«Երազանքների տանը» Կարմեն Մարիա Մաչադո

— Էս մեկը մեմուար է,- ու Էնջըլը հաստ կազմով մի գիրք ձեռքս դրեց։

Ինչ կորոնան մեջտեղ է ընկել ու մեր ընթերցանության ակումբը կանգնել է, ես ու Էնջըլը պարբերաբար հանդիպում ենք ու գրքերով փոխանակվում։ Կա մի կարևոր կանոն․ նախապես միմյանց չենք ասում, թե ինչ ենք բերելու։ Մեր գրապահարանից որևէ գիրք մեր ճաշակով ընտրում, բերում ենք, հետո քննարկում ենք։ Էս անգամ որոշել էր Կարմեն Մարիա Մաչադոյի «Երազների տանը» գիրքն ինձ տալ։

Amazon.com: In the Dream House: A Memoir eBook: Machado, Carmen ...

Հուշագրությունն իմ սիրած ժանրերից չէ, հեղինակն էլ անծանոթ էր։ Սկզբում մտածում էի՝ բռնեմ ու չկարդամ։ Բայց երբ մտա Գուդրիդս ու պարզեցի, որ գիրքը նույնասեռական հարաբերությունում բռնության մասին է, երբ կարդացի առաջին մի քանի էջը ու նկատեցի, որ շատ լավ է գրված, հետաքրքրեց, մինչև վերջ գնացի։

Երկու կանանց նույնասեռական հարաբերություններում կարծես բռնությունն անպատկերացնելի է․ բռնությունը հայրիշխանության ծնունդն է, ուրեմն այնտեղ, որտեղ չկա տղամարդ, պիտի որ չլինի նաև բռնություն։ Համենայնդեպս, այդ նախատրամադրվածությամբ սկսեցի կարդալ գիրքը, որտեղ Մաչադոն քննում էր իր հարաբերությունը մի այլ կնոջ հետ։ Սկզբում ամեն ինչ լավ էր ու սիրուն, հետո սկսվեցին սարսափները։ Թեև Մաչադոյի ընկերուհին ֆիզիկական բռնություն չէր գործադրում (չնայած կարելի է վիճել, որ որոշ դրվագներ ֆիզիկականի էին հասնում), հոգեբանորեն լրիվ քայքայում ու ոչնչացնում էր հերոսուհուն։ Մաչադոն քննում էր այդ քայքայումը․ որտեղից էր գալիս, ինչ արմատներ ուներ, ինչու էր տեղի ունենում նույնասեռական հարաբերության մեջ։

Գիրքն ընդհանուր առմամբ խիստ մասնատված էր․ կարճ գլուխներն առանձին դրվագներ էին կամ նույնասեռական հարաբերությունների մասին վերլուծություններ, գծայնություն գրեթե չկար։ Խորանալով իր սեփական և նույնասեռական հարաբերությունների մասին գրականության մեջ՝ հեղինակը ոչ միայն փորձում է ապաքինվել հին վերքերից, այլև կարևոր հարց բարձրացնում․ երկու կանանց նույնասեռական հարաբերություններում բռնությունը կարո՞ղ է տեղ ունենալ, թե ոչ։ Լինելով բռնության զոհ՝ Մաչադոն ինքը կարծես կռվում է ԼԳԲՏ անձանց՝ հենց այդ բռնության իրավունքի համար․ «Մենք արժանի ենք, որ մեր սխալ պահվածքը ներկայացված լինի ճիշտ նույնքան, որքան մեր հերոսությունը, որովհետև երբ հերքում ենք մարդկանց մի խմբի սխալ վարքի հավանականությունը, մենք հերքում ենք նրանց մարդկայնությունը»։

Այսպիսով, Մաչադոն նաև մարդկայնացնում է բռնարարին՝ բռնությունը համարելով ոչ թե հայրիշխանական, այլ մարդկային, որ սեռ, գենդերային ինքնություն, սեռական կողմնորոշում, ազգություն, ռասսայական պատկանելություն չի ճանաչում․ բռնարարը միշտ գտնում է իրեն հարմար զոհին։

Գիրքը տեղ-տեղ սարսափի մոտիվներով է, տեղ-տեղ՝ խիստ գիտական, տեղ-տեղ՝ վառ, դրական հիշողություններով։ Ընդհանուր առմամբ հրաշալի է գրված ու կարևոր հարցեր է բարձրացնում։ Արժե կարդալ։

2014-ի ամառը

Գրադարան մտնելուն պես զուգարանում փակվեցի ու ձեռքերը չորացնող ապարատը միացրեցի՝ ոտքերս բարձրացնելով այնքան, որ հասնեն տաք օդին: Տասը րոպե դեռ կար մինչև հանդիպման սկիզբը, իսկ ջինսս լրիվ ջուր էր դարձել․ գոնե էսպես մի քիչ կչորանամ։ Անձրևը չռռում ու չռռում էր։ Եղանակի տեսությունը կանխատեսել էր, որ վեցի կողմերն ամենավատն է լինելու. ուրեմն ես լավ պրծա։ Իսկ առավոտյան լուրերում կարդալու էինք, որ տարվա ամենաթաց օրն էր։ Վերջին քառասուն տարվա ամենացուրտ հուլիսը, ու ոչ մի հույս, որ օգոստոսն ավելի լավ է լինելու։

-Ես 2014-ին եկա Կոպենհագեն,- ասաց Պենելոպեն,- սիրուն ու տաք ամառ էր։ Եկա ու խաբվեցի։

Ալդոն պայուսակից չոր կոշիկներ ու շալվար հանեց.

-Լուրջ եմ ասում, չոր շորերս հետս ման եմ տալիս։

Երեքս էլ 2014-ի սերունդ էինք։ Եկել էինք Դանիա ու խաբվել եղանակին։ Խաբվել էինք բազմաթիվ այլ բաների, որովհետև 2015-ի ամառվանից իշխանությունները փոխվելու էին, ու մեր կյանքը որպես օտարեկրացի գիտնական գնալով բարդանալու էր։

2014-ին դանիական համալսարանները խրախուսում էին օտարերկրացի ուսանողների ու աշխատողների մուտքը, մրցում էին ու գլուխ գովում, թե ով է ավելի միջազգային։ 2015-ից կրթության ու գիտության ֆինանսավորումը կտրուկ կրճատվեց, այլատյացությունը դարձավ նորմա, իսկ համալսարանները սկսեցին մրցել, թե ով է ավելի դանիական՝ ընդհուպ մինչև նվազեցնելով անգլերեն կրթական ծրագրերի թիվը։

2014-ի ամռանը PhD ակումբի ամենամսյա հանդիպումները շենքերից մեկի տանիքին էինք անում ու մինչև ուշ երեկո դրսում մնում. արև էր ու մութը չէր ընկնում։ 2015-ից միշտ ներսում ենք արել։ Իսկ վերջին ամիսներին հանդիպումներ այլևս չկան, որովհետև 2015-ից կրճատեցին համալսարանների ֆինանսավորումը։ Կրճատվեց նաև PhD ուսանողների թիվը ու փոքրացավ, անհետացավ ակումբի խորհուրդը։ Այս օգոստոսին 2014-ի վերջին PhD-ուսանողներն իրենց թեզերը կհանձնեն, ու ակումբը կցրվի-կգնա։

2014-ի ամառը Թիվոլիում

Ալդոյի հետ ծանոթացել եմ 2014-ի նոյեմբերին, երբ պիտի Կոպենհագենի պոեզիայի ակումբում իր գործերը կարդար։ Դրանից հետո հանդիպում ենք զանազան գրական ակումբներում կամ փաբերում կամ համալսարանական միջոցառումների ժամանակ։ Երբ ինձ հարցնում են՝ որտեղի՞ց գիտես Ալդոյին, պատասխանում եմ. «Ալդոյին ո՞վ չգիտի»։

Ալդոյին Պենելոպեն ու Անյան չգիտեին, մեկ էլ կիպրոսահայ գրող Նորա Նաջարյանը չգիտեր, որ խաբվել էր դանիական ամռան մասին լեգենդներին ու որոշել արձակուրդը Կոպենհագենում անցկացնել։ Նորան մեր գրական ակումբ հյուր էր եկել։ Ալդոն առաջին անգամ էր մասնակցում մեր հանդիպումներին։

-Գրել սկսել եմ 2014-ին, երբ տեղափոխվեցի Կոպենհագեն,- ասաց Ալդոն, այն Ալդոն, որը քաղաքում պոեզիայի ոչ մի միջոցառում բաց չի թողնում,- մենակ էի ու արտահայտվել էի ուզում։

Մեր գրական ակումբում բոլորս էլ արտահայտվել ենք ուզում, ու լեզուների դեմ կռիվ ենք տալիս։ Ալդոյի մայրենին իսպաներենն է, բայց անգլերեն է գրում, որ քաղաքի մնացած օտարեկրացիներին հասանելի լինեն իր գործերը։ Ես հայերեն եմ գրում, հետո գրածներս անգլերեն թարգմանում, հետո նորից հետ հայերեն։

Մի երկու տարի առաջ Ալդոն ասում էր, որ ավելի շուտ բանաստեղծությունների ժողովածու կհրատարակի, քան գիտական հոդված։ Իսկ անցյալ տարի անհամբեր սպասում էր, թե երբ է թեզը վերջացնելու, որ հեռանա Դանիայից։ Բայց մնում է.

-Ընկերուհիս էստեղ է։

Պենելոպեն էլ երևի կմնա։ Ասում է՝ Աթենքի արևին հետ է սովորել։

Բայց շատերը գնում են։ 2014-ից առաջ եկածներից քչերն են մնացել։ Մենք իմիգրանտների վերջին սերունդն ենք ու գնալու կամ մնալու վերջին որոշում կայացնողները։ 2014-ին Դարիլը հետս գրազ եկավ, որ երեք տարի անց զզվելու եմ Դանիայից։ Խոստացավ, որ ուղիղ երեք տարի անց կզանգի ու կճշտի, թե արդյոք դեռ Դանիայում եմ։ Հիշելը հաստատ կհիշի. հեռախոսի օրացույցում նշում արեց, բայց չգիտեմ՝ կզանգի՞, թե՞ չէ, որովհետև 2015-ից ի վեր չենք շփվում։ Դարիլն էլ մի կերպ վերջացրեց մագիստրատուրան ու հեռացավ Դանիայից։

2015-ից Դանիայի կառավարությունը մեր վզին վզկալ է կապել, ու ամեն տարի ավելի ու ավելի է ձգում, մինչև մի օր խեղդվենք։ 2015-ից Դանիայում ամառ չի եղել, ու երբ դանիացիները հպարտությամբ խոսում են դանիական ամառներից, ես պատկերացնում եմ այն անվերջանալի անձրևներն ու այն մի կտոր արևը, որ կարծես նվեր ես ստանում համբերությանդ համար, ու որը հազիվ հերիքում է հետույքդ մի քիչ տաքացնելու համար։ Երբեմն հիշում եմ 2014-ը։

Պենելոպեն առաջարկեց անձրևոտ օրերին գրական ակումբի հանդիպումները չեղարկել։ Ասացի, որ սպասում եմ, թե երբ է արև դուրս գալու, որ մի օր հանդիպումը դրսում անենք։ Ակումբ հաճախում եմ 2015-ից։ Դեռ էդպիսի օր չի եղել։ Էն ժամանակ Ջեսն էր հանդիպումները կազմակերպում։ Անցյալ տարի քիչ էր մնում Ջեսին դեպորտ անեին, որովհետև տունը, որտեղ ինքը, ընկերն ու երկու տարեկան որդին ապրում էին, ընդամենը տասնութ ամսով էր վարձակալված։ Ջեսին դեպորտ չարեցին, բայց գրական ակումբի հանդիպումներ էլ չկազմակերպեց։

-Գնալուցս առաջ սա մեր վերջին հանդիպումն է,- ասում եմ,- բայց ամիսը մեկ Կոպենհագենում եմ լինելու։ Կաշխատեմ էլի կազմակերպել։

Իմ վզկալն արդեն խեղդում էր, ու երբ աշխատանքի առաջարկ ստացա քաղաքում, որտեղ ոչինչ չկա, որոշեցի չմերժել։ Բայց 2014-ի ամառը դեռ չեմ մոռացել, իսկ այս կառավարությանը միայն երկու տարի է մնացել։ Հույս ունեմ՝ 2019-ին նրանք էլ չեն լինի, ու ամառն էլ հետ կգա։