Այդ հեռու ու մոտիկ Երևանը

Ինչ֊որ զուգահեռ իրականության մեջ ես պիտի հիմա Երևանում լինեի, մերոնց հետ նստած պիտի մամայիս ծնունդը նշեինք, պիտի պապս գար, նեղանար, որ ավելի շուտ չեմ բարձրացել իրեն տեսնելու։ Ինչ֊որ զուգահեռ իրականության մեջ պիտի այստեղից չորս հազար կիլոմետր այն կողմ լինեի։ Բայց նստած եմ Կոպենհագենի մեր տանը, Երևանից բերած երիցուկի թեյ եմ խմում ու Կոպենհագենից ինձ ծանոթ մի երաժշտի մի քիչ առաջ թողարկած ալբոմն եմ լսում, որովհետև Երևան չհասա։

Վիեննա

Չնայած Հայաստանից հեռանալուց հետո կարծես երկու զուգահեռ իրականության մեջ եմ ապրել՝ Հայաստան ու մնացած աշխարհ, որտեղ մեկում իմ մանկությունն ու վաղ երիտասարդությունն են, մյուսում՝ հասունությունն ու ինքնուրույնությունը, մեկում ընտանիքս ու հին ընկերներս, մյուսում՝ Մորթենը, գործընկերներս ու նոր ընկերներս, մեկում հայերենը, մյուսում՝ անգլերենն ու դանիերենը։ Թեև երկու իրականությունները երբեմն հանդիպում են իրար, երբ Հայաստանից որևէ մեկն ինձ հյուր է գալիս, երբ Հայաստանի ընկերներիս տեսնում եմ եվրոպական այլ քաղաքներում կամ երբ Մորթենի հետ գնում ենք Հայաստան, այդ երկու աշխարհները շարունակում են իրենց առանձին գոյությունը, ու Հայաստանը թվում է հեռավոր, ուրիշ մոլորակում ու դարաշրջանում գտնվող մի տեղ։

Վերջին տարիներին Հայաստանը գնալով ավելի է հեռանում, որովհետև այցելություններս ավելի ու ավելի են կարճանում ու ավելի ու ավելի շատ եմ ստիպված լինում կա՛մ անգլերեն շփվել, կա՛մ անընդհատ թարգմանել, որ Մորթենը դուրս չմնա շփումներից։ Իսկ Հայաստանում անգլերեն խոսելով այդ չորս հազար կիլոմետրերի վրա էլի մի քանի հազարն է ավելանում, ու ճանապարհը ավելի է երկարում։

Բայց եթե Ռայանէյրը կարող է Հայաստան հասնել, ուրեմն Երևանն էնքան էլ հեռու չէ։ Եթե կարելի է շաբաթ֊կիրակի Միլանում սուրճ խմել, ուրեմն կարելի է նաև նույնն անել Երևանում։ Ու հատկապես վերջին ժամանակներս, երբ հեռավորության մեծանալու հետ մեկտեղ մոտենալու պահանջս ավելի էր մեծանում, երբ լարված քաղաքական վիճակում Հայաստանի ու այնտեղ ապրողներից շատերի հետ հարաբերություններս ավելի փխրուն էին դառնում, ընտանիքիս հետ շփվելու, նրանց ժամանակ տրամադրելու ու հայերեն խոսելու պահանջն ավելի էր մեծանում, իսկ Երևանում շաբաթ֊կիրակի սուրճ խմելն ավելի հավանական էր դառնում։

Երբ պարզեցի, որ շաբաթ֊կիրակի Երևանում գտնվելու համար մատչելի տոմսեր կան, որ համարյա ուղիղ չվերթի նման են՝ վեց ժամից էլ կարճ է տևում ճամփորդությունը, երբ ճշտեցի, որ ուրբաթ կարող եմ աշխատանքից հետո մեկնել, իսկ երկուշաբթի առավոտյան աշխատանքի հասնել, ամրագրեցի տոմսերը ու ճամփորդությանս պատրաստվեցի ճիշտ այնպես, ինչպես եվրոպական մեկ այլ քաղաք մեկնելիս կանեի. ընդամենը մի ուսապարկ, իրերս հավաքելը տնից դուրս գալուց կես ժամ առաջ, ճամփորդության մասին մտածելը մեկնելուց մի օր առաջ։ Կհասցնեի նաև փակվելուց առաջ Իլիկ մտնել. Իլիկն իմ իրականությունների հատման կետն էր, Իլիկն էն տեղն էր, որտեղ ինձ միաժամանակ երևանցի ու կոպենհագենցի էի զգում, որտեղ իմ երկու աշխարհները միաձուլվում էին, որտեղ առաջին անգամ Կոպենհագենում գրածս ու Երևանում տպագրածս գիրքը ներկայացնում էի։

Բայց դեռ Կոպենհագենի օդանավակայանում էի, երբ իմացա, որ չվերթս քսան րոպեով հետաձգվում է։ Ինքնաթիռ նստելիս հարցրի, թե արդյոք իմաստ ունի իմ՝ Վիեննա հասնելը։ Իմ մասին գիտեին. միակն էի, ով Երևան էր գնում։ Զարմացել էին նաև, որ այդքան կարճ տրանզիտով տոմս են վաճառել։ Ասացին, որ վայրէջքից առաջ ինձ առաջ կբերեն, որ ինքնաթիռից շուտ դուրս գամ, Երևանի չվերթն էլ հավանաբար կհետաձգվի, կհասցնեմ։

Վայրէջքից առաջ ինձ ասացին, որ չեմ հասցնելու։ Ասացին, որ Աերոֆլոտով չվերթ կա։ Ասացին, որ գուցե մեկը գա, ինձ վերցնի, հասցնի Երևանի ինքնաիթիռին։ Իսկ ինքնաթիռը վայրէջք կատարեց Երևանի չվերթի նախատեսված ժամից յոթ րոպե առաջ։ Ու ես վազեցի։ Վազում էի ծանր ուսապարկով ու սապոգներով, վազում էի էնքան արագ, ինչքան ընդհանրապես իմ մարմինն ընդունակ էր։ Անձնագրային ստուգման ժամանակ խնդրեցի, որ ինձ առաջ թողնեն։ Ու շարունակեցի վազել նույն արագությամբ։ Շնչակտուր հասա Երևանի չվերթի ելքին, որտեղ ինձ ժպիտով տեղեկացրին, որ ինքնաթիռն արդեն մեկնել է։ Նայեցի պատուհանից դուրս։ Ինքնաթիռը դեռ էնտեղ էր։ Սկսեցի գոռգոռալ, հայհոյել, թե բայց ես վազել եմ, բայց ես իմ կարողացածի չափ արել եմ, բայց ինչու եք էսպիսի տոմս վաճառում, եթե չեմ հասցնում։ Ինձ ուղարկեցին նոր տոմս ձեռք բերելու։

Իսկ նոր առաջարկն էր՝ Աերոֆլոտով դրանից մեկուկես ժամ անց մեկնել Մոսկվա, էնտեղից՝ Երևան։ Երևանում կլինեի դրանից տասներկու ժամ հետո։ Ճամապարհի մեկ երրորդն արդեն անցել էի, բայց Երևանը դեռ տասներկու ժամ այն կողմ էր, մնացած տարբերակները՝ ավելի քան 24 ժամ, իսկ դրանից էլ 24 ժամ անց արդեն պիտի Երևանից մեկնեի։ Գոռգոռում էի նաև, որ Մոսկվա չեմ ուզում գնալ, որ էնտեղ գիշերը չեմ կարող մնալ, գոռգոռացի այնքան, մինչև էլ չէի կարողանում խոսել։ Ու մենակ էի, ահավոր մենակ, իսկ Երևանը հեռու էր՝ ուրիշ մոլորակի վրա, ուրիշ դարաշրջանում, անհասանելի, որտեղ շաբաթ֊կիրակի սուրճ խմելու չես կարող գնալ։

Խնդրեցի ինձ հետ ուղարկել Կոպենհագեն։ Գրեցի Վիեննայում բնակվող ընկերուհուս՝ Մառլենին, որն առավոտյան միասին նախաճաշելու ժամանակ ուներ։ Մառլենն իմ Կոպենհագենի մտերիմներից էր, որ արդեն երկու տարի է՝ վերադարձել է Ավստրիա։ Գիշերն ամբողջովին ուժասպառ հասա հյուրանոց, փռվեցի մահճակալին ու մտածեցի, որ բախտավոր եմ, որ Եվրոպայում չկա քաղաք, որտեղ առնվազն մի հոգու չճանաչեմ։

Առավոտյան Մառլենին տեսա։ Միասին նախաճաշեցինք, հետո դուրս եկա թափառելու։ Քայլեցի Վիեննայով ու մտածեցի՝ ինչքան շատ եմ այս քաղաքում եղել Երևանից կամ Երևան գնալիս։ Ինչքան տարբեր մարդկանց հետ եմ եղել իմ երկու իրականություններից։ Մտածեցի՝ հենց այստեղ են այդ իրականությունները հատվում, բայց երբեմն, ինչպես այս անգամ, Երևանն անհասանելի է դառնում։ Ու հետ եկա Կոպենհագեն։ Մամայիս ծնունդն առանց ինձ նշեցին։ Երևանը մնաց մյուս անգամ՝ մանրամասն պլանավորելով, ավելի շատ օրերով ու ոչ այսքան հաճախ։ Երևանը հեռու է, այնտեղ հասնելու համար մի քանի ինքնաթիռ է պետք փոխել։

Երևան գալու իմաստը

Երբ տեղափոխվեցի Դանիա, Հայաստանից չկտրվելու համար ինքս ինձ խոստացա, որ տարին երկու անգամ գալու եմ: Չքննարկվող հարց էր ինձ համար. մեկ Նոր տարուն, մեկ ծիրանի սեզոնին, թեկուզ մի շաբաթով, բայց պիտի գամ: Ու դեռ ոչ մի անգամ էդ որոշումս չեմ խախտել, չնայած Նոր տարվա դեպքում էս տարի էլ, անցյալ տարի էլ մազ էր մնում, որ չգայի:

snow yerevan

Ամեն այցելությանս ժամանակ հաճախ եմ լսում էսպիսի հարցեր. «Կարոտե՞լ էիր», «Էս անգամ ի՞նչ տպավորություն ստացար Երևանից», «Չե՞ս ձանձրանում Դանիայում», «Ի՞նչ սպասումներ ունես էս մի այցելությունիցդ»: Էս հարցերին պատասխանելուց հետո ամեն անգամ մեկ այլ հարց ինքս ինձ եմ տալիս. «Լավ, բայց ինչու՞ եմ տարին երկու անգամ Երևան գալիս»: Կարող եմ սենտիմենտալ շարք սկսել, թե՝ կարոտում եմ, թե՝ մեր մրգերն ուրիշ են, թե՝ ուզում եմ էն միջավայրում լինել, որից կերտված եմ: Կամ կարող եմ պրագմատիկ պատասխան տալ, թե՝ էժան արձակուրդ, թե՝ լիքը արև, վիտամին D-ի պակասն եմ լրացնում, թե՝ որոշ իրեր ունեմ, որ ուզում եմ տանել, թե՝ միանգամից բոլորին կտեսնեմ, ոչ թե հատ-հատ տարբեր քաղաքներ կգնամ: Բայց էս բոլոր պատասխանները կիսատ եմ կամ ընդհանրապես սուտ են:

Երևան գալիս եմ, որովհետև դա դարձել է ռուտին, սովորություն, իմ սովորական տարվա սովորական մի մասը:

Թող ներեն ինձ իմ բոլոր ընկերներն ու ընտանիքիս անդամները, բայց ես իսկապես չեմ կարոտում: Կարող եմ պահի տակ կարոտել իմ կյանքի որևէ դրվագ, կոնկրետ վայր Երևանում կամ կոնկրետ որևէ մեկի, բայց դա շատ արագ անցնում է: Ու բացի դրանից, որոշ մարդկանց կամ դրվագներ, որ կարոտում եմ, Երևանի հետ ընդհանրապես կապ չունեն: Ճիշտ նույն կերպ կարող եմ կարոտել Յոենսուի կամպուսի պուլլան ու սուրճը կամ Դյուսելդորֆում ուշ աշնանը թափառելը կամ Մարուշայի հետ խորը զրույցները Սևիլյայում: Բայց հո տարին երկու անգամ չեմ փորձում էդ բոլոր դրվագները վերականգնել կամ կապվել էդ բոլոր մարդկանց հետ:

Երևան գալիս եմ, որովհետև այնտեղ պատմություն ունեմ: Իսկ ես սիրում եմ վերադառնալ այն քաղաքները, որտեղ պատմություն ունեմ: Ու որքան երկար է այն, այնքան հաճախ եմ վերադառնում:

Ամեն անգամ սպասումներս փոխվում են Հայաստան գալիս: Սկզբում ժամանում էի մի հսկայական ցուցակ կազմած, թե ում եմ պատրաստվում տեսնել: Հետն էլ գրաֆիկ էի կազմում ու ոչ մի ազատ վայրկյան չէի թողնում: Հետ գնալիս տխրում էի, որ ցուցակի որոշ մարդկանց չհարմարացրի տեսնել, ներվայնանում, որ գրաֆիկն էնքան էլ իմ պլանավորածով չանցավ: Հետո հասկացա, որ էդ բոլոր ցուցակներն ու գրաֆիկներն անիմաստ են: Երևանում ամեն ինչ պետք է ինքնահոսի թողնել, ու հենց էդ ինքնահոսն է, որ Երևանը Երևան է սարքում, ոչ թե Կոպենհագեն կամ Բեռլին կամ Խրոնինգեն:

Ցուցակների փոխարեն սկսեցի հանդիպել մարդկանց ոնց պատահի. նախապես պլանավորելով կամ լրիվ պատահաբար, ասենք, Նոր տարվա գիշերն ինչ-որ փաբում, մեծ հանդիպումներ կազմակերպելով ու սպասելով՝ ով կգա-կգա, ով չգա, մնաց մյուս անգամ: Ի վերջո, անգամ Երևանում ապրելիս կային լիքը մարդիկ, որոնց սկի տարին մեկ էլ չէի տեսնում: Ու մարդիկ իրենց արժեքը չեն կորցնում տեսնել կամ չտեսնելով:

Երևան գալիս եմ նոր մարդկանց հանդիպելու համար:

Հա, ինչու՞ չէ որ: Ի՞նչ պարտադիր է, որ յուրաքանչյուր ծանոթություն խորը մտերմություն դառնա: Թեկուզ մի երեկո, մի բաժակ գարեջուր, մի հատ անեկդոտ, մի կռուգ մաֆիա: Ու պըրծ: Հետո արդեն ֆեյսբուքում միմյանց նկար-մկար կլայքենք կամ չէ: Կամ էլ հաջորդ այցելությանս ժամանակ փողոցում իրար պատահաբար կտեսնենք ու պուճուր զրույց կանենք:

Երևան գալիս եմ հանգստանալու, իսկ դա նշանակում է, որ չեմ անում իմ ամենօրյա կյանքի այդքան ձանձրալի համարվող, բայց հաճախ նաև սիրածս բաները: Երևանում ինձ կարող եմ թույլ տալ հեծանիվի փոխարեն տաքսիներով շրջել: Կարող եմ կանոնակարգված սննդային ռեժիմի փոխարեն ուտել երբ պատահի՝ հաճախ ուղղակի լավաշ ծամելով: Կարող եմ մարզասրահ, մասնավորապես՝ յոգայի դասերի չգնալ: Կարող եմ տնային գործեր չանել ու լսել, թե մամաս ոնց է ջղայնանում:

Բայց մի վեց-յոթ օր անց, ինչպես ցանկացած արձակուրդի դեպքում, սկսում եմ կարոտել իմ սովորական առօրյան: Կարոտում եմ Կոպենհագենի քամին ու անձրևը ու դրա տակ հեծանիվ քշելը: Կարոտում եմ փաբ քուիզները, համերգները, գարեջրվելը, տունս, սև բազկաթոռս, մենակ անցկացրածս ժամերը (ու հա, ինչքան էլ շատերին ձանձրալի թվա, Կոպենհագենում գտած բան է մենակ մնալու ժամանակ ունենալը): Կարոտում եմ անգամ աշխատանքս ու շեֆիս հետ գիտական բանավեճերը:

Սկսում եմ ներվայնանալ: Ինձ ներվայնացնում են ուշացողները: Ներվայնացնում են մարդիկ, որոնք մի բան են ասում, մի այլ բան նկատի ունենում: Ներվայնացնում են տան տեղը գտնել չկարողացող տաքսու վարորդներն ու դրանում ինձ մեղադրելը:

Երևան գալիս եմ, որ համոզվեմ, որ մարդիկ դեռ էնտեղ ապրում են, բայց որ այնտեղ այլևս տեղ չունեմ: Գալիս եմ համոզվելու, որ Երևանում պատմություն ունեմ, բայց միայն պատմություն, ու իմ կյանքը հիմա այլ տեղում է, ու դրանից ես գոհ եմ:

Հեծանվային մշակույթը Հայաստանում և Եվրոպայում

Սեպտեմբերին, երբ նոր էի վերադարձել Հայաստան, ինձ հաճախ հարցնում էին. «Ի՞նչն ա փոխվել Հայաստանում»: Ես միանգամից պատասխանում էի. «Հեծանվորդներն են շատացել»: Շատերը կարծում էին, թե կատակում եմ, թե նկատի ունեմ՝ ոչինչ էլ չի փոխվել: Բայց էդպես չէ. հեծանիվ քշելն ամբողջ մտածելակերպ է փոխում:

Եթե դու հեծանվորդ ես, անկախ ես բոլորից. քեզ պետք չէ կանգառում ժամերով երթուղայինի կամ ավտոբուսի սպասել, գիշերը շուտ տուն գնալ, որ տրանսպորտ լինի, փող ծախսել տաքսիների վրա, ժամերով լռվել խցանումներում: Հեծանվորդը բոլորի համեմատ ամենաազատ տեղաշարժվողն է, ամենաշատն իր ժամանակի տերը՝ շատ լավ իմանալով, թե մի կետից մյուսը որքան ժամանակում կհասնի: Դրա համար ինչ-որ իմաստով հեծանվորդների շատանալը նշանակում է, որ շատացել են անկախ մարդիկ, իսկ դա արդեն շատ լավ է (էլ չեմ խոսում հեծանիվի բնապահպանական, ֆինանսական ու առողջական օգուտների մասին):

Հեծանիվների կայանատեղին իմ աշխատավայրի դիմաց. իրար կողք կանգնած են ուսանողների ու պրոֆեսորների հեծանիվները
Հեծանիվների կայանատեղին իմ աշխատավայրի դիմաց. իրար կողք կանգնած են ուսանողների ու պրոֆեսորների հեծանիվները

Այնուամենայնիվ, չնայած Երևանում հեծանվորդների թվի մեծացմանը, հայկական հեծանվային մշակույթը դեռ շատ է տարբերվում եվրոպականից, ինչն իր և՛ դրական, և՛ բացասական կողմերն ունի: Փորձենք տեսնել, թե որտեղ են այդ տարբերությունները:

Երևանում հեծանիվը փոխադրամիջոց չէ
Ինչ խոսք, չեմ ժխտում, որ Երևանում կան մարդիկ, որոնք բացառապես կամ առավելապես հեծանիվով են տեղաշարժվում քաղաքում (շատերին ճանաչում եմ, ես էլ էի էդպիսին), բայց ընդհանուր առմամբ նրանք դեռ փոքրամասնություն են կազմում: Գերակշռում են արշավների գնացողները կամ մարդիկ, որոնք դուրս են գալիս հատուկ հեծանիվ քշելու: Իհարկե, սա ունի իր բացատրությունը. ի վերջո, Երևանը բնավ հարմար քաղաք չէ հեծանիվով տեղաշարժվելու համար. մի կողմից դիքերը, մյուս կողմից հեծանվային ճանապարհների բացակայությունը: Բայց որ ինձ հարցնեք, կասեմ, որ Երևանը շատ ավելի անհարմար է չորս անիվով տեղաշարժվելու համար. ու՞մ են հաճելի խցկված երթուղայինները կամ անվերջ թվացող խցանումները:

Իսկ հիմա նայենք եվրոպական քաղաքների մեծ մասին: Շատերը վաղուց հասկացել են, որ մեքենայով կամ հասարակական տրանսպորտով մի կետից մյուս հասնելու համար նույնքան ժամանակ է պետք, որքան հեծանիվով (իսկ որոշ տեղերում հատուկ էնպես է արած, որ ավելի երկար տևի, օրինակ՝ հոլանդական Խրոնինգեն քաղաքում): Էլ ինչու՞ նյարդ ու գումար քայքայես սպասելու ու խցանումների վրա: Դու ես ու քո հեծանիվը, քո ժամանակի տերը: Անգամ երեխաներին տեղափոխելու համար հատուկ նստատեղեր և վագոններ կան: Հետևաբար, մեքենայից օգտվելու անհրաժեշտություն լինում է, երբ շատ հեռու տեղ պիտի գնաս (այլ քաղաք), երբ մեծ գնումներ ես անում կամ մեծ բեռ ես տեղափոխում: Իսկ հասարակական տրանսպորտում հիմնականում ծերերն են, օտարերկրացիներն ու շատ փոքր երեխաներով կանայք:

Երևանում ամեն հագուստով հեծանիվ չես քշի
Սա նորից պայմանավորված է որպես փոխադրամիջոց օգտագործել-չօգտագործելու հետ: Ինչ խոսք, եթե աշխատանքի կամ դասի ես գնում հեծանիվով, ուրեմն կրում ես քո ամենօրյա հագուստը: Բայց հաճախ քաղաքում տեսնում ես հեծանվային համազգեստով տղաների և սպորտային հագուստով աղջիկների: Այն, ինչ երբեք Երևանում չեմ տեսել, փողկապով ու կոստյումով հեծանվորդն է (Վահագնի ակցիաները չհաշված): Ես էլ երբ յուբկայով էի քշում, քյառթուները հաճախ հետևիցս շվացնում էին:

Խրոնինգենի համալսարանի ակադեմիական մասնաշենքի դիմացի կայանատեղին
Խրոնինգենի համալսարանի ակադեմիական մասնաշենքի դիմացի կայանատեղին

Իսկ եվրոպական քաղաքներում հեծանիվներին կտեսնես ամենատարբեր հագուստով մարդկանց. աղջիկներն իրենց երեկոյան զգեստով ու բարձրակրունկ կոշիկներով կամ կարճ յուբկաներով, տղամարդիկ՝ փողկապով ու կոստյումով (հետն էլ ուսապարկ), ջինսերով, սպորտային շորերով. մի խոսքով, այն, ինչ մարդ արարածը կարող է հագնել: Իսկ համազգեստավորները հիմնականում կա՛մ պրոֆեսիոնալներ են, կա՛մ հսկայական տարածություններ են քշում: Օրինակ, Կոպենհագենում կան մարդիկ, որոնք կողքի քաղաքներից են աշխատանքի գալիս: Նրանք հեծանվային համազգեստ են կրում, մեծ արագությամբ սլանում են աշխատանքի, այնտեղ ցնցուղ ընդունում, հագուստը փոխում, նոր անցնում գործի:

Երևանում ամեն հեծանիվ չես քշի
Ինչպես ցանկացած իրի, այնպես էլ հեծանիվի նկատմամբ պաշտամունք կա Հայաստանում: Ինչ խոսք, քանի որ դեռ նոր մշակույթ է, հեծանիվների գները սարսափելի են, ընտրությունը՝ փոքր: Բայց բազմիցս նկատել եմ, որ շատերը գնում են լավ ու ավելի լավ հեծանիվի հետևից, հաճախ վաճառում են նախորդը նորը գնելու համար, տեսնելով որևէ ծանոթի հեծանիվ, անպայման մի լավ չափչփում են, որ հասկանան՝ իրե՞նցն է ավելի լավը, թե՞ այդ մեկը:

Եվրոպայում մարդիկ նույն հեծանիվը քշում են այնքան, մինչև այն վերածվում է մետաղի ջարդոնի: Քշում են տարիներով: Ուսանողներն էլ սովորաբար օգտագործած հեծանիվ են գնում ու ոչ թե հաշվի են, որ առնում այս կամ այն պարամետրը լավը լինի, այլ որ համապատասխանի իրենց մինիմալ պահանջներին: Հեծանիվն էստեղ ոնց որ մարմնի մաս լինի, ու մի տեսակ անպատկերացնելի է, թե ոնց կարող ես դիմացինին ասել, թե գիտես, հեծանիվիդ էսինչ-էնինչ պարամետրը լավը չէ:

Երևանում հեծանիվների մասին ավելի շատ բան գիտեն (տղաները)
Եվրոպայում երկու տարի քշելուց հետո այնքան բան չիմացա հեծանիվների մասին, ինչքան Երևանում անցկացրածս կես տարվա ընթացքում: Իհարկե, մի կողմից կարող եմ ասել, որ Եվրոպայում երբեք հեծանիվներս այդքան խնդիրներ չունեցան, ինչքան այդ մեկը Երևանում, ու ստիպված անընդհատ տանում էի տարբեր մարդկանց մոտ կամ դիմում էի ընկերներիս, որ սարքեն: Բայց զարմանալի էր տեսնելը, թե տղա հեծանվորդներն ինչքան բան գիտեն հեծանիվների մասին: Ամեն դեպքում, երևի դա պրոֆեսիոնալ հետաքրքրության արդյունք է. ի վերջո, Երևանում հեծանիվ քշում են ոչ թե բոլորը, այլ կոնկրետ հետաքրքրություն ունեցողները:

Եվրոպայում հեծանիվներից էդպես գլուխ հանող միայն մի հոգու եմ հանդիպել, այն էլ կիսապրոֆեսիոնալոտ տիպ էր. մրցումների էր մասնակցում, Գերմանիայից Հոլանդիա քշում, իսկ Բեռլինից Պոտսդամ ամեն օր հեծանիվով էր դասի գալիս (մի ուղությունը 40կմ): Մնացածները միայն տարրական բաներ գիտեն: Եթե խնդիրը գերազանցում է իրենց տարրական գիտելիքները, միանգամից վազում են արհեստանոց: Բայց մյուս կողմից, աղջիկներն ավելի պատրաստված են: Երևանում ինձ նույնիսկ թույլ չէին տալիս անիվներս փչել, իսկ այստեղ մի անգամ մտա արհեստանոց ու խնդրեցի, որ նստատեղն իջեցնեն: Ինձ ասացին՝ գործիքները անկյունում են, վերցրու, ինքդ արա:

Լույսեր
Լույս օգտագործող հեծանվորդները բավական քիչ են Երևանում. միևնույն է, դրա վերաբերյալ օրենք չկա, տուգանող չկա, մինչդեռ հենց Երևանում լույսերն ավելի լուրջ անհրաժեշտություն են, քան Եվրոպայում. մեր փողոցները դարուփոս են, իսկ մեքենաներն էլ սովոր չեն հեծանիվներին: Եվրոպական քաղաքներում մութն ընկնելուն պես բոլորը (որոշ բացառություններով) լույսերը միացնում են: Մի կողմից, տուգանքից են վախենում: Մյուս կողմից, մտածում են սեփական անվտանգության մասին:

Կայանատեղիներ
Երևանում կայանատեղիների բացակայության կամ քչության պատճառով միշտ հեծանիվը կայանելու խնդիր է առաջանում: Իսկ տուն գնալիս էլ պիտի շալակես ու հետդ բարձրացնես. դրսում դնելու տեղ չկա:

Բայց մյուս կողմից, պայմանավորված մշակույթի ձևավորված չլինելու հետ, հեծանվային գողությունը դեռ այնքան պրոֆեսիոնալ չէ, ու կարելի է յոլա գնալ հասարակ բարակ փականներով: Ինքս էլ էի այդ հասարակներից գործածում, ուրիշների մոտ էլ եմ տեսել: Բայց փորձիր եվրոպական մեծ քաղաքում դրանցով կապել հեծանիվդ: Կես ժամ հետո դու դրա տերը չես լինի: Կոպենհագենում հեծանիվս կապելու համար երկու շատ լուրջ փական եմ օգտագործում:

Խրոնինգենի մի սովորական փողոց ձմռանը
Խրոնինգենի մի սովորական փողոց ձմռանը

Հեծանվորդների նկատմամբ վերաբերմունք
Եվրոպայում հիմնականում մեքենաները պարտավոր են հեծանվորդներին զիջել: Հետիոտնի մասով տարբեր է. որոշ տեղերում հեծանվորդն է պարտավոր զիջել, որոշ տեղերում՝ հետիոտնը: Հեծանվային ճանապարհների հարցն էլ է տարբեր. Կոպենհագենում կամ հոլանդական տարբեր քաղաքներում եթե հեծանվային ճանապարհ չկա տվյալ հատվածում, պետք է փողոցով գնաս, մինչդեռ, օրինակ, ֆիննական Յոենսու քաղաքում եթե փողոցու հայտնվեիր, հնարավոր է՝ մեքենան վրայովդ անցներ, որովհետև հեծանվային ճանապարհի բացակայության դեպքում պետք էր մայթերով քշել:

Բայց բոլոր դեպքերում, որտեղ էլ եղել եմ, հեծանվորդները միշտ կարևոր են եղել ու հատուկ վերաբերմունքի արժանացել: Իսկ Երևանում նրանց բոլորն ատում են. ատում են մեքենայի վարորդները, ատում է հետիոտնը: Կարծում եմ՝ պատճառն այն է, որ Եվրոպայում նույն հետիոտնը կամ մեքենայի վարորդը նաև հեծանվորդ է, իսկ Երևանում՝ ոչ:

Երևանում հեծանվորդն ամենախոցելի, ամենաարհամարհված տեղաշարժվողն է: Փողոցում մեքենաների վարորդներն են գոռում, թե՝ մայթով քշի: Չես կարողանում բացատրել, որ նախ մայթերը դրա համար նախատեսված չեն, երկրորդ ուղղակի սարսափելի անհարմար են թեքհարթակներ չունենալու պատճառով: Մայթերով քշելիս էլ (երբեմն մայթով քշելու ծայրահեղ անհրաժեշտություն է առաջանում) հետիոտն է մուննաթ գալիս, թե՝ իջիր փողոց, ազդանշաններիդ ռեակցիա չի տալիս, քայլում է ծուռտիկ-մուռտիկ, ու հատուկ ակրոբատիկ շարժումներ են պետք լինում նույնիսկ քեզ ընդառաջ եկող ու քեզ տեսած հետիոտնին չհարվածելու համար:

Դեռ շատ ժամանակ պիտի անցնի, որ Հայաստանում էլ հեծանվային մշակույթն այնքան զարգանա, որ հասնի եվրոպականին: Բայց դրա համար նախևառաջ պետք է, որ «վերևներից» էլ աջակցեն՝ հեծանվային ճանապարհներ կառուցելով, հեծանվային երթևեկությունը կանոնակարգեն ու հեծանվորդներին արտոնություններ տան: Ու շատ ապրեն Հայաստանում հեծանվային մշակույթ տարածողները:

Ինչպես ժամանցը կազմակերպել Երևանում

Վերջերս ընկերներիցս մեկը Ֆեյսբուքում ստատուս էր գրել՝ դժգոհելով, որ Երևանում ժամանց չկա: Համաձայն չեմ:

Երևանում անցկացրածս վերջին կես տարվա ընթացքում, ինչքան էլ զանազան քըխ երևույթների բախվեի, ինչքան էլ ներվայնանայի զանազան դրվածքներից ու զզվելի վիճակներից, միևնույն է, պիտի խոստովանեմ, որ երբեք չէի ձանձրանում: Նույնիսկ կասեի՝ ավելի շատ անելիք կար, քան ժամանակ: Հատկապես համեմատելով եվրոպական կյանքիս հետ, պիտի ասեմ, որ Երևանում ժամանցս ավելի հարուստ էր:

Ստատուսի տակ քննարկման ժամանակ նույնիսկ մեկը զարմացավ, որ ես, Եվրոպայում ապրած լինելով, պնդում եմ, որ Երևանում ժամանց կա: Պիտի ասեմ, որ հենց այդ փորձի շնորհիվ է, որ հասկացել եմ, որ հաճելի ժամանցը բնավ կախված չէ քաղաքում փաբերի քանակից կամ դրանց բազմազանությունից: Ապրել եմ ինչպես մայրաքաղաքներում, այնպես էլ կորած-մոլորած պստիկ քաղաքներում: Ինչ խոսք, մայրաքաղաքներն ավելի շատ բան ունեին առաջարկելու, բայց օրինակ Խրոնինգենում փաբերից բացի ոչինչ չկար, իսկ Յոենսուի եղած-չեղածը մի քանի փաբ էր, որոնցում մի երեք-չորս անգամ եմ եղել: Բայց հաջողացրել եմ չձանձրանալ:

Ինչպե՞ս:

Պիկնիկ բուսաբանականում
Պիկնիկ բուսաբանականում

Էստեղ շատ կարևոր է հասկանալը, թե ժամանց ասելով ինչ սպասելիքներ ունենք: Ես պատկերացնում եմ աշխատանքից դուրս ազատ ժամանցի կազմակերպում այնպես, որ չձանձրանաս: Ինչ խոսք, եթե ուզում ես սիրածդ խմբի համերգին գնալ կամ մեծ էկրանին օրիգինալ լեզվով կինո նայել, Երևանն առաջարկելու բան չունի: Բայց եթե ուզում ես հաճելի ժամանակ անցկացնել, ապա դա հնարավոր է աշխարհի ցանկացած կետում: Երևանն էլ բացառություն չէ:

Ու կարևոր է ժամանցը կազմակերպելիս չսպասել, որ քաղաքն ինքն ինչ-որ բան առաջարկի, այլ ինքնուրույն պրպտել կամ անգամ նախաձեռնել: Ստորև կներկայացնեմ էժան ժամանցի մի քանի տարբերակ:

Փաբ/Սրճարան
Սկսենք «ավանդականից»: Կարելի է բավական քիչ գումարով Երևանի փաբերում ու սրճարաններում յոլա գնալ. ընկերների հետ սուրճ կամ գարեջուր խմել ու զավզակել: Փաբեր կան, որոնցում պարբերաբար հետաքրքիր իրադարձություններ են տեղի ունենում (համերգներ, փաբ-քուիզեր, ֆիլմի կամ ֆուտբոլի դիտումներ և այլն):

Պիկնիկ
Ամռանն ընդհանրապես դժգոհելու տեղ չունենք: Ճիշտ է՝ Երևանում կանաչ տարածություններն արագորեն վերանում են, բայց դեռ կան բավականաչափ այգիներ, որտեղ կարելի է հավաքվել ընկերներով, զանազան խաղեր խաղալ, խանութից առած որևէ բան ուտել կամ խմել… Այ հիմա հիշում եմ, թե ոնց էին ընկերուհիներս բուսաբանականում ծնունդս կազմակերպել. աշնանային տերևների մեջ նստած էկլերներով տորթի մոմերն էի փչում, հետո թերմոսից թեյ խմեցինք ու էկլերը կերանք: Կամ՝ Հայաստանից մեկնելուցս անմիջապես առաջ Մաշտոցի պուրակում նստել էի ընկերներիս հետ, հավես էր:

Ֆիլմի դիտում
Գրողը տանի, նորմալ կինոթատրոն չկա, եղածներն էլ որոշ կինոների ցուցադրում արգելում են: Բա որտե՞ղ կարելի է նորմալ կինո նայել: Բայց հո բոլորս էլ կոմպեր ունենք, չէ՞: Փաբերն էլ են դիտումներ առաջարկում (օրինակ, «Նիմֆոմանուհին» 80’s փաբում եմ դիտել): Կարելի է, ասենք, էլի նույն խանութից ուտելիք գնել, հավաքվել մեկի տանն ու ուզածդ լեզվով ուզածդ ենթագրերով ուզածդ կինոն նայել: Ու ի դեպ, հենց Յոենսուում մենք շաբաթը մեկ մեկի տանը հավաքվում, կինո էինք դիտում:

Համերգներ

Լավ, հասկացանք, որ Radiohead-ն էդպես էլ Հայաստան չի գալու, իսկ Deep Purple-ի գալն ավելի շուտ բացառություն էր. նման բաներ մի քանի տարին մեկ հազիվ են լինում: Բայց հո չի նշանակում, որ Երևանում համերգներ ընդհանրապես չեն լինում: Ես մի քանի անգամ Windrose-ի համերգին եմ ներկա գտնվել տարբեր փաբերում: Եթե ֆոլկի սիրահար եք, անպայման խորհուրդ եմ տալիս: Ահավոր ափսոսացել եմ, որ Լիլիթ Բլեյանի համերգին չհասա: Մի անգամ էլ Old Band-ին եմ կենդանի լսել… Դե Տիգրան Համասյան էլ եմ գնացել, բայց իմ ճաշակով չէր: Ու էս բոլոր համերգների տոմսերը կա՛մ բավական էժան են, կա՛մ ընդհանրապես մուտքն ազատ է (միայն փաբ պետք է գնալ):

Ճամփորդություններ
Հայաստանում ամեն տեղ եղե՞լ եք: Ճամփի ծախսը թա՞նկ եք համարում: Կարող եք ավտոստոպով գնալ և գիշերել ծանոթ մեկի տանը կամ վրանում: Մոտիկ տեղերը կարող եք հեծանիվով հասնել, Հայաստանում պարբերաբար հեծանվարշավներ են լինում: Երևանում ապրելու ընթացքում գնացել եմ Դիլիջան, Վանաձոր ու Գյումրի, ընդ որում՝ մի քանի անգամ: Օշական էլ հեծանիվով եմ հասել: Բայց մարդ գիտեմ, անգամ Թբիլիսի է հասնում ավտոստոպով:

Թանգարաններ
Եղե՞լ եք Երևանի բոլոր թանգարաններում: Խոստովանեմ, ես չեմ եղել: Շատ կուզեի Քոչարի թանգարան գնալ, էդպես էլ չեմ հարմարացնում: Բայց Երևանում գտնվելուս ընթացքում հասցրի Գաֆեսճյան գնալ. Հունդերտվասերի ցուցահանդես ունեին: Լավ էր:

Հետաքրքիր իրադարձություններ քաղաքում
Եթե ուշադիր հետևեք, Երևանում ինչ հետաքրքիր իրադարձության ասես չեք հանդիպի. էլ պղպջակների օրը, էլ երաժշտության տոնը, էլ Եվրոպայի օրը: Ճիշտ է՝ այս տարի ես այդ բոլորը բաց եմ թողել, բայց նոր կոմպս էի փորփրում, ու լիքը նկարներ գտա այդ իրադարձություններից:

Այստեղ կարող է լինել քո տարբերակը
Եթե նույնիսկ համարենք, որ Երևանն առաջարկելու բան չունի, ապա շատ հանգիստ կարելի է երևակայությանը զոռ տալով ինքնուրույն որևէ բան կազմակերպել: Օրինակ, ես ու Մանուն իրար հետ իռլանդերեն էինք սովորում: Ճիշտ է՝ երկուսս այնքան զբաղված էինք, որ ընդամենը մի դաս ունեցանք, հետո էլ ես գնացի, բայց եթե մնայի, հաստատ մենք շաբաթը մեկ կհանդիպեինք իռլանդերեն սովորելու: Մի անգամ էլ ընկերներով հավաքվել էինք… ներկելու գիրք ներկելու: Կամ՝ կարելի է հավաքվել ընդհանուր հետաքրքրություն ունեցողներով: Օրինակ, Կոպենհագենում ամեն ամսվա վերջին ուրբաթ օրը մեր ֆակուլտետի PhD ուսանողներով հավաքվում, գարեջուր ենք խմում: Առաջին հայացքից անիմաստ է թվում, բայց իրականում նաև թեթևացնում է. ամեն մեկս մեր դարդերից ենք խոսում, հաճախ հասկանում ենք, որ մենք միակը չենք, որ կոնկրետ խնդիր ունենք: Օրինակ, Երևանում կլինիկական օրդինատորները կարող են նման օր ունենալ կամ նկարիչները կամ արտասահմանում ուսում ստանալ ցանկացող երիտասարդները…

Չգիտեմ, շատերին թվում է՝ Եվրոպայում ժամանցի ավելի լայն հնարավորություններ կան: Ինչ խոսք, գուցե դա ճիշտ է, բայց դրա հետ մեկտեղ այստեղ ժամանցը շատ թանկ է: Ավելին՝ այստեղ տեղափոխվելուցս հետո միայն մեկ անգամ եմ քաղաքի առաջարկած ժամանցին ներկա գտնվել, այն էլ՝ Թորի Էյմոսի համերգն էր: Վերցնենք հենց թեկուզ այս մի շաբաթը. երեք անգամ եմ ժամանցային որևէ բան արել (սա համարվում է աշխույժ). հայ ընկերուհուս հետ, որը մի քանի օրով այստեղ էր, թափառել եմ քաղաքում, էքսպատ ընկերներիս հետ պիկնիկի եմ գնացել ու PhD-ների ամենամսյա հանդիպմանը գնացել: Ու իմ այս շաբաթվանից շատ գոհ եմ: Հիմա կասե՞ք, թե սրանցից որը հնարավոր չէ Երևանում անել:

Լավ բաները Հայաստանում

hetso5Քանի որ վերջին երկու ամիսներին ինչ ասես գլխիս չի գալիս ու քանի որ անընդհատ քիչ է մնում` իրերս հավաքեմ, նորից գնամ Հայաստանից, նստեցի ու սկսեցի մտածել, թե էստեղ ինչն է ինձ ուրախացնում: Կետերը շարում եմ առանց հատուկ հերթականության:

1. Հեծանիվ – ամեն անգամ հեծանիվ նստելիս ու A կետից B-ն շարժվելիս ինքս ինձ ասում եմ, թե որքան երջանիկ մարդ եմ, որ հասարակական տրանսպորտի հույսին չեմ: Երբեմն պատահում է, որ ուզած-չուզած երթուղայինից, ավտոբուսից կամ տաքսուց եմ օգտվում, ինչի արդյունքում համոզվում եմ, թե որքան լավ է, որ հեծանիվ ունեմ:

2. Յոգա – Հայաստան եկած-չեկած առաջին բանը, որ արեցի, յոգայի դասեր գտնելն էր: Հիմա հաճախում եմ Հիմալայան յոգայի կենտրոն, ու դա մի այլ կարգի երջանկություն է ինձ համար, հատկապես ժամերով կոմպի մոտ նստած աշխատելուց հետո: Դասից հետո ներվերս անջատած տուն եմ գալիս:

3. Ամերիկյան համալսարանի գրադարան – երևի չափազանցրած չեմ լինի, եթե ասեմ, որ արթուն ժամերս ավելի շատ էնտեղ են անցնում, քանը տանը կամ մի ուրիշ տեղ; Մտավոր աշխատանք կատարելու համար տրամադրող մթնոլորտ է: Ձեռի հետ էլ հին ու նոր ընկերներիս եմ տեսնում, հաճելի ընդմիջումներն ապահովված են:

4. Ուսանողներս – ի՞նչ էի անելու, եթե մանկավարժականում շաբաթը մեկ դասերս չլինեին: Իսկ ես էդ դասերից մի այլ կարգի հաճույք եմ ստանում հենց ուսանողների, նրանց հետաքրքրվածության ու վերլուծական ունակությունների շնորհիվ: Համ էլ մի տեսակի ինչ-որ բանի համար պիտանի եմ զգում ինձ:

5. Համով մրգերը – մեկ էլ ինձ համար դրախտային երջանկություն է ամեն երեկո հայկական միրգ ուտելը: Պայուսակիս մեջ միշտ խնձոր է լինում (ամերիկյանում հանդիպածս ընկերները կհաստատեն, իրենց էլ եմ հյուրասիրում), տանն էլ անընդհատ դեղձ ու տանձ եմ ուտում: Հրաշք:

6. Փոսթքրոսինգ ու բացիկներ – էն ամենաներվային ժամանակ բացիկներս հանում եմ, սկսում դասավորել, նորերն եմ գրում, որ ուղարկեմ: Նյարդերս լավ անջատվում են: Ու ընդհանրապես ինչ Հայաստան եմ եկել, ինձ սկսել են լավ նայել.  ոչ թե առանձին մի բացիկ եմ ստանում, այլ միանգամից երեք-չորսը, սիրուն նամակներ, իսկ մի անգամ նույնիսկ գիրք եմ ստացել:

Քանի որ էսօր դրական բաներից էինք խոսում, մոռանում ենք բացասականների ցուցակը. միևնույն է, առանց դրանց մասին բարձրաձայնելու էլ անընդհատ պտտվում են գլխավերևումս ու թունավորում առօրյաս:

Մտքեր Երևանի օրվան նվիրված հեծանվարշավի մասին

hetsoԵրբ հեծանվարշավի մասին հայտարարությունը կարդացի, շատ չխորացա, թե ով ինչ ինչի համար է. օրերը ցրտում են, իսկ ես հեծանիվ նոր եմ ձեռք բերել: Ուզում էի գոնե մի անգամ հասցնել այդքան պոպուլյար դարձած հեծանվարշավին մասնակցել:

Առավոտյան հավաքվեցինք քաղաքապետարանի մոտ: Ասում եմ` չխորացա, բայց գիտեի, որ քաղաքի օրվան ու Թարգմանչաց տոնին նվիրված հեծանվարշավ է: Այնուամենայնիվ, մտքովս չէր անցել, որ մեզ գրեթե կպարտադրեն լոգոյով մայկաներ հագնել ու դրոշակներ ամրացնել մեր հեծանիվներին: Ավելին` տղաներից շատերի հեծանիվներին ավելի մեծ ու ծանր դրոշներ ամրացրին, որոնցով քշելը հետագայում խնդիրներ էր առաջացնելու:

Այս դրոշների ու մայկաների մասին ասում էին` պարտադիր ա: Նեղվում էի էդ «պարտադիր» արտահայտությունից, որովհետև դա հիշեցնում էր ուսանողական տարիներս, երբ ՀՀԿ միջոցառումներին գլխանաքանակ ապահովելու համար մեր հոսքի ավագը դիմում էր խմբի ավագներին ու վերջում ավելացնում. «Պարտադիր ա, ներկա-բացակա են անելու»:

Ես հագա շապիկը ու հեծանիվիս ամրացրի լոգոյով դրոշակ, բայց ոչ թե նրա համար, որ «պարտադիր ա», այլ որովհետև ընդհանուրից առանձնանալու կամ հակաճառելու հավես չունեի. ի վերջո, իմ ոտքով էի եկել հեծանվարշավին, որևէ մեկն ինձ սպառնալիքներով չէր ուղարկել:

Չնայած կազմակերպչի հորդորներին, ես անընդհատ շոկ էի ապրում, թե ոնց են որոշ տղաներ թիթիզանալով առաջ ընկնում ու ինչ-որ կրկեսային համարներ ցույց տալիս: Ու՞մ էին ինչ-որ բան ապացուցում, ի՞նչ էին ցույց տալիս; Էստեղ ես համոզվեցի, որ բազմաթիվ հայ տղաներ ինքնագնահատականի խնդիր ունեն, ու դա փորձում են լուծել մեքենաները կամ հեծանիվները մրցման հանելով, մինչդեռ իմ կարծիքով նրանք շատ ավելի տղամարդ կլինեին, եթե կարգապահ քշեին, երբեմն էլ վերջից գալով ու հետևելով, որ ոչ ոք հետ չի մնում (ու էստեղ հատուկ շնորհակալություն էն տղաներին, որ հենց էդպես էլ անում էին):

Երբ վերադարձանք Երևան ու հասանք Հանրապետության հրապարակ, մի տեսակ ջղայնություն իջավ վրաս. շքերթի մասնակիցներն էին, որոնց երևի «ներկա-բացակա են անելու» սպառնալիքով էին բերել, բեմից ինչ-որ սովետահոտ ելույթներ էին հնչում մեր քաղաքի մասին: Բայց դրանից հետո եկավ հեծանվարշավի ամենահավես պահը, երբ ընթանում էինք քաղաքի փակ փողոցներով` առանց երթևեկությունից վախենալու: Ու հենց այդ ժամանակ մտածեցի, որ երևի լավ էր տոնը ոչ թե իր ռաբիզ համերգներով ու անկապ միջոցառումներով, այլ հենց միայն հեծանվարշավով: Երևի քաղաքապետարանն ավելի խելոք կլիներ, որ միայն ու միայն քաղաքի փողոցները փակեր ու հեծանվորդներին թույլ տալ ուզածների չափ պտտվել: Իսկ եթե քաղաքապետարանը նույնիսկ ավելի խելոք լիներ, կենտրոնի փողոցներն ամեն շաբաթ-կիրակի մի քանի ժամով կփակեր: Մեքենաների վարորդները սկզբում կջղայնանային, կհայհոյեին, կդժգոհեին խցանումներից, բայց հետո կամաց-կամաց կհասկանային, որ ուղղակի չարժե այդ ժամերին փողոց դուրս գալ, գուցե մեքենայի փոխարեն հեծանիվ կվերցնեին ու կմիանային մնացած հեծանվորդներին: Դա իսկապես մեր քաղաքի համար մեծ նվեր կլիներ. ամեն շաբաթ մի քանի ժամով մաքուր օդ կշնչեինք:

Իրականում ես շատ շնորհակալ եմ հեծանվարշավի կազմակերպիչներին: Ես շնորհակալ կլինեմ բոլոր հեծանվարշավների կազմակերպիչներին` անկախ քաղաքական պատկանելությունից, անկախ հետին ու թաքուն մտքերից, որովհետև սա լավ միջոցառում է, իսկ լավ միջոցառումներ ես միշտ էլ ուզում եմ մեր քաղաքում տեսնել:

Ուսանողական նոստալգիա

Քսան տարի անընդմեջ սովորել եմ: Սկզբում դպրոցն էր տասը տարի, հետո էլ տասը տարի բարձրագույն կրթություն: Ամեն տարի սեպտեմբերի 1-ն իմ տոնն էլ էր, նույնիսկ այն ժամանակ, երբ սովորում էի գերմանական խաղի կանոններով, այսինքն` ուսումնական տարին սկսվում էր հոկտեմբերից: Ու ամեն անգամ լինելով սեպտեմբերի 1-ի անմիջական մասնակից, չէի նկատում, թե այն ինչ տեսք ունի ընդհանրապես:

2003 թ. սեպտեմբերի 1, առաջին անգամ բժշկական համալսարան գնալուց րոպեներ առաջ
2003 թ. սեպտեմբերի 1, առաջին անգամ բժշկական համալսարան գնալուց րոպեներ առաջ

Այս տարի սեպտեմբերի 1-ին Պրահայի օդանավակայանում էի: Ճամփում էի ուսանողությունս ու առաջին անգամ ձգվում դեպի այդ զզվելի անունը կրող վայրը` կարիերա: Տասը տարի առաջ սեպտեմբերի 1-ին Պրահայի օդանավից իջա, եկա տուն, մի քիչ հանգստացա ու գնացի դեպի բժշկական, առաջին անգամ որպես ուսանող:

Այս սեպտեմբերին ես փակ դռների հետևում չեմ, լսարանում չեմ, կլինիկայում չեմ, այլ զբոսնում եմ Երևանի փողոցներում որպես հանդիսատես, շուրջս նայում ու առաջին անգամ նկատում երևանյան սեպտեմբերը. լիքը դպրոցահասակ երեխաներ իրենց երիտասարդ մայրիկներով, որոնք ինձնից շատ մեծ չեն, գրենական պիտույքների խանութներում իրարանցում, գերծանրաբեռնված քսերոքսի կետեր, համալսարանների բակերում հավաքված սիրուն հագնված ջահելներ: Ու էս ամենը տանում է դեպի իմ առաջին ուսանողական սեպտեմբերը:

Մեզ հավաքել էին նիստերի դահլիճում: Ռեկտորի ողջույնից հետո դեկանն ու փոխդեկանը խոսեցին, հետո ամբիոնների վարիչները ելույթ ունեցան, որոնց ասածներից ոչինչ չեմ հիշում: Օրը երկար էր, մի քանի ժամ տևեց: Փոխդեկանն ասաց, որ պետք է կամաց-կամաց սովորենք, որովհետև ամեն օր է էդպես լինելու: Առաջին վայրկյաններից մեզ վախեցրել էին: Ու հենց էդպես սկսվեցին իմ ուսանողության երկար ու ձիգ տարիները:

Տասնվեց-տասնյոթ տարեկան էրեխեք էինք, թաքուն իրար ուսումնասիրում էինք, մտապահում յուրաքանչյուրի ասած ամեն մի խոսքը, որ հետո ավելի լավ էինք հիշելու, քան դասախոսությունները: Աղջիկները սկսում էին զույգ-զույգ պտտվել, հենց էդ ժամանակներից ձևավորվում էին ուսանողական մտերիմ ընկերուհիները: Ես մերժում էի ամեն տեսակի մտերմության փորձ անողի, հեռու վանում բոլորին` հասնելով մի պահի, երբ դասամիջոցներին մենակ էի գնում սնվելու:

Հիշում եմ նաև առաջին օրերի սարսափները, թե ոնց էի ժամը հինգից հետո տուն գալիս ու հոգնած սերտում անատոմիայի դասերը` անընդհատ կրկնելով լատիներեն տերմինները, խորանում բարձրագույն մաթեմատիկայի խնդիրների մեջ, տառապելում ռուսերենի ձեռքին: Սարսափներս կրկնապատկվել էին ավագ կուրսեցիների ու դասախոսների պատմածներից. «Բժշկականում սովորելը դժվար է, ահավոր դժվար»:

Բժշկականի բակում հանդիպում եմ մեր բուհի առաջին կուրսեցիներից մեկին, որին բախտի բերմամբ ճանաչում եմ ինտերնետային հարթակներից: Տասը տարի է անցել, բայց նորից վախեցնում են նորեկներին, հենց սկզբից սթրեսի ենթարկում: Ժպտում եմ. էնքան ծանոթ է էդ բոլորը: Հանգստացնում եմ. վարժվելու ես ծանրաբեռնվածությանը:

Վարժվելու ես, ու դրանից հետո եկող ցանկացած մարտահրավեր քեզ քիչ է թվալու: Ավելի բարձր կուրսերում դասախոսների պակաս պահանջկոտության արդյունքում ամեն օր քնած ես մնալու , կլինիկական օրդինատուրայում պարապությունը լցվելու է ֆրանսերենի դասերով, կողքից էլ ոչ մասնագիտական աշխատանք ես անելու: Իսկ Եվրոպայում սովորելիս կարոտելու ես առաջին երեք կուրսերում քեզ չարչարած դասախոսներին` երազելով, որ քեզ դասավանդող աշխարհահռչակ այդ պրոֆեսորները Կարինե Վախթանգովնայի կամ Մարիետա Երվանդովնայի կեսի չափ լինեին:

Քայլում եմ Երևանի փողոցներով ու լիքը ծանոթ մարդկանց տեսնում: Ոմանք «Բարև Ձեզ» են ասում, ինչից ենթադրում եմ, որ երևի ժամանակին նրանց դաս եմ տվել կամ «Մեդիկուսի» նորեկներից են եղել: «Էդքան մեծացե՞լ եմ»,- մտածում եմ: Շարունակում եմ քայլել` երազելով հանդիպել առաջին երեք կուրսերի դասախոսներիցս մեկնումեկին, որ թեթևացած շունչ քաշեմ` համոզվելով, որ դեռ Հայաստանում են:

Տրանսպորտի թանկացումն ու համակարգի բացակայությունը

Երբ կարդացի, որ Երևանում հասարակական տրանսպորտը թանկանալու է, անմիջապես հաշվարկ կատարեցի: Նորքի հոգեբուժարան հասնելու համար, ինչքան էլ մեր տանը մոտ լիներ, երկու տրանսպորտ էի փոխում: Փաստորեն, եթե էն ժամանակ էլ 150 դրամ լիներ, օրը 600 դրամ ծախսելու էի մենակ դասի/աշխատանքի (մինչև հիմա չգիտեմ, թե դա ինչ էր) գնալ-գալու համար: Էդքանով Նորք կբարձրանայի տաքսիով, տուն կգայի ոտքով (թե՞ տաքսին էլ է թանկացել): Ձեռի հետ էլ կխուսափեի Շրջանայինում ու սրտաբանականի կանգառում երթուղային նստելու հրմշտոցից:

Մեր տնից Նորքի հոգեբուժարան մեքենաների ճանապարհով 4կմ է, ոտքով՝ավելի քիչ: Պատահել է՝ոտքով բարձրացել եմ: Առավոտյան լավ մարզանք էր: Բայց արի ու տես, որ հասարակական տրանսպորտով էնտեղ հասնելը լուրջ պատմություն էր: Հիմա որ թանկանա, կհեշտանա՞ էնտեղ հասնելը: Չէ՛: Էլի ճխտած 22-ներն ու 87-ները դիմացովդ անցնելու են ու չեն կանգնելու: Էլի ժամերով պիտի սպասես 109 համարին, որը, լինելով քաղաքապետարանի գիծ, քշում էր ոնց ուզում էր ու երբ ուզում էր: Ու վերջում պիտի թքես սաղի վրա, տաքսի վերցնես կամ էլ եթե ժամանակ ունես, ոտքով գնաս:

Համացանցում շատ եմ կարդում բողոքի արտահայտություններ, դժգոհություններ: Մի քանի օր բոլորը կանիծեն իշխանություններին, հետո կմոռանան ու սուսուփուս հարյուր հիսուն դրամ կտան վարորդին: Ու մեր հասարակական տրանսպորտը կմնա նույն նախնադարյան աղբը, որն այդքան կզավարճացնի տուրիստներին՝ որպես մեր մշակույթի անբաժան բաղադրամաս:

Գիտեք, ես 150 դրամ կտայի հասարակական տրանսպորտին, 200 էլ կտայի, միայն թե ունենայինք հասարակական տրանսպորտի համակարգ, ոչ թե իրենց էշը քշող գծատերեր, թքած-կպցրած երթուղայիններ, ուղևորների վրա մուննաթ եկող վարորդներ ու անկանխատեսելի երթուղիներ:

Իսկ համակարգ նախ նշանակում է կարողանալ հեշտությամբ պարզել թե ինչպես Ա կետից Բ կետը հասնել, ոչ թե զոռ տալ բոլոր կոգնիտիվ հնարավորություններին՝ փորձելով հիշել, թե որ համարի երթուղայինը որտեղով է անցնում, դեռ մի բան էլ կանգառում երկար սպասել՝ հայտնաբերելով, որ մի ամիս առաջ այդ երթուղայինը երթուղին փոխել է:

Համակարգ նշանակում է հաճախ օգտվողներին առավելություն տալ, ստեղծել մշտական տոմսեր, որոնք ավելի էժան կլինեն, քան մեկ երթևեկության տոմսը (սա այն կատարյալ աշխարհի մասին է, որտեղ հասարակական տրանսպորտը տոմսերով է), առավելություն տալ չաշխատող խավին՝ ուսանողներին ու թոշակառուներին: Էդ ժամանակ ես դեմ չեմ լինի 200 դրամ վճարել՝ իմանալով, որ դրա դիմաց թոշակառուն 50 է վճարելու:

Բայց մի րոպե… պատկերացնու՞մ եք վարորդները ոնց կխրտնեն, երբ տեսնեն մշտական տոմսերը: Դա կնշանակի իրենց տվյալ երթևեկությունից ստացված ավելի քիչ եկամուտ: Դրա համար համակարգ նշանակում է վարորդների ֆիքսված աշխատավարձ՝ անկախ նրանից, թե այդ օրը քանի հոգու են տեղափոխում: Էդ ժամանակ ճխտոցներից էլ կխուսափենք:

Համակարգ նշանակում է ունենալ կոնկրետ տարիֆներ: Ասենք, կես ժամանոց տոմս, մեկ ժամանոց տոմս, որպեսզի այն մարդիկ, որոնք ապրում են հասարակական տրանսպորտով ոչ հարուստ գոտում, կրկնակի փող չծախսեն երկու տրանսպորտ փոխելով, բայց անցնելով նույն հեռավորությունը, ինչ ավելի բարենպաստ տարածքներում ապրողները:

