պատկերացում է ստեղծվում տղամարդկանց ու կանանց ունակությունների տարբերությունների մասին։ Թե ինչպես է այս վարքագիծը ձևավորվում, լրացուցիչ հարցեր տալու ու հետազոտելու միջոցով կարելի է պարզել։

Վերջում Ջինա Ռիփոնն անդրադառնում է գենդերին՝ որպես հասարակության ստեղծած երևույթ։ Առաջարկում է գենդերային ինքնության խնդիրները նույնպես տեսնել հենց այդ լույսի ներքո. եթե հասարակությունը որոշել է, որ կոնկրետ անատոմիայով մարմինը կոնկրետ տեսակի վարք պիտի ունենա, կոնկրետ մասնագիտություն ընտրի, ուրեմն իհարկե այդ ամենին հակասող վարք ունեցողը պիտի անհաշտ լինի իր անատոմիայի հետ ու վիրաբուժական լուծում փնտրի։

Ջինա Ռիփոնը գիրքը եզրափակում է նրանով, որ կանանց ու տղամարդկանց տարբերությունների մասին հարցադրումները պետք է ճիշտ կատրավեն. ինչու՞ է դեպրեսիան կանանց մոտ ավելի հաճախ, աուտիզմը՝ տղամարդկանց։ Սա ֆիզիոլոգիական տարբերություններո՞վ է պայմանավորված, թե՞ այլ գործոններով։

Եթե երբևէ ֆեյսբուքում տեսել եք կամ անգամ կիսվել եք կանանց ու տղամարդկանց տարբերությունների մասին պսևդոգիտական նյութերով, եթե հավատում եք այդ տարբերություններին կամ ուզում եք հարցին խորապես ծանոթանալ հենց գիտական տեսանկյունից, խորհուրդ եմ տալիս կարդալ Ռիփոնի «Գենդերացված ուղեղը»։ Ինձ համար այս գիրքը մասնագիտականի ու հավեսի համար կարդալու մի հրաշալի համադրություն էր. մի կողմից, կոգնիտիվ նեյրոգիտություն՝ իմ հիմնական զբաղմունքը, մյուս կողմից՝ կոգնիտիվ նեյրոգիտության այն հատվածներից, որոնք իմ ուսումնասիրման թեման չեն, բայց որոնք կարևոր է իմանալը։ Կարևոր է յուրաքանչյուր կին գիտնականի, յուրաքանչյուր կնոջ, յուրաքանչյուր տղամարդու համար, որովհետև պակաս գենդերացված աշխարհը ավելի շատ պայծառ մտքեր կծնի։

Բերգեն. վերադարձ

Այն քաղաքները, որոնցում մի շաբաթից երկար եմ մնացել, իրենց երգերն ու տրամադրությունն ունեն, համն ու զգացողությունները, որոնք վերադառնում են հենց այն վայրկյանին, երբ նորից ոտք եմ դնում տվյալ քաղաք։ Բերգենում ինչ֊որ հոգևոր ընդարձակության զգացողություն եմ ունենում։ Ինչ֊որ ներքին ուժ ու համարձակություն է իջնում վրաս, ու մարմնիս հետ ավելի խորը կապ եմ հաստատում։

Դեռ ինքնաթիռում էի, երբ անցանք ծիածանի վրայով, տեսա ինքնաթիռի մի քանի սանտիմետրանոց ստվերը դիմացին ամպին, իսկ երբ ամպերի միջով անցանք, զգացի, թե որքան մեծ ու հզոր է ինքնաթիռը ու որքան փոքր է երկնքի ու ամպերի համեմատ։ Իսկ հետո արդեն Բերգենն էր՝ իր անդադար անձրևով, որ տեղացիների համար այնքան սովորական է, որ փողոցները նույնքան մարդաշատ են, որքան արևոտ օրերին։ Բերգենն էր՝ իր սարերով ու լույսերով, ու ես էի՝ անանուն ու անտեսանելի, որովհետև քաղաքում ոչ մեկի չեմ ճանաչում յոգայի ուսուցիչներիցս բացի։

Ինքնաթիռից իջնելուց ու վարձով սենյակս գտնելուց հետո անմիջապես վազեցի յոգայի։ Ինգվիլդը տեսավ ինձ, նայեց֊նայեց ու.

-Լա՛նգա սի՛դեն։

Ասել կուզի՝ երկար ժամանակ է անցել։ Տարօրինակ զգացողություն էր հասկանալը, թե ինչ է ասում, բայց պատասխանել չկարողանալը։ Անգլերենի անցա, բացատրեցի, որ Բերգենում չէի, որ Դանիայում եմ ապրում, որ նորվեգերեն հասկանում եմ, որովհետև դանիերեն գիտեմ։ Ու ի տարբերություն նախորդ անգամվա, Ինգվիլդն այս անգամ դասը նորվեգերեն անցկացրեց։ Ընդամենը մի տարուց մի քիչ շատ է անցել, ինչ վերջին անգամ Բերգենում եմ եղել, բայց էնքա՜ն բան է փոխվել. Ինգվիլդն արանքում հասցրել է ևս մեկ երեխա ունենալ, իսկ Բենեդիկտի մազերը երկարել են, սև է ներկել։

Սովորաբար երբ որոշ ժամանակ անց նորից նույն քաղաքն եմ վերադառնում, էնպիսի զգացողություն եմ ունենում, թե ոչ մի տեղ չէի գնացել, միշտ այնտեղ էի եղել, ու իմ կյանքն այդ ընթացքում երազ է եղել։ Բայց նախորդ անգամ Բերգենում լինելս թվաց նախորդ կյանքում, ուրիշ իրականության մեջ։ Ու յոգայի դասից հետո տուն քայլեցի՝ այն ժամանակվա երգերը բարձր միացրած, երգելով Քորթնի Բարնեթի հետ, երգելով բարձրաձայն, որովհետև, միևնույն է, ոչ ոք ինձ չի ճանաչում էստեղ, ու ինչ կուզեմ, կանեմ։

Ու հիշողությունները հերթով սկսեցին վերադառնալ. այն մի քանի օրը, որ Մորթենը եկել էր ծնունդս միասին նշելու, Ստոլցեկլայվեն բարձրանալս, որ այս անգամ, ցավոք, չեմ հասցնի, բոլոր այն ռեստորանները, որտեղ մենակով ընթրել եմ, իմ տան տակ գտնվող սուպերմարկետը, որտեղից այս անգամ էլ գնումներ արեցի, բայց այս անգամ տունս ուրիշ տեղ է, դիմացի բլուրը՝ վառվռուն լույսերով, լուսաբացները, որոնցից աչքս կտրել չէի կարողանում ու երեկոները Դորթե Նորսի պատմվածքների հետ, որ այնքա՜ն սազում էին այս քաղաքին։

Կապրեի Բերգենում։

2019. էմոցիոնալ վիճակ

2019֊ը շատերի համար ահավոր տարի էր։ Ինձ համար էլ։ Ավելի ճիշտ, ձեռքբերումների հետ բազմաթիվ վատ բաներ եղան։

  1. Կարգին գործ – ինչո՞վ եմ ամենաշատը հպարտացել անցնող տարում:
    Հպարտացել եմ տպագրածս գրքով։ Ինչ ասես չեղավ էդ ընթացքում, բայց ամեն դեպքում կարողացա ավարտին հասցնել։ Մեկ էլ հպարտացել եմ տարեվերջին չնայած բավական սթրեսված վիճակիս, շեֆերիս հստակ ու հանգիստ բացատրելով, թե ինձ ինչ ա պետք։
  2. Ներում – ինչի՞ համար կարող եմ ինձ ներել:
    Երբեմն անկողնուց դուրս գալ չկարողանալու համար
  3. Երախտիք – ինչի՞ համար եմ շնորհակալ:
    Նորից ու նորից շնորհակալ եմ Մորթենին, որ ցանկացած դժվար ու հեշտ, ուրախ ու տխուր իրավիճակում կողքիս ա եղել։ Շնորհակալ եմ նաև ընտանիքիս համար․ իրոք որ հազվադեպ բան ա սենց լավ ընտանիք ունենալը։ Ու նաև շնորհակալ եմ բոլոր կանանց, որ տարվա ընթացքում հանդիպել են ինձ․ հեռու-մոտիկ ընկերուհիներիս, կոլեգաներիս, նոր ու հին ծանոթներիս, կարդացածս կին գրողներին ու լսածս երգչուհիներին
  4. Խաղաղություն – ո՞ր պահերին եմ ամենախորը խաղաղությունը զգացել:
    Իսպանիայում Սիլվիայենց տանը, մեկ էլ Ֆրանսիայում Ալիսենց տանը։ Վայրի բնությունն ահագին թերապևտիկ ազդեցություն ուներ։
  5. Աջակցություն – ովքե՞ր էին այն մարդիկ, որոնք ամենաշատն աջակցեցին:
    Մորթենը։ Ու լիքը տարբեր կանայք։
  6. Իմ մասերը – իմ անձի ո՞ր մասերը նորովի բացահայտվեցին:
    Երևի վախս հաղորդակցությունից։ Ավելի ճիշտ, թե երբեմն ինչ ծավալների կարա հասնի մարդկանց հետ հաղորդակցությունից վախս։ Ասենք թե ոնց էի ամենահասարակ հաղորդագրությունները հազար անգամ գրում֊ջնջում ուղարկելուց առաջ։
  7. Անսպասելին – անցյալ տարում ի՞նչն ամենաշատն ինձ զարմացրեց:
  8. Հումոր – ո՞րն էր ամենածիծաղելի պատմությունը, ինչքա՞ն հաճախ եմ ծիծաղել:
    Քրոջս ծնունդը միաժամանակ թե՛ ամենաուրախ, թե՛ ամենածիծաղելի պատմությունն էր։ Մինչև հիմա էլ հենց ասում եմ քույր, դեմքիս ժպիտ ա հայտնվում։
  9. Ոլորտներ, որոնք ուշադրության կարիք ունեն – ո՞ր ոլորտներն ավելի մեծ ուշադրության կարիք ունեն:
    Իմ շահերը։ Պիտի մի քիչ իմ շահերի վրա կենտրոնանամ, որովհետև ծառայելով լիքը տարբեր մարդկանց շահերին՝ հանկարծ իմ սեփականը վերջին պլան է մղվել։
  10. Սահմաններ – ի՞նչ սահմաններ եմ դրել, որոնց մասին հպարտությամբ կխոսեի:
    Ակումբցիներից շատերից ուղղակի, առանց ձևականությունների հեռու մնալը։
  11. Տխրություն – ի՞նչն է ինձ տխրեցրել։
    Մամայիս առողջությունը։
  12. Սնունդ – ի՞նչ նոր սննդային սովորություններ ունեմ, որոնցով հպարտանում եմ:
    Առանձնապես ոչ մի։
  13. Առատաձեռնություն – որքա՞ն առատաձեռն եմ եղել այս տարի:
    Ահագին։
  14. Ուշադրություն – ինչի՞ն եմ ամենաշատն ուշադրություն դարձրել: Իսկ ամենաքի՞չը:
    Ամենաշատը կենտրոնացել եմ երկու քաղաքներում կյանքս հավասարակշռելու վրա։ Տարվա վերջին կարծես ամեն ինչ շատ ավելի հեշտ էր ստացվում տարվա սկզբի համեմատ։ Բայց դրա արդյունքում Կոպենհագենում լիքը հին ընկերական հարաբերություններ են սառել, որոնք կենդանացնելու ժամանակն ա։
  15. Կորուստ – ի՞նչ ափսոսանքներ կան, որոնք խանգարում են առաջ գնալ:
    Քանի որ 2019֊ի վերջին շատերն ավելի շատ տասնամյակից էին խոսում, ավելի շատ տասնամյակի վրա հետադարձ հայացք գցեցի։ Ու մի հետաքրքիր միտում նկատեցի. տասնամյակի ընթացքում ես երբեք որևէ աշխատանքի առաջարկ չեմ մերժել, ինչի արդյունքում իմ ուզածն անելու փոխարեն գլխիս կուտակել եմ հմտություններ ու գիտելիքներ, որոնցից գուցե լավ եմ, բայց իմ ուզածը չեն։ Թեթևակի ափսոսանք զգացի դրա համար, բայց որոշեցի փորձել 2020֊ին ուղղել դա։
  16. Ընկերություն – ի՞նչ նոր ընկերական հարաբերություններ կան, որոնց համար շնորհակալ եմ: Ի՞նչ հին հարաբերություններ կան, որոնք ինձ ուրախացնում են:
    Ագաթան ու Էնջըլը միանշանակ։ Հներից Մառլենը, Մանուն, Լիլիթը, Սոնան, Աննան, Թերեզան, Անան, Մայան, Սիլվիան, Սիրանուշը։

Նայելով առաջ

  1. Ոգևորություն – ի՞նչն է ամենաշատը ոգևորում 2020-ի մասին:
    Առանձնապես ոգևորված չեմ 2020֊ով։ Բայց երևի ամենամեծ առաջնահերթությունս էս գժական երկու քաղաքում ապրելու կյանքին վերջ տալը ու վերջապես մենակ մի քաղաքով սահմանափակվելն ա՝ լինի դա Կոպենհագեն, Օրհուս, թե ուրիշ տեղ։
  2. Նպատակներ – ի՞նչ ռեալիստական նպատակներ ունեմ:
    Մի տեսակ դժվարանում եմ հստակ նպատակներ դնել իմ առաջ, որովհետև 2020֊ն ահագին մշուշոտ ա։ Երևի հիմնական նպատակս կլինի պարզելը, թե վերջապես ինչով եմ ուզում զբաղվել իմ կյանքում ու էդ ուղղությամբ քայլեր ձեռնարկելը։ Լավ, մեկ էլ մեր սերիալի առաջին սերիան նկարած ունենալը։ Կուզեի նաև ասել՝ վեպիս սևագիրը պատրաստ ունենալ, բայց գիտեմ, որ դա էլ ռեալ չէ։
  3. Աջակցություն – ի՞նչ աջակցություն ունեմ դեպի ապագա շարժվելու համար:
    Մորթենը, ինչպես միշտ։ Անան ու Մայան՝ ուոթսափով մեր մշտական չաթերի տեսքով։ Էնջըլը Կոպենհագենում։
  4. Մտքեր և գործողություններ – ի՞նչ նոր սովորություններ եմ ուզում ձեռք բերել և ամրապնդել մյուս տարի:
    Ուզում եմ ֆեյսբուք ու ակումբ շատ քիչ մտնել։ Ուզում եմ անիմաստ քննարկումների մեջ այլևս չմտնել։ Իսկ էդ ժամանակի հաշվին լիքը կարդալ։ Առայժմ ստացվում է։
  5. Դեպի անիմանալին – բացի սովորական ընտրություններից, կա՞ն այնպիսի բաներ, որ փորձելու եմ մյուս տարի: Դիմելու՞ եմ ռիսկերի, որոնցից վախենում եմ։
    Չգիտեմ։ Իմ կյանքը Դանիայում, էն էլ ակադեմիայում առանց էդ էլ բարձր ռիսկային կյանք է։ Սրանից ավելի ռիսկերի դժվար դիմեմ, եթե հանկարծ չորոշեմ Դանիայից գնալ։
  6. Ամենակարևորի մասին – եթե իմանայի, որ շատ կարճ ժամանակ է մնացել ինձ ապրելու համար, ի՞նչ կանեի:
    Սիրելի մարդկանց հետ կանցկացնեի ժամանակս։
  7. Ամենախորը երազանքները – եթե իմանայի, որ կորցնելու բան չունեմ, ինչո՞վ կուզեի զբաղվել:
    Կուզեի հանգստանալ։ Մի քանի ամիս, ուղղակի ամեն առավոտ վեր կենալ ու էդ օրը որոշել ինչով եմ ուզում զբաղվել։
  8. Ձեռքերը տարածած – ի՞նչ կուզենայի ստանալ հաջորդ տարի:
    Կուզեի հոգեպես ավելի լավ վիճակում լինել 2020֊ին, հատկապես՝ տարվա վերջին։
  9. Մաղթանքներ – ի՞նչ մաղթանքներ ունեմ ինձ և իմ շրջապատին։
    Ավելի լավ տարի, քան 2019֊ն էր։