Ադիչիեի «Ամերիկանան» որպես ռասիզմի մասին ոչ այնքան հաջող գիրք

22a8e000-ff3a-0133-f1c5-0aacbc4f5d01Մեր ուսանողներից մեկի ավարտական ցերեկույթն էր։ Ֆրանսուհի կոլեգաս, հարցրեց, թե արդյոք «Ամերիկանան» կարդացել ենք։ Շեֆս ասաց չէ, սկսեց Ուելբեքից խոսել։ Բայց ֆրանսուհին վերադարձավ «Ամերիկանային»։ Ասաց, որ գիրքը կարդացել է, որ իր տանն ապրող ուգանդացի փախստականին ավելի լավ հասկանա, ու դա ահագին օգնել է։ Չգիտեմ՝ կոլեգաս գրքից ինչ ստացավ, բայց ես առանձնապես հիացած չեմ։

Նիգերացի գրող Չիմամանդա Ադիչիեի «Ամերիկանա» գիրքը նիգերացի Իֆեմելուի մասին է, որը մեկնում է ԱՄՆ սովորելու, հետո հետ է գնում Նիգերիա։ Առաջին հայացքից՝ հետաքրքիր թեմա. սև իմիգրանտի պատմություն ԱՄՆ-ում։ Բայց թեմայի հետաքրքրականությունը կորում է ռասիզմի մասին անվերջ դատողությունների, ձանձրալի բլոգային գրառումների ու բազմաթիվ ավելորդ, պատմության հետ ընդհանրապես կապ չունեցող մանրամասների արանքում։

Իֆեմելուն Նիգերիայում թողնում է ընկերոջը՝ Օբինզեին: ԱՄՆ մեկնելուց հետո որոշ ժամանակ անց կապերը խզում է, հետո տարիներ անց հանդիպում են։ Նրանց ամբողջ սերը լցված է կլիշեներով («Նա հանկարծ հասկացավ, որ ուզում էր նույն օդը շնչել, ինչ Օբինզեն»), ու պրիմիտիվ սերիալային ռոմանտիկայից բացի ոչինչ չես տեսնում։

Իֆեմելուն ինքը բավական զզվելի բնավորությամբ կին է. աջ ու ձախ բոլորին քննադատում է, իրեն բոլորից վեր է դասում (թե՛ ԱՄՆ-ի սևերից, թե՛ իմիգրանտ սևերից, թե՛ սպիտակներից, թե՛ իր ընկերներից, թե՛ ծնողներից): Կյանքում որևէ նպատակ չունի, որևէ բանի հետևից չի գնում։ Ասես ընդունում է էն, ինչ գալիս է իր առաջ։ Ու անգամ Նիգերիա վերադառնալն էլ հստակ պատճառաբանություն չունի։ Իհարկե, զանազան իմիգրանտներ կվիճեն, թե բոլորս էլ մեր երկիրը վերադառնալու զգացողությունն ունենում ենք։ Բայց բոլորս չենք վերադառնում, չէ՞։ Իսկ եթե վերադառնում ենք, շատ կոնկրետ պատճառաբանություններ ենք ունենում։

Ուրեմն ինչու՞ հանկարծ Իֆեմելուն որոշեց Նիգերիա վերադառնալ։ Բլեյնից բաժանվե՞լն էր պատճառը (Իֆեմելուի սևամորթ ինտելեկտուալ ընկերն ԱՄՆ-ում)։ Նիգերիայում վերջապես ժողովրդավարական ընտրություննե՞րը։ Փրինսթոնից հետո ուղղակի որևէ պլան չունենա՞լը։ Օբինզեին տեսնելու ցանկությու՞նը։ Թե՞ ուղղակի կարոտախտը։ Բայց եթե վերջինը, ուրեմն ինչու՞ տասներեք տարի հետո, ոչ թե ավելի շուտ։

Գիրքն էդպես էլ անպատասխան է թողնում Իֆեմելուի այս որոշումը, ինչպես անպատասխան, կիսատ է թողնում նաև բազմաթիվ այլ հատվածներ։ Ասենք, Օբինզեին Լոնդոն հասցնելու իմաստը ո՞րն էր։ Էդ մասը հանենք, դուրս շպրտենք, ու վեպում դրանից ոչինչ չի փոխվի։ Կերպարները դրանից ուրիշ մարդ չեն դառնա։ Իսկ եթե հեղինակն ուզում էր ապօրինի իմիգրանտների թեման էլ շոշափեր, գուցե դա աներ մի ուրիշ գրքում ու չերկարացնել առանց այդ էլ հաստափոր գիրքը։

Ընթացքում անընդհատ ուզում ես ճանաչել Իֆեմելուին, իմանալ, թե ինչն է իրեն հուզում, ինչ է ուզում էս կյանքից, ինչն է իրեն անհանգստացնում։ Բայց միայն հանդիպում ես նրան, թե ինչից է դժգոհ։ Գրեթե ծայրից ծայր անհաղորդ ես մնում գլխավոր հերոսուհու ապրումներին, չնայած արի ու տես, որ ռասիզմի մասին բլոգ ունի։

Ուզում ես հասկանալ, թե ռասիզմն անմիջականորեն ինչպես է ազդում Իֆեմելուի վրա։ Բայց դրա մասին գրեթե ոչինչ չկա։ Կարծես ինքը չի տուժում, միայն դիտարկում է։ Ռասիզմի մասին միայն խոսվում է, բայց այն չի երևում գրքում։ Ես կուզեի դա տեսնել, հասկանալ, թե ինչպես է հերոսուհուն անհանգստացնում, ոչ թե դրա դրսևորումներին ծանոթանալ բլոգային գրառումների ու ինտելեկտուալ երկխոսությունների միջոցով։

Հատուկենտ հետաքրքիր մասերը հեղինակը կարճ է կապում ու անցնում առաջ։ Ասենք, Իֆեմելուի զարմիկ Դայքի ինքնության խնդիրը, որն իմ կարծիքով գրքում ամենահետաքրքիր մասն է, շատ հպանցիկ է ներկայացվում, որպես երկրորդական պատմություն։

Իֆեմելուի կերպարը միայն տեսանելի է դառնում այն ժամանակ, երբ տարիներ անց գրախանութում հանդիպում է Օբինզեին։ Էդ մասի երկխոսությունները կենդանի են։ Հազիվ կարողանում ես հասկանալ կերպարին։ Բայց դա ընդամենը մի քանի էջ է տևում։ Դրանից հետո գիրքը վերադառնում է իր նույն ձանձրալի ընթացքին։

Մի ուրիշ լուրջ թերություն է նորմալ խմբագրման բացակայությունը։ Բացի նրանից, որ ուժեղ պատմություն ստանալու համար գրքի 70 %-ն ուղղակի պետք է կտրել-թափել, հեղինակը նաև լիքը ժամանակային անճշտություններ է թույլ տվել։ Սկզբում տպավորություն է ստեղծվում, որ Իֆեմելուն 90-ականների կեսերին է ԱՄՆ մեկնում։ Բայց զանազան փաստեր ֆիքսելով՝ հասկանում ես, որ հեղինակն անընդհատ հետուառաջ է արել, ինքն էլ չգիտի, թե կոնկրետ երբ են գրքի իրադարձությունները տեղի ունենում։

Խմբագրման բացակայությունը հատկապես ակնհայտ է դառնում, երբ հենց գրքի բովանդակության անճշտություն ես նկատում։ Գրքի սկզբում Նիգերիա վերադառնալուց առաջ Իֆեմելուն Օբինզեին գրում է, որ Բլեյնից բաժանվել է, ու Օբինզեն շատ լավ ֆիքսում է էդ ինֆորմացիան։ Իսկ վերջում, երբ հանդիպում են, Օբինզեն հարցնում է, թե Բլեյնի հետ գործերը ոնց են։ Ասես էդ մեյլն ինքը չէր ստացել։

«Ամերիկանան» հաստատ պոտենցիալ ունեցող պատմություն է, ու հետաքրքիր է Նիգերիայի, ինչպես նաև ԱՄՆ-ում նիգերացի իմիգրանտի մասին կարդալը։ Բայց հենց խմբագրման բացակայությունն այն դարձնում է միջակություն ու ստիպում հեղինակի գրքերն այլևս չբացել, չնայած որ շատ տեղերում կարդացել եմ, որ նրա նախորդ վեպերն ավելի լավն են։

 

Մշակութային շոկ. ի՞նչ է այն և ինչու՞ է առաջանում

Թեև նկարում ամբողջ պրոցեսը մի տարի է տևում, հանգամանքներից կախված ժամանակը կարող է շատ տարբեր լինել:

Վերջապես սկսում եմ մշակութային շոկին նվիրված խոստացված գրառումների շարքը: Ասեմ, որ այստեղ լինելու է շատ քիչ տեսությունը ու լիքը պատմություններ իմ սեփական փորձից: Բայց որպես սկիզբ եկեք հասկանանք, թե ինչ է մշակութային շոկը և ինչ փուլերից է բաղկացած այն:

Մշակութային շոկը վիճակ է, որն առաջանում է օտար միջավայր (մասնավորապես՝ օտար երկիր) տեղափոխվելիս: Լավ հասկանալու համար, թե ինչ է այն, պետք է փորձենք սահմանել, թե ինչ է մշակույթը: Բառարանը սահմանում է. մշակույթը կոնկրետ մարդկային խմբի կամ հասարակության գաղափարները, ավանդույթները և հասարակական վարքն է:

Մշակույթի գոյությունը չենք նկատում, մինչև դուրս չենք գալիս մեր սեփական միջավայրից: Պատկերացրեք՝ հայտնվում եք բոլորովին նոր միջավայրում, որտեղ այն հին կանոնները, որոնցով մեծացել եք, որոնք ճիշտ էին քո միջավայրում, այլևս չեն աշխատում: Հասկանում ենք, որ տարբեր ենք, չգիտենք նոր միջավայրի խաղի կանոնները, գաղափարները, արժեքները: Ու դրա պատճառով էլ մշակութային շոկ ենք ունենում: Բայց ամբողջ ընթացքը բաժանվում է չորս փուլի (ըստ տարբեր հեղինակների, կան տան տարբեր փուլեր, բայց պարզության համար կկենտրոնանանք չորս փուլանոցի վրա):

1. Մեղրամիս – նոր երկիր տեղափոխվելու առաջին ամիսներն են: Ամեն ինչ նոր է, հետաքրքիր: Դես ենք գնում, դեն ենք գնում, տարվում նոր մշակույթով ու հիանում դրանով: Ես սա կոչում եմ նաև «նկարներ ֆեյսբուք գցելու փուլ»: Նկատած կլինեք, որ նոր-նոր Հայաստանը լքած ձեր ընկերը անընդհատ նկարներ է դնում ֆեյսբուքում: Այս անկյունն է նկարում, այն անկյունն է նկարում:

2. Մշակութային շոկի փուլ – սկսում ես գիտակցել, որ դու միջավայրիցդ տարբեր ես, նկատում ես, որ քո կանոնները չեն գործում այստեղ, իսկ դիմացինի կանոնները չես ընկալում: Դրանք հաճախ ներվայնացնող: Եթե երկրի լեզուն էլ չգիտես, սկսում է ներվերիդ վրա ազդել: Տրամադրությունդ ահավոր է, տնից դուրս գալ չես ուզում, ոչնչով չես ուզում զբաղվել: Միայնությունից խեղդվում ես:

3. Հարմարման փուլ – կամաց-կամաց սկսում ես սովորել նոր կանոնները, ընդունել նոր մշակույթը, մերվել դրան:

4. Վերջնական հարմարում – ինտեգրվում ես հասարակությանը, դրա մի մասը դառնում: Նոր կանոններն այլևս օտար չեն քեզ, դու էլ ես դրանք ձեռք բերել: Խոսում ես երկրի լեզվով: Գուցե դեռ օտար առոգանություն ունես, բայց դա չի խանգարում, որ լիարժեքորեն մասնակցես հասարակական կյանքին:

Տեսականորեն ամեն ինչ շատ սիրուն է վերջանում, բայց գործնականում ոչ բոլորն են հասնում վերջնական հարմարեցման: Հաճախ պատահում է, որ ամեն ինչից զզված հետդարձի տոմս են գնում, տեղափոխվում իրենց երկիրը, որտեղ սկսվում է մի ավելի զզվելի երևույթ, որը կոչվում է հետադարձ մշակութային շոկ. հետ ես գալիս քո երկիրը, քեզ թվում է՝ դու այդ միջավայրին ես պատկանում, բայց մեկ էլ հայտնաբերում ես, որ դու փոխվել ես, երկիրը՝ չէ: Արդյունքում քեզ թվում է, թե աշխարհում ընդհանրապես տեղ չունես: Ու դրա համար դեպրեսիվ ախտանիշները շատ ավելի խորն են լինում:Նոր միջավայրում հարմարումն էլ կարող է մի քանի տեսակի լինել: Դրանցից թե որն է դրական, որը բացասական, որոշեք ինքներդ: Բայց տարբերակները սրանք են.

Գեթոյացում – անհատն այդպես էլ չի մերվում նոր մշակույթին: Նախընտրում է մնալ իր ազգակիցների հետ իր ավանդույթներով, լեզվով և խոհանոցով:

Ասիմիլյացիա – անհատն ամբողջապես ձուլվում է նոր մշակույթին: Իր մայրենի լեզուն այլևս չի գործածում, չի շփվում ազգակիցների հետ, մի կողմ է թողնում հին մշակույթի բոլոր բաղադրիչները:

Երկմշակութայնացում – էս ինչ բառ հորինեցի 🙂 Անհատը լիարժեք ինտեգրվում է նոր հասարակությանը՝ շարունակելով կրել հին մշակույթը, շփվելով ազգակիցների հետ, առօրյայում գործածելով երկու լեզու:

Առաջիկա գրառումներում կպատմեմ իմ սեփական փորձից: Դանիայում ապրելու ընթացքում շրջանցել եմ մշակութային շոկի փուլն ու մեղրամսից միանգամից մտել հարմարման փուլ: Բայց այդպես ստացվել է, որովհետև մի շրջան անցել եմ ուրիշ երկրներում: Դրա համար պատմությունս կսկսեմ 2011-ի սեպտեմբերից, երբ որպես չափահաս առաջին անգամ մեկնեցի Եվրոպայում ապրելու:

Իսկ մինչ այդ, եթե նոր եք տեղափոխվել օտար երկիր և կուզենայիք կանխել կամ թեթևացնել մշակութային շոկը, կարող եք կարդալ այս գրառումը:Առաջարկում եմ նաև մեկնաբանությունների տեսքով, ձեր բլոգներում կամ նամակներով կիսվել սեփական պատմություններով:

«Պերսեպոլիս» (Մարջան Սատրապի)

Վերջերս մշակութային շոկի մասին սեմինարի էի գնացել: Դասախոսը որպես կարդալու նյութ մի հիսուն էջ կոմիքս էր ուղարկել: Ես էլ գործ ու դարդ թողած դրեցի, կարդացի, բայց համն ընկավ բերանս: Էդպես, ամբողջական տարբերակը գտա ու մի քանի օրում հնձեցի:

«Պերսեպոլիսն» պարսիկ գրող Մարջան Սատրապիի ինքնակենսագրական կոմիքսն է: Պատմությունը սկսվում է շահի ժամանակներից ու երջանիկ մանկությունից, անցնում իսլամական հեղափոխությամբ, որից հետո 14 տարեկան Մարջիին ուղարկում են Վիեննա, իսկ նա չորս տարի անց հետ է գալիս Պարսկաստան, այնտեղ մնում մի քանի տարի և նորից հեռանում:

Իսլամական Իրանում շատ բաներ ծնողներիս պատմած Սովետն է հիշեցնում, թե ինչպես չէին կարողանում երաժշտություն, ջինսեր կամ զարդեր ճարել: Մինչ այդ Մարջիի ծնողները մասնակցում էին շահի դեմ ցույցերին, հավատում, որ հեղափոխությամբ երկիրը կփոխվի: Երկիրը փոխվեց, բայց ոչ իրենց սպասած ուղղությամբ:

Մարջիի կերպարը շատ ծանոթ է: Դպրոցում չի հարմարվում հրահանգներին, լեզուն երկարացնում, ինչ ուզում, ասում է, ամբողջ մարմինը ծածկող հագուստի տակից հագնում է, ինչ ուզում է: Նրա այս վարքն անհանգստացնում է ծնողներին, բայց ոչ թե այն իմաստով, որ չի կարելի էդպես վարվել, այլ այն իմաստով, որ այդպես մեծացող երեխայի համար Իրանը վտանգավոր երկիր է: Ու նրան ուղարկում են Վիեննա:

Վիեննայում Մարջին հանդիպում է կաթոլիկ ծայրահեղականությանը, որն իսլամականից ոչ մի բանով չի տարբերվում, ու արդյունքում դպրոցից վտարվում է: Մի էդպիսի ծայրահեղականություն էլ Հայաստանում եմ տեսել դպրոցական տարիներին, երբ կարծիք բարձրաձայնելու համար ուսուցիչը ցուցափայտով խփում էր կամ ծնող կանչում, երբ դպրոցի դռան մոտ կանգնած ստուգում էին հագուստը, որ անպայման աղջիկները յուբկայով լինեն: Ու մի ըմբոստ էլ ես էի, որ դպրոց մտնում էի յուբկայով, որը հետևից շորտիկ էր: Պահակի մոտով անցնելուց հետո լսում էի հուսահատ աղաղակները, թե՝ հետ արի, էս ինչ ես հագել: Բայց ո՞վ էր հետ եկողը, արդեն ստուգումն անցել էի:

Այն նույն Վիեննայում, որտեղ պիտի որ կյանքը քաղցր լիներ, Մարջին լիքը դժվարությունների միջով է անցնում: Լեզուն չգիտի, իր մշակույթը չի ընկալվում, ինքն ավստրիացիներին չի ընկալում: Ջղայնանում է, երբ տեսնում է, թե ինչպես են Պարսկաստանը ներկայացնում հեռուստացույցով, որովհետև գիտի, որ իրականում էդպիսին չէ: Հետո վրա է հասնում մշակութային շոկը: Սկսում է ամաչել իր ազգությունից, ձևացնել, թե ֆրանսիացի է, մինչև մի օր, երբ լսում է, թե ինչպես են իրեն ձեռ առնում, չի դիմանում ու գոռում է վրաները: Դրանից հետո պարսիկն լինելն իրեն էլ չի անհանգստացնում:

Երբ ասում ես՝ արևմուտքում կընկնես գետնին, ոչ ոք բանի տեղ չի դնի, շատ ժամանակ թռնում են դեմքիդ, ասում՝ թե էդ ինչ սխալ բաներ ես ասում, էդ ինչ սխալ տեղերում ես ընկել կամ էդ ինչ սխալ մարդիկ են անցել կողքովդ: Մարջին երեք ամիս Վիեննայում փողոցներում է ապրում, ու հեչ ոչ մեկի պետքը չի լինում, մինչև ծանր թոքաբորբով չի հայտնվում հիվանդանոցում: Էստեղ տեսնում ես էդ ահավոր անտերությունը, որին մատնվում ես հայտնվելով օտար երկրում, որ կարող են լինել մարդիկ, որոնց հետ շփվում ես, գուցե մի քիչ էլ մտերիմ ես, բայց ի վերջո անտեր-անտիրական ես:

Մարջին վերադառնում է Իրան, ու սկսվում է հետադարձ մշակութային շոկը: Ինքն իր ընկերներին չի հասկանում: Ահավոր ծանոթ վիճակ: Անցյալ տարի, երբ Հայաստան էի վերադարձել, նույն բաների միջով էի անցնում՝ հասկանալով, որ հին ընկերների հետ չեմ կարողանում շփվել, փորձելով նոր մարդկանց հանդիպել: Մարջին շատ լավ է բնութագրում այդ վիճակը. «Ես արևմուտքցի էի Պարսկաստանում, պարսիկ՝ արևմուտքում: Ես ինքնություն չունեի»:

Հետո Մարջիի համալսարանական կյանքն է սկսվում: Էստեղ էլ է ազատ արտահայտվելու պատճառով անընդհատ խնդիրների առաջ կանգնում: Հանդիպում է նաև որոշ պսևդպռադվինուտիների, որոնք հանկարծ վատանում են, երբ իմանում են, որ Մարջին ընկերոջ հետ քնում է: Հանդիպում ես նաև իսկական պռադվինուտիների, որոնք զզվել են իսլամական ռեժիմից: Ու կան իսկական ծայրահեղ մահմեդականներ: Ինչ-որ նմանատիպ մի բան էլ Հայաստանում կա: Ուղղակի մահմեդական բառը պետք է փոխարինել առաքելականով:

Բայց Մարջին չի դիմանում Պարսկաստանում, քսանչորս տարեկանում նորից հեռանում է` հասկանալով, որ ապագա չունի այնտեղ, ու այլևս չի վերադառնում:

Սեպտեմբերի 1. գործազուրկից մինչև էլիտա

– Դուք ամենապայծառներն ու ամենախելացիները չեք,- այսպես սկսեց իր ողջույնի խոսքը PhD դպրոցի ղեկավարը,- դուք ամենապայծառն ու ամենախելացին եք ամենապայծառներից ու խելացիներից:

Շարունակեց մի քանի անգամ շեշտելով, որ մենք էլիտա ենք: Բայց դրանում հասցրել էի համոզվել Դանիայում ապրածս գրեթե հինգ ամիսների ընթացքում. ամեն անգամ, երբ համալսարանից դուրս որևէ տեղ նշում էի, որ PhD ուսանող եմ, սկսում էին հարգանքով հետս խոսել, ինչքան էլ ինձնից տարիքով մեծ լինեին:

Կոպենհագենի համալսարանի հումանիտար ֆակուլտետի PhD ուսանող լինելն իսկապես մեծ պատիվ է. այստեղ մերժում են դիմորդների 96%-ին, իսկ ավարտողներն անպայման շատ լավ աշխատանք են ճարում: Դրան գումարած, որ PhD-ն վերջացնելու միջին տևողությունը երեք տարի ու երեք ամիս է (Կանադայում յոթ տարի է, բայց որակական տարբերություններ չկան): PhD ուսանողի աշխատավարձն էլ աշխարհում ամենաբարձրերից է (երևի միայն Նորվեգիան է ավելի շատ վարձատրում):

Այս բոլորը չգիտեի, երբ անցյալ աշնանը հուսահատությունից սկսեցի ծրագրեր փորփրել ու պատահաբար գտա այս մեկը, որն ինձ այնքան ոգևորեց, որ որոշեցի դիմել: Հիմա ինձ անտանելի բախտավոր եմ համարում, որ հայտնվել եմ այստեղ, ներսս էլ շոյվում է այն գիտակցությունից, որ այստեղ ես էլիտա եմ, այստեղ ինձ հարգում են թե՛ տեղացիները, թե՛ արտասահմանցիները:

Սեպտեմբերի 1-ն այսօր ինձ համար նշանակություն ունի: Ճիշտ է՝ արդեն չորս ամիս է, ինչ աշխատում եմ Կոպենհագենի համալսարանում, իմ ներածական կուրսն այսօր էր, այսօր էին ինձ բարի գալուստ ասում, քանի որ անցյալ կիսամյակ ուշ էի տեղ հասել: Դրա համար դասընթացի ավարտից անմիջապես հետո վերադարձա գրասենյակս ու շարունակեցի կիսատ հոդվածի վրա աշխատել: Ուղեղս զոռ տալով: Հաճելի բան է, երբ զգում ես, որ ուղեղդ աշխատացնում ես:

Բայց անցյալ տարվա սեպտեմբերի 1-ը լրիվ ուրիշ էր: Առաջին օրն էր, կյանքիս մեջ առաջին անգամ էր, երբ պաշտոնապես գործազուրկ էի: Սկզբում կատակում էի այդ թեմայով, երբ հարցնում էին՝ ինչով ես զբաղվում, ասում էի՝ գործազուրկ եմ: Իսկ հետո, երբ վռնդվեցի բժշկական համալսարանի կադրերի բաժնից ու Դիլիջանի հիվանդանոցից, այլևս բնավ ծիծաղելի չէր: Ծիծաղելի չէր նաև, որ երբ ի վերջո դուրս եկա գործազուրկների շարքից, ուղեղս բնավ կարիք չուներ առավելագույնս աշխատելու: Ոչ էլ ծիծաղելի էին մի շարք գործատուների անկեղծ զարմանքը. «Գիտությու՞ն: Հայաստանու՞մ»:

Եվ առավելևս ծիծաղելի չէին այն բոլոր մարդկանց քամահրական ռեպլիկները, թե՝ ինչ ա թե եվրոպական դիպլոմ ունես, պիտի քեզ բարձր աշխատավարձով աշխատա՞նք տան, թե՝ ի՞նչ մասնագիտություն ես ընտրել, չգիտեի՞ր, որ Հայաստանում գործ չես գտնելու, թե՝ փոխանակ մնաք, փոխեք երկիրը, գնում, ուրիշների ստեղծածն եք վայելում:

Փաստորեն, Հայաստանում զրո արժեք ունեցող եվրոպական դիպլոմս օգնեց, որ Դանիայում բարձր վարձատրվող ու հարգված աշխատանք ճարեմ, ընդ որում՝ մեծ մրցույթ հաղթահարելով: Փաստորեն, այստեղ գիտությամբ զբաղվելը խրախուսվում է, ու ոչ թե եկել եմ ուրիշների ստեղծածը վայելելու, այլ ուրիշների հետ միասին ստեղծելու: Այստեղ խրախուսվում է ստեղծելը:

Մինչև հիմա չէի հասկանում՝ մարդիկ ինչու են սեպտեմբերի 1-ը շնորհավորում: Այսօր նոր տեղ հասավ. այսպիսի բազմաթիվ սեպտեմբերի 1-երի շնորհիվ է, որ հասել եմ այստեղ: Անցյալ տարվա սեպտեմբերի 1-ին գործազուրկ էի, իսկ հիմա՝ էլիտա: 

Մեկնելուց առաջ

Բանկի աշխատողին խնդրեցի ասել, թե որքան է հաշվիս մնացորդը:

– Վեց հարյուր քանիս,- պատասխանեց:

Կես ամիս էր անցել, ինչ սկսել էի դասավանդել, բայց չգիտեի՝ դասերիս դիմաց ինչքան էի ստանում: Ինձ միայն հայտնել էին, որ «սիմվոլիկ» է, որ ժամավճարով աշխատողները շատ չեն ստանում: Ես արդեն մտքիս մեջ հաշվարկել էի բոլոր հնարավոր տարբերակները ու պատրաստ էի սիմվոլիկին, բայց վեց հարյու՞ր: Երկու դասախոսություն արդեն կարդացել էի: Դա նշանակում էր՝ ամեն լսարան մտնելուս համար երեք հարյուր դրամ էի ստանում: Այն, որ դասախոսությունից մեկ-երկու օր առաջ գրադարանում ժամեր էի անցկացնում նյութը պատրաստելու համար, այն, որ դասերից բացի նաև լիքը թղթաբանությամբ էի զբաղվում՝ սկսած միջանկյալների տոմսերից, վերջացրած առարկայական նկարագրով, հաշիվ չէին: Հաշիվ էր միայն լսարան մտնելս: Այսինքն, ես վարձատրվում էի լսարանում անցկացրած ութսուն րոպեների դիմաց: Տեսականորեն կարող էի նախապես չպատրաստվել, մտնել ուսանողների մոտ ու օդից տարբեր բաներ դուրս տալ, քննություններն առանց տոմսերի ու հարցաշարերի անցկացնել, էլեկտրոնային միջոցներով չպատասխանել հարցերին: Կարող էի, բայց չարեցի:

Այդ ժամանակներում ես դեռ աշխատանք չունեի: Մանկավարժականի դասախոսություններն իմ միակ եկամուտի աղբյուրն էին: Եվրոպայում սովորելու կրթաթոշակի մնացորդները մորս պատվերով բանկում որպես ավանդ էի դրել ու ապրում էի ամեն որ մորիցս փող ուզելով՝ պայմանով, որ դա մի օր վերադարձնելու եմ: Իսկ աշխատանքի փնտրտուքս ապարդյուն էր անցնում: Հերթով բոլոր դռները փակվում էին իմ երեսին զանազան պատճառաբանություններով. մեկը տեղ չուներ, մյուսը կաշառք էր ակնարկում, երրորդին պետք չէի:

Հետագայում իմացա, որ ոչ թե երեք, այլ ութ հարյուր դրամ են իմ դասախոսությունները, որ առաջին աշխատավարձից հետո ուղղակի քարտի տարեկան վարձի պահում էր արվել, դրա համար ավելի քիչ էր ցույց տվել, բայց դա ոչինչ չփոխեց. ես որոշել էի գնալ դեռ այն օրվանից, երբ դուրս եկա բանկից ու պատահաբար տեսա հին ընկերներիցս մեկին՝ հազիվ զսպելով արցունքներս, ձևանալով, թե տրամադրությունս բարձր է: Հենց այդ օրն էր, որ մտածեցի՝ գուցե այսուհետ այդքան ջանք չթափեմ դասախոսություն պատրաստելու վրա: Հետո միտքս փոխեցի. սկսել եմ, պիտի ավարտեմ: Ուսանողներն ու ինձ աշխատանքն առաջարկողն էլ մեղավոր չեն, որ բուհն այդպես է վարձատրում ինձ:

Տուն մտնելուն պես փորփրեցի ֆեյսբուքի հին հաղորդագրություններից մեկը, որը մի հույն կոլեգա էր ուղարկել, որի հետ Բեռլինի ամառային դպրոցում էի ծանոթացել: Կոպենհագենի համալսարանում PhD ծրագրի հայտարարություն էր, որը ժամանակին անտեսել էի՝ մտածելով, որ ես գնում եմ Հայաստանում մնալու, արտերկրի ծրագրերն ինչի՞ս են: Փորփրեցի նամակներս ու գտա հղումը: Հենց այդ օրվանից սկսվեց արտագաղթի մի նոր գործընթաց:

Մտերիմ ընկերուհիս ասում էր, որ իմ աչքերի մեջ տեսավ, որ գնալու եմ դեռ այն պահին, երբ դուրս եկա Դիլիջանի հիվանդանոցից գլխավոր բժշկի տարօրինակ պատասխանը հետս: Երևի ինքն ինձ ավելի լավ գիտի, որովհետև էդ պահին ես դեռ պատրաստ էի կռիվ տալ, աղմուկ հանել, գլխավոր բժշկին պատժել ու աշխատանք գտնել: Բայց ես վերադարձա Երևան՝ ճանապարհից շոգած ու քրտնած, գլուխս մտցրեցի սառը ջրի տակ, իսկ հետո հոգնած պառկեցի քնելու: Հայաստանն ինձ ուժասպառ էր անում:

Շարունակվում էին աշխատանքի փնտրտուքներս, բայց տեմպերս մի քիչ դանդաղեցրել էի: Ամեն ինչ ապարդյուն էր անցնում, հույսս մարում էր: Մայրս տեսնում էր հուսահատությունս ու ասում էր՝ մի դուռ կբացվի: Ընկերներս ասում էին՝ տաշած քարը գետնին չի մնա, իսկ ես շարունակ ինքս ինձ հարց էի տալիս՝ տաշած քա՞ր եմ արդյոք: Էնպես չէր, որ ինքնագնահատականս ցածր էր, բայց մտածում էի՝ մերժումների պատճառն այն էր, որ ինձ չգիտեին:

Ինձ չգիտեին նաև հազարավոր կիլոմետրեր այն կողմ գտնվող դանիացիները, որոնք քսան րոպեանոց հարցազրույցից հետո հրավիրեցին իրենց մոտ PhD-ի՝ առաջարկելով այնպիսի աշխատավարձ, որի մասին Հայաստանում չես էլ կարող երազել: Ինձ չգիտեին, բայց չմերժեցին՝ մեծ ռիսկերի ու դժվարությունների գնալով. շատ ավելի հեշտ էր վիզայի խնդիր չունեցող եվրոպացու ընդունելը, քան հեռավոր Հայաստանում բնակվող մեկի, որի երկրի գտնվելու վայրն էլ չգիտեն, լեզուն էլ, սովորույթներն էլ: Դանիացիներն ինձ ավելի շատ չգիտեին, քան Հայաստանում ինձ գործի չընդունողները:

Երկու ամիս տևած գործազրկությունից հետո ի վերջո աշխատանք ճարեցի, ու տրամադրությունս սկսեց կամաց-կամաց բարձրանալ: Լինում էին պահեր, երբ ինքս ինձ հարց էի տալիս՝ գուցե սխա՞լ եմ արել, որ ծրագրին դիմել եմ: Լինում էին պահեր, երբ երազում էի, որ մերժեն: Լինում էին պահեր, երբ սիրտս չէր դիմանում հիվանդանոցի թշվառությանը ու մտածում էի, անընդհատ մտածում, թե ինչպես կարելի է դուրս բերել էդ վիճակից:

Բայց դեկտեմբերյան մի օր ինձ առցանց հարցազրույցի կանչեցին: Այդ օրը գործից շուտ տուն եկա, կոկիկ շորեր հագա, մազերս ձիգ կապեցի և զուսպ շպար արեցի: Հարցազրույցից տասնհինգ րոպե առաջ նստեցի համակարգչի դիմաց ու սկսեցի անթարթ նայել, թե ոնց են րոպեները հոսում: Ուղիղ նշանակված ժամին զանգեցին: Լարվածությունը միայն առաջին րոպեներին էր: Հետո արդեն զրույցն ավելի ջերմ դարձավ, ու ես հասկացա. այս թիմում աշխատելու եմ: Խոստացան, որ մինչև Ծննդյան տոները պատասխան կստանամ:

Դեկտեմբերյան մի օր, երբ բազմաթիվ հայ ջահելներով հավաքված էինք ազգային ժողովի մոտ ու բողոքում էինք գազային պայմանագրերից, երբ կարծես մեր բողոքն ապարդյուն անցավ կամ ապարդյուն չանցավ, բայց Լևոն Զուրաբյանի հայտնվելը շատերի զայրույթը շարժեց, ու թողեցին-գնացին, մի քանի հոգու հետ ես էլ Բաղրամյանով դեպի ներքև շարժվեցի: Սոված էինք, ուտելու տեղ էինք փնտրում: Չնայած ցրտին, ձեռքս մերկացրի ու հանեցի հեռախոսս, ստուգեցի նամակներս: Կոպենհագենից պատասխանել էին. «Ուրախությամբ հայտնում ենք, որ…»: Գնու՜մ եմ:

Մի քանի ամիս տևեց, մինչև բոլոր հարցերը լուծվեցին, ու ես եկա, հասա այս կետին. մեկնելուս հինգ օր է մնացել: Ընթացքում ոմանք փորձում էին համոզել, որ չգնամ, ոմանք՝ մեղադրում ու հայհոյում, պիտակներ կպցնում: Ոմանք լուծումներ էին փնտրում: Ոմանք էլ հասկանում էին: Ընկերներիս մի մեծ խումբ պատրաստ էր գրազ գալ, որ մի քանի ամիս անց նորից Հայաստան եմ գալու:

Իսկ ես հիմա նստած նայում եմ այն հսկայական կապույտ ճամպրուկին, որով սեպտեմբերին հետ եկա Հայաստան՝ հետս լիքը հույսեր ու ծրագրեր բերելով: Հիմա նորից պիտի դասավորեմ հենց այդ նույն ճամպրուկը, որը մի տարի առաջ քարշ եմ տվել Կոպենհագենի փողոցներով՝ որպես յուրօրինակ մի տարանցիկ քաղաք Յոենսուից Խրոնինգեն երկարատև ճամփորդությունից հետո: Այն ժամանակ հեչ մտքովս չէր անցնում, որ վերադառնալու եմ նորից այնտեղ ապրելու համար:

Հայաստան վերադառնալուց յոթ ամիս ու մեկնելուց հինգ օր առաջ ինքս ինձ հարց եմ տալիս. ինչու՞ այսպես ստացվեց: Ու թեև բազմաթիվ պատասխաններ ունեմ, ուզում եմ դրանք ինձ պահել ու թեթև սրտով մեկնել դեպի անհայտը, որտեղ նորից դժվար է լինելու:

Մի քանի պարզաբանում գնալ-մնալու թեմայի հետ կապված

Անկախում վերջերս հրապարակված հոդվածը բազմաթիվ բուռն քննարկումների պատճառ դարձավ: Դրա համար կուզեի մի երկու խոսքով պարզաբանել որոշ մտքեր, որոնք այնքան էլ ճիշտ չեն հասկացվել:

1. Ինձ ասում են՝ չգիտեի՞ր, որ 67 000 դրամ աշխատավարձ ես ստանալու: Այո, ես գիտեի ու անգամ մտքիս մեջ սցենարներ էի մշակում, թե՝ ցերեկները հոգեբույժ կաշխատեմ, երեկոյան՝ փող, ասել է թե՝ թարգմանություն կանեմ կամ երեխաների հետ անգլերեն կպարապեմ կամ որևէ այլ ոչ մասնագիտական գործ (արդեն փորձն ունեմ, կլինիկական օրդինատուրայում էլ էի այդպես վարվում): Բացի դրանից, տարբերակ կար մարզերում ավելի բարձր աշխատավարձով աշխատանք ճարելու, սակայն ինչ-որ հրաշքով մարզերում չկարողացա գործ գտնել, չնայած պահանջարկը կա: Էստեղ խնդիրը լճացումն է, գիտակցումը, որ դու կտրվում ես աշխարհում կատարվածից, գիտելիքներդ մնում են նույն մակարդակին, միայն փորձդ է աճում: Իսկ դա ահավոր է, ուղղակի սարսափելի:

2. Ինձ ասում են՝ իսկ դու չես կարող ինքդ քեզ վրա աշխատել: Իհարկե կարող եմ, բայց խիստ սահմանափակ կերպով, որովհետև արտասահմանյան ամսագրերն ինձ այլևս հասանելի չեն. պիտի դեսից-դենից, սրանից-նրանից խնդրեմ: Գրքերի մասին չեմ էլ ասում. պիտի աշխատավարձիս եռապատիկի չափով գումար ծախսեմ ամեն մեկը պատվիրելու վրա: Ու ի վերջո, ասենք այդ բոլորը կարդացի, տեղյակ եղա աշխարհի անցուդարձից: Միևնույն է, կիրառելու տեղ չկա, որովհետև համակարգային լուրջ խնդիր կա, համակարգի ներսում խիստ սահմանափակ նորամուծություններ կարելի է անել: Իսկ ես օր օրի զգում եմ, թե ինչպես են ձեռք բերածս գիտելիքները սպառվում, ինձ այլևս չեն հերիքում: Ինչ խոսք, ունեմ ավագ կոլեգաներ, որոնց փորձը ոսկու արժեք ունի, ու շատ բան նրանցից կարող եմ սովորել, ինչը ոչ մի գրքում չկա գրված, բայց դա հերիք չէ: Ինձ որ չի հերիքում:

3. Ինձ ասում են՝ ո՞նց թե Հայաստանը միջակությունների երկիր է: Չէ, ես որևէ մեկի վիրավորելու մտադրություն չունեի: Գիտեմ, որ Հայաստանում հրաշալի մասանգետներ կան, որոնք տարբեր տեղերում գլուխները կախ գործ են անում: Ու գիտեմ նաև, որ նրանք գնահատվում են: Ինձ էլ իմ բոլոր աշխատավայրերում գնահատել են, գոհ են եղել կատարածս աշխատանքից: Բայց չնայած գոհ են եղել, դրանից վարձատրությունս չի փոխվել, որովհետև վարձատրությունս որոշողը պետությունն է, իսկ պետությունն ինքը թացը չորից չի տարբերում: Պետությունն ինքը գոռում է, որ Հայաստանին հոգեբույժներ են պետք, բայց ոչինչ չի անում, որ որևէ մեկն ուզենա հոգեբույժ դառնալ կամ դառնալուց հետո մնա երկրում: Պետությունն ինքը բարձր ստանդարտներ չի սահմանում աշխատանքի ընդունելիս: Չկա մրցույթ, չկան բարձր պահանջներ: Ու դրա հետևանքով չկա նաև բարձր վարձատրություն:

4. Ինձ ասում են՝ չէի՞ր կարող էնպիսի մասնագիտություն ընտրել, որի պահանջարկը կա Հայաստանում: Երբ ես եկա Հայաստան, պատրաստ էի ճղել կլինիկական լեզվաբանի դիպլոմս, ընդհանրապես մոռանալ, թե ինչ եմ սովորել երկու տարի Եվրոպայում և միայն հոգեբուժությամբ զբաղվել: Իսկ հոգեբուժությունը Հայաստանում պահանջված մասնագիտություն է: Սակայն, ցավոք սրտի, պահանջված ու լավ վարձատրվող աշխատանքները խիստ տարբեր բաներ են:

5. Ինձ ասում են՝ մնա, ինքդ փոխիր: Ախր հասկացեք, նյարդերս էլ չեն հերիքում: Փոխելու համար արածս յուրաքանչյուր քայլից հետո ահավոր սթրեսի մեջ եմ ընկնում, մի ամբողջ օր կորում է: Ախր ինչու՞ ես պիտի իմ առողջությունն էդքան քայքայեմ: Ու նաև ասեմ՝ ոչ մի կերպ չեմ մեղադրում մնացողներին: Հակառակը, նրանց ուժեղ եմ համարում: Ես էդքան ուժեղ չեմ, ես թույլ եմ, որովհետև ուղղակի չեմ դիմանում ամեն տեսակի դիմադրության: Սպառվում եմ թե՛ հոգեպես, թե՛ ֆիզիկապես:

6. Ինձ ասում են՝ գնալը հեշտ է: Համաձայն եմ, որ մնալը շատ դժվար է: Նորից եմ ասում՝ ապրեն մնացողները: Բայց հավատացեք, գնալը հեչ էլ հեշտ չէ: Ես ուզում եմ Հայաստանում ապրել, ես սիրում եմ Հայաստանը: Գիտե՞ք ինչ սարսափելի է, երբ ամիսներով սպասում ես ամռանը, ու ամառն էդպես էլ չի գալիս, երբ մոռանում ես քո սեփական ձայնի հնչողությունը, երբ ամիսներ շարունակ որևէ մեկի ֆիզիկապես չես դիպչում, երբ հիվանդանում ես, ու կողքդ ոչ ոք չկա, որ խնամի քեզ, երբ Հայաստանում կատարվածը մենակ համակարգչի էկրանին ես տեսնում:

Ես հաճախ եմ գալու Հայաստան, հնարավորինս հաճախ: Դրսից էլ փորձելու եմ օգուտ տալ: Ու չեմ բացառում, որ մի օր նորից հետ կգամ Հայաստան ու նորից կգամ նույնչափ ռոմանտիկ մտքերով, ինչ առաջին անգամ, մոռացած լինելով, թե ինչեր ապրեցի Հայաստանում գտնվելուս կես տարվա ընթացքում:

Ի վերջո, ես չեմ թքում Հայաստանի վրա: Շարունակելու եմ համագործակցել մանկավարժական համալսարանի հետ ու կհամագործակցեմ նաև մնացած բոլոր ցանկացողների հետ:

Իսկ այս թեմային դեռ էլի կանդրադառնամ:

Ցածր ստանդարտների երկիրը

Մեր երկրի գլխավոր խնդիրներից մեկը ցածր ստանդարտներներն են: Եվ դա սկսվում է դպրոցից, երբ պատմության դասատուն «գերազանց» է նշանակում դասագիրքն անգիր արած աշակերտին, երբ անգլերենի դասերն անցնում են լեզվի քերականության հայերեն դասավանդմամբ, իսկ երեխան գովասանքի է արժանանում, եթե գիտի simple past ու present perfect կազմել:

Դա շարունակվում է բուհում, երբ դասախոսը ոչ միայն չի պատժում ռեֆերատը, կուրսայինը կամ դիպլոմայինը պլագիատ արած ուսանողին, այլև բարձր գնահատականներ շռայլում, երբ քննությունից կտրվելու համար ոչ թե պետք է գիտելիքներդ բավարար չլինեն, այլ դրանք բացարձակ զրո լինեն, որովհետև զրոյից տարբեր ցանկացած թիվ անցողիկ է: Հենց այդ նույն դասախոսն էլ վաղուց տեղյակ չէ, թե աշխարհում ինչ է կատարվում և համոզված է, որ հղի կնոջը կարելի է ամինազին նշանակել, որովհետև 70-ականներին տպագրված գրքում այդպես է գրված:

Տպագրված աշխատանքն էլ էդպիսին է համարվում, եթե որևէ գյուղի ամսագրում փողի դիմաց տպագրվել է, ու կապ չունի` քանի՞ հոգի է կարդացել, հեղինակավո՞ր է, թե՞ ոչ: Ու հենց էդ աշխատանքներով էլ մարդիկ գիտնական են դառնում` էդպես էլ չիմանալով, որ իրենց օգտագործած ստատիստիկան լրիվ սխալ է:

Բժիշկներից միայն բժշկականի դիպլոմ են պահանջում, ուրիշ ոչինչ: Կապ չունի, թե ինչ կարող ես պրակտիկ անել, կապ չունի, թե քանի վերապատրաստում ես անցել: Միայն թե էդ անտեր դիպլոմից ունենաս, որը ստացել ես, որովհետև ամեն քննության ժամանակ գիտելիքներդ զրոյից տարբեր դրական թիվ են եղել: Ու էդ թիվը կապ չունի:

Լրագրողը երկու բառ իրար կապողն է, պրոֆեսիոնալիզմի մասին ոչ ոք չի խոսում: Ու նրա գրած նյութերը սպառվում են, որովհետև սպառողի ստանդարտները ցածր են, նրան աշխատանքի վերցնում են, որովհետև գործատուն պահանջներ չունի:

Անգլերենին տիրապետողն abc իմացողն է, որը հեշտությամբ տեղավորվում է որևէ գրասենյակում ու նոտարի հաստատած փաստաթղթում աստղագիտությունն astrology է թարգմանում, ամբիոնը` chamber: Իսկ հայերենի իմացություն աշխատանքի ընդունելիս ոչ ոք չի ստուգում:

Խանութում սպասարկողը կամայական անձ է, իսկ այնտեղ ստանդարտներն այնքան ցածր են, որ մոռացել են աշխատողին զգուշացնել չգոռալ հաճախորդի վրա:

Անգամ նախագահ ընտրելիս մենք չենք խորանում, թե ինչ գաղափարներ է կրում և ուր կտանի Հայաստանն ընտրվելու դեպքում: Ընտրում ենք, որովհետև լավ մարդ է ու «կմտածի ժողովրդի մասին»:

Եվ այս բոլորը տանջվում են, շատ են տանջվում, որ հանկարծ ցածր ստանդարտներից վեր չբարձրանան, որովհետև պատմության դասատուն ծնող կկանչի, եթե աշակերտը հանկարծ իր կարծիքն ասի այս կամ այն իրադարձության մասին, դասախոսն ուսանողին մեծամիտ կանվանի այս կամ այն գիրքը հնացած անվանելու համար: Ու բոլոր-բոլորը թքած կունենան, եթե դու աճել ես ու ստանդարտներից բարձրացել, որովհետև նրանք իրենց ցածր պահանջներն ունեն, դրանից ավելին տեսնելու ունակ չեն: Եվ կլինեն մարդիկ, շատ կլինեն, որ կուզենան աճել ու վեր բարձրանալ ստանդարտներից: Նրանք կգնան այնտեղ, որտեղ պետք է շատ աշխատել որակի հասնելու համար, իսկ որակը կտեսնեն բոլորը` դպրոցի ուսուցիչն ու համալսարանի դասախոսը, գիտական ղեկավարներն ու գլխավոր բժիշկները:

Հետո էլ զարմանում եք, թե ինչու են մարդիկ արտագաղթում: Մարդիկ ուզում են աճել և ուզում են միակ մարդը չլինել, որ այդ աճը տեսնում է:

Disclaimer: Ես գիտեմ, որ Հայաստանում երջանիկ բացառություններ կան, որոնք բարձր ստանդարտներ ունեն: Պարզապես գրել եմ ընդհանուր միտման մասին:

Արտագաղթողները, անկախության երթն ու համակարգը

Չգիտեմ՝ այս երկու թեմաներն իրար հետ ինչ կապ ունեն, բայց առանց մեկի մյուսի մասին գրել չեմ կարողանում: Շաբաթ օրվա Անկախության երթը լիքը հակասական մտքեր ու զգացողություններ առաջացրեց, որոնց մասին գրելը բավական բարդ է, որովհետև մարդկանց նույն խմբի մասին բևեռային կարծիք ունեմ ու չգիտեմ՝ ելքը որն է:

Սկսենք արտագաղթից: Եթե գաք ամերիկյան համալսարանի գրադարան, տեղի ուսանողներից բացի կտեսնեք երիտասարդների մի մեծ խմբի, որոնք կպած պարապում են, որը TOEFL, որը USMLE, որն էլ ընդհանրապես գերմաներեն: Ու բոլորի նպատակը մեկն է. գնալը: Եթե ծանոթանաք նրանց հետ, կհայտնաբերեք, որ բնավ հացի խնդիր չունեն ու չեն հեռանում իրենց գոյությունը պահպանելու նպատակով: Էդ դեպքում ինչու՞ գնալ, եթե կարող են Հայաստանում էլ նորմալ կյանք ունենալ:

Այս հարցի պատասխանը ստանալու համար նախ նայում եմ ինքս ինձ, թե ինչու չորս տարի առաջ որոշեցի գնալ, հետո ուսումնասիրում եմ ամերիկյանի գրադարանում «բնակություն հաստատած» դասընկերներիս, նորից վերադառնում ինձ, որ այս երեք շաբաթների ընթացքում անընդհատ մտածում եմ գնալու նոր տարբերակների մասին: Ու ստանում եմ մի տխուր պատասխան. համակարգը: Իմ լավ համակուրսեցին կասեր. «Պետք չի ցույց տալ, որ մի երկու բան ավելի գիտես, կխփեն գլխիդ, կասեն՝ էդքան քեզ պետք չի»: Դեռ այն ժամանակ հոգեբուժության ամբիոնի վարիչը նորանոր գրքեր խորհուրդ տալու փոխարեն կստիպեր տասնյոթ անգամ կարդալ արդեն հնացած կապույտ դասագիրքը, իսկ Դիլիջանի հիվանդանոցի գլխավոր բժիշկն ինձ ուրախությամբ ընդունելու փոխարեն կուղարկեր մարզպետարան, որ խնդրեմ՝ թոշակի տարիքի տատիկին աշխատանքից ազատեն:

Էս բոլորը միավորվում են այդ մեկ բառի տակ. համակարգ, որի մասն են կազմում սխալ մարդիկ սխալ տեղերում: Իսկ դրա դեմ կանգնած է առողջ երիտասարդների մի մեծ բանակ, որոնք ուզում են լավ մասնագետ դառնալ, գնահատվել իրենց աշխատանքի դիմաց, բարձունքներ նվաճել ու որոնք նաև զգում են, որ անզոր են Սովետից ժառանգություն ստացած համակարգի դեմ: Դրա համար թողնում-գնում են:

Շաբաթ օրվա երթն էլ նույն բանն էր: Հավաքված էինք եռանդուն ջահելներով ու շուխուռ էինք անում հանուն վեհ գաղափարների, բայց մենք անզոր ոչնչություն էինք համակարգի դիմաց, որը մեզ շրջապատում էր բոլոր կողմերից՝ լիներ ոստիկանական համազգեստով, թե քաղաքացիական հագուստով, մեր կողքով անցնելիս ռեպլիկներ բաց թողնելով, թե երեկոյան Նունե Եսայանի համերգին գնալով:

Երթից հետո համակուրսեցուս հանդիպեցի, որն ամսվա տասներեք օրն ու գիշերն աշխատում է, իսկ մնացած օրերին՝ քնում: Ինքը ոչինչ չգիտեր մաքսային միության մասին, երևի նույնիսկ մոռացել էր, որ էդ օրն Անկախության օրն էր: Բայց գիտեր մի բան. ուզում էր գերմաներեն սովորել, որ գնա: «Աշխատավարձիցս դժգոհ չեմ,- ասում էր,- բայց Հայաստանում ինչ-որ բան էն չի»: Ինքն առանձնապես ամբիցիոզներից չէր, որ ուզենար բարձունքներ նվաճել, չգիտեր, որ էդ «էն չին» համակարգն է: Գուցե անգիր էր արել մեկ ուրիշի խոսքերը, վարակվել գնալու ցավով, ուզում էր ինքն էլ փորձեր:

Երթի մասնակիցներից ոմանք դասընկերուհուս անուններ կկպցնեն: Կասեն՝ ստրուկ է կամ ոչխար, իսկ մի քիչ ավելի քաղաքակիրթներն ընդամենը «անտարբեր» կանվանեն: Իսկ ես հարց եմ տալիս՝ ինչու՞ չեկավ երթին, ինչու՞ տեղյակ չէ, թե ինչ է կատարվում Հայաստանում:

Պատասխանը ստանալու համար նայում եմ երթի մասնակիցներին: Նրանք ստիպված չեն ամիսը տասներեք օր ու գիշեր մեռնող հիվանդների կողքին անցկացնել, հետևաբար վեհ գաղափարների համար լիքը ժամանակ է մնում, ու կարող են հանգիստ երթի դուրս գալ, հպարտորեն հայտարարել, թե իրենց մտահոգում է Հայաստանի ապագան, թե ամոթ անտարբերներներին ու ստրուկներին, ամոթ Սերժին ծախվածներին:

Բայց ժամանակն անցնում է, ու համակարգը կուլ է տալիս դասընկերուհուս և նրա նման շատ-շատերին: Համակարգից դուրս կանգնածները զզված հեռանում են: Արդյունքում մնում են վեհ գաղափարների համար պայքարող ջահելներ ու մյուս կողմում ամուր կանգնած համակարգ, որի բաղադրիչները երեկոյան Նունե Եսայանի համերգին են գնալու:

Համակարգն անխոցելի, անհաղթահարելի է թվում: Բայց ինչ-որ կերպ պետք է դրա դեմն առնել, իսկ առանձին մարդիկ ուղղակի անզոր են: Մնում է պարզապես հուսալ, որ մի օր նրանք հերթով հետ կգան և ուժերի գերլարումով կտապալեն այն:

44 աստիճանի վրա

Տարիներ առաջ (մի օր, երբ դեռ բժշկականում էի սովորում, բայց սպանեք՝ չեմ հիշի, թե որ թիվն էր) հաճախ էի Համազգային թատրոն գնում ու տարբեր ներկայացումներ դիտում: Դրանցից ուժեղ տպավորվել էր մեկը, որ կոչվում էր «44 աստիճանի վրա»: Ընդհանրապես, աղոտ էի հիշում, թե ինչ էր կատարվում ներկայացման ընթացքում: Մենակ տպավորվել էր, որ թեման արտագաղթն է: Ու մեկ էլ, որ տեղ-տեղ ձանձրալի, անսյուժե, բայց նաև հումորով ընթացքից հետո հերոսուհու վերջին արտահայտությունից բոլորը (ու նաև ես) ոտքի են կանգնում և շատ ուժեղ ծափահարում: Մեկ էլ հիշում եմ՝ ուժեղ հուզվել էի էդ վերջաբանից, բայց թե կոնկրետ ինչ էր ասում, մտքիցս թռել է:

Երբ իմացա, որ ֆիլմն է ցուցադրվելու, առանց հապաղելու գնացի նայելու, չնայած լավ գիտեի՝ հաստատ նույն հուզական էֆեկտը չի ունենա ու նույն դերասանական խաղը չի լինի: Մի խոսքով, սպասելիքներս մեծ չէին:

Իրոք, ֆիլմը միայն երկու ուժեղ կողմ ուներ. մեկը սցենարն էր, մյուսն էլ Կարապետի կերպարը ու նրան մարմնավորող դերասանի հզոր խաղը: Մնացած տեղերում շատ էր կաղում, բայց դրանց հետո կանդրադառնամ:

Ֆիլմը Սան Ֆրանցիսկոյից հայկական ինչ-որ գյուղ տեղափոխված երիտասարդ ամուսինների մասին է: Նրանց բոլոր հարևանները հերթով արտագաղթում են: Ի դեպ, ֆիլմի սկզբում, երբ Մասիսի նկարը գրկած են հեռանում գյուղացիները, շատ համով էր ստացվել: Ամբողջ ընթացքում շոշափվում է արտագաղթի թեման: Մգրոն անընդհատ փորձում է բացատրել, թե ինչու է եկել Հայաստան: Սպասում ես կեղծ հայրենասիրական պաթոս, բայց նրա անհանգստությունն անկեղծ է, հող-օդ վերացական բաներից չի խոսում, այլ կոնկրետ մեղրից: Ինքը մեղվաբույծ է, հարևաններին մեղր է բաժանում ու սրտնեղում, որ գնում են, որովհետև ըստ նրա ուրիշ տեղերում մեղր չեն բաժանում: Ինձ դուր է գալիս, որ էստեղ մնալու պատճառը շատ կոնկրետ է, առարկայացած:

Մգրոյի հայրենասիրական զեղումներին հակադարձում է Կարապետի հումորը: Մգրոն խոսում է իր նախնիների հայրենիք Բիթլիսից, ինչին Կարապետը պատասխանում է, որ սխալ տոմս է առել, Բիթլիսն էդ կողմերում չէ: Ու էս ամենի ֆոնին նաև Սան Ֆրանցիսկոն կարոտող Սիրանուշն է, որն ամուսնուն համոզում է, որ վերադառնան էնտեղ:

 

Թերություններից կուզենայի անդրադառնալ Սիրանուշի կերպարին: Թատրոնում շատ կենդանի էր, էնտեղի դերասանուհին էլ հրաշալի էր խաղում, մինչդեռ էկրանին ընդամենը սիրուն աղջիկ էր: Նրա ֆենած մազերը, գծած հոնքերն ու շպարը սազական չէին գյուղում ապրող Սիրանուշի կերպարին, ինչքան էլ Սան Ֆրանցիսկոյից եկած լիներ: Էլ չեմ ասում, որ նրա խաղն ինքնին բավական արհեստական էր: Ու մեկ էլ անհասկանալի էր, թե ինչու էին անընդհատ խոշոր պլանով Սիրանուշի կրծքերի բացվածքը ցույց տալիս: Հասկացանք, որ սիրուն է, բայց քանի՞ անգամ կարելի է նույն բանն անել:

Լեզվի հարցին լուրջ մոտեցում չէր ցուցաբերվել: Սան Ֆրանցիսկոյի տեսարաններում (որոնք, ի դեպ, իմ համեստ կարծիքով բոլորովին ավելորդ էին) Սիրանուշն ու Մգրոն ակնհայտ հայկական առոգանությամբ անգլերեն են խոսում, իսկ դա խիստ արհեստական է ԱՄՆ-ում ծնված մեծացածի համար: Մեկ էլ տեսնում ենք, որ գյուղում Մգրոն արևմտահայերեն է խոսում, Սիրանուշը՝ խոսակցական արևելահայերեն, իսկ Կարապետը՝ Գյումրվա բարբառով: Սիրանուշը մորն ուղղված նամակում գրում է, որ հայերենն ահագին լավացել է, ու հարց է առաջանում՝ այդ ի՞նչ հայերեն է սովորել: Փաստորեն, գյուղում Գյումրվա բարբառով են խոսում, ամուսինն էլ արևմտահայերեն: Այդ որտեղի՞ց է էդպես հմտորեն յուրացրել խոսակցական արևելահայերենը: Ու մեկ էլ Մգրոյի that’s it-ն էր շատ արհեստական:

Մեկ էլ վերջը մի քիչ ինձ շփոթեցրեց: Իմ հիշելով՝ ներկայացման մեջ Սիրանուշն էր վերջին նախադասությունն ասում: Ավելին՝ ուրիշ բան է ասում, խոսքը բնավ մեղվի վերադարձի մասին չի լինում: Դրա համար կխնդրեի՝ եթե այս գրառումս կարդա որևէ մեկը, ինձ հիշեցնի, թե ներկայացումը ոնց էր վերջանում:

Ամեն դեպքում, ուրախ եմ, որ ևս մեկ նոր հայկական ֆիլմ կա, որը լցված չէ անիմաստ պաթոսով, ունի շատ կոնկրետ մեսիջ ու էդ մեսիջը փոխանցում է շատ կոնկրետ ձևով:

Սա էլ թրեյլերը.

Ու մեկ էլ ֆիլմի հետ բնավ կապ չունեցող մի բան, որն ինձ ահավոր ջղայնացրեց: Տոմսի վրա գտեք երեք պատճառ, թե ինչու ջղայնացա:

DSCF3266