Դրա համար պետք է բողոքել ոչ թե թանկացումից, այլ համակարգի բացակայությունից, բոյկոտել ոչ թե նորից 100 դրամ սարքելու, այլ համակարգ ստեղծելու համար: Չնստել երթուղայիններ, թող դատարկ երթևեկեն: Թող դատարկ լինեն անգամ 100 դրամ եղած ժամանակ, անգամ 50: Դա էնպիսի ծառայություն է, որ ձրի էլ առաջարկեն, պիտի չուզենք: Եկեք քայլենք. Երևանը շատ մեծ չէ: Ինչպես մի ֆորումում առաջարկեցին, երթուղայինի վրա ծախսվելիք փողը հետ գցենք ու հեծանիվներ գնենք: Եթե տրանսպորտից օգտվողները քչանան, երթևեկությունը կթեթևանա, հեծանիվ քշելն էլ ավելի անվտանգ կլինի:

Մի խոսքով, եկեք վերջապես փորձենք ազատվել մեզ էդքան ստորացնող տրանսպորտի գարշելի միջոցներից:

Երևանյան մետրո

– Հարուր դրամ,- արհամարհական տոնով նետեց ապակու հետևում նստած կինը՝ տեսնելով մեկնածս երկու քսան և մեկ տասը դրամանոցը:

Փաստորեն, մետրոն թանկացել է, իսկ ես էստեղ չեմ եղել: Ժպտացի, մեկնեցի ևս հիսուն դրամ, վերցրի մաշված ժետոնն ու քայլեցի դեպի շարժասանդուղք: Գարեգին Նժդեհի կայարան:

Առաջինն աչք ծակեց կայարանների ռուսերեն անունները կրող տախտակը: Փաստորեն, էնքան էլ չի փոխվել Երևանյան մետրոն: Շուրջս նայեցի ու զարմացա մաքրությունից ու սիրունությունից: Եվրոպական զանազան քաղաքների կեղտոտ ու հոտած մետրոն իր բազմազան ու հաճախ զզվելիորեն հարբած ուղևորներով հիշողությունիցս ջնջել էր մեր մետրոյի կոկիկությունը:

Եկավ նարնջագույն գնացքը, առջևի վագոնին գրված՝ «Մետրո Երևան»: Ինչ-որ բան տարօրինակ էր, աչքիս համար անսովոր: Մի քիչ մտածելուց հետո հասկացա. գնացքը կարճ էր, ընդամենը երկու վագոնանի:

Մտա ներս: Աթոռներն աչք ծակելու աստիճան նոր էին, բեռլինյան քրքրված նստատեղերի հետ չէին համեմատվի: Ներսում էլ ամեն ինչ նարնջագույն էր: Պատերն ուսումնասիրեցի: Թրաֆիքինգի պաստառները փոխարինվել էին Օռանժի գովազդով:

– Զգուշացեք, դռները փակվում են…

Նույն տեքստն էր, բայց նոր ձայն, նոր շեշտադրությամբ: Նայեցի դիմացս: Դռան վրա գրված էր «Չհենվե´լ»: Վերջապես Չ-ի վրայի սխալ շեշտը ճիշտ վանկի վրա էին տեղափոխել:

-…հաջորդ կայարանը Շենգավիթ:

Հիշում եմ՝ Շենգավիթը մի տեսակ կանաչ երանգ ուներ, ու առանձնապես չէի սիրում էդ կայարանը, որովհետև հենց էդտեղ էր, որ գնացքը նորից թունելի մեջ էր մտնում:

Վերանորոգել էին, կանաչը չկար: Էստեղից պետք էր փոխել Չարբախ գնալու համար: Մի անգամ եմ էնտեղ եղել, այն էլ՝ կոնկրետ նպատակ չունեի: Ակումբցիներով էինք: Ցուրտ էր: Որոշեցինք մտնել մետրո, որ տաքանանք: Հետո գնացինք-հասանք Չարբախ: Ցուրտ էր: Ուրիշ ոչինչ չեմ հիշում:

Երբ գնացքը թունելից դուրս եկավ, ագահորեն շուրջս նայեցի: Կարոտել էի էդ քռչոտ տեսարանները: Մի անգամ, երբ դեռ իններորդ դասարան էի, Լիան՝ տասներորդ, երբ կենսաբանության մի պարապմունք հետաձգվել էր, երկուսով մետրո նստեցինք Բարեկամությունից ու սկսեցինք զբոսնել թունելներում: Մետրոն մեզ համար կարուսել էր դարձել: Թունելից դուրս ինչ-որ տեղում թեքվում էր, ու դա մի քիչ վախենալու էր:

Սասունցի Դավիթ: Գնացքը չի շարժվում: «Էստեղ մի քիչ երկար էր կանգնում»,- հիշեցի: Շուրջը լիքը ուրիշ ռելսեր էին, որոնց վրա գնացքներ չկային: Երևանի գլխավոր կայարանը: Դատարկ ու տխուր: Մի օր կլինի՞, որ էստեղից անցնելով լիքը-լիքը գնացքներ տեսնեմ ու շտապող ուղևորներ:

Երիտասարդականում իջա: Գնացքից դուրս գալիս ուզեցի կողմնորոշվել, թե որ կողմով է պետք ինձ դուրս գալ: Հետո հիշեցի, որ մեր պստիկ մետրոյի ելքերը միակողմանի են: Հետևեցի բազմությանը: Դուրս եկա քաղաք՝ երազելով, որ մի օր երևանցիները կնախընտրեն միայն մետրոյով ճամփորդել: Ու էդ ժամանակ երթևեկությունը հաստատ կթեթևանա:

Գրադարանային նոստալգիա

Թվեր ու վերլուծություններ
Թվեր ու վերլուծություններ

Երեկ այն օրերից էր, երբ հատկապես երկար մնացի ամերիկյան համալսարանի գրադարանում: Ու հենց էդ ժամանակ էր, որ հիշողություններս էնքան կենդանացան, որ նույնիսկ շոշափելի դարձան, ու նույնիսկ հին զգացողություններս վերապրեցի:

2011-ի ապրիլը խառը շրջան էր ինձ համար. մի կողմից, կլինիկական օրդինատուրան էի ավարտում, մյուս կողմից պատրաստվում գնալ Եվրոպա սովորելու: Դրան էլ գումարենք, որ պատրաստվում էի DELF հանձնել (ֆրանսերենի միջազգային ճանաչում ունեցող քննություն), հետն էլ աշխատում էի: Իսկ ի՞նչ կապ ունի ամերիկյան համալսարանի գրադարանը, կհարցնեք:

Ամեն օր Նորքում կլինիկական օրդինատորի պարտականություններս ավարտելիս քայլում էի դեպի կանգառ, նստում 45 համարի ավտոբուսը ու շարժվում դեպի ամերիկյան, որտեղ ֆրանսերենի վրա էի քրտնում (էս էլ ապացույցը): Դա էնքան հետաքրքիր պրոցես էր. բացի ֆորմալ գրքերով պարապելուց, արանքներում ֆրանսերեն կինոներ էի նայում, երգեր թարգմանում, գրքեր կարդում: Միշտ, միշտ մենակ էի լինում, չնայած պատահում էր, որ ընթերցասրահում ծանոթ մարդկանց էի հանդիպում: Նրանք բոլորը TOEFL էին պարապում: Նրանք բոլորն այլևս Հայաստանում չեն:

Էնտեղ քողարկում էի ներվայնությունս, հավատ ներարկում, որ կհաղթահարեմ քննությունս, ժպտում, ծիծաղում ինքս ինձ վրա, վախենում Հայաստանից գնալուց, ուղղակի ապրում մի կյանքով, որտեղ մենակ ես կայի, որի մանրամասներն ինձնից բացի ոչ ոք չգիտեր:

Հիմա ամերիկյանի գրադարանը վերանորոգել են, սեղաններն այլ դասավորություն ունեն, ահագին փոխվել է: Բայց էլի շուրջս լիքը TOEFL պարապողներ են, մեկ էլ մեկումեջ մեր համալսարանի էրեխեքից, որոնք քրտնում են անատոմիայի նկարների վրա, իսկ ես թաքուն ժպտում եմ: Սովորականի պես ես լրիվ ուրիշ գործով եմ զբաղված, սովորականի պես կապ չունեն էնտեղի մարդկանց հետ, բայց ինչ-որ հարազատություն, ինչ-որ ջերմություն կա պատերի ներսում, որտեղ մեռնում է իմ միայնությունը ու կամաց-կամաց մաշվում երիտասարդությունս: