Սալլի Ռունիի ֆենոմենը ու նրա երրորդ վեպը

Սալլի Ռունիի առաջին վեպը՝ «Զրույցներ ընկերների հետ», կարդացել եմ դեռ 2018-ի ամռանը, երբ «Նորմալ մարդիկ» լույս չէր տեսել, ու Ռունիի հաջողությունը դեռևս սահմանափակ էր, հայտնի միայն գրական նեղ շրջանակներում ու գրական փառատոնի այցելուներին։ Ու երբ կարդում էի այդ վեպը՝ Լուիզիանա գրական փառատոնին ընդառաջ, գիտեի նաև, որ շուտով երկրորդն է լույս տեսնելու՝ «Նորմալ մարդիկ»։

Sally Rooney: 'I don't respond to authority very well' | Sally Rooney | The  Guardian

Իսկ Ռունին աշխարհահռչակ դարձավ իր «Նորմալ մարդիկ» վեպով, որի էկրանավորումից հետո նրան սկսեցին կարդալ նույնիսկ նրանք, ովքեր երբեք գիրք չէին բացում։ Նրան հռչակեցին «մի ողջ սերնդի ձայն» և «Սնափչաթի սերնդի Սելինջեր»։ «Նորմալ մարդիկ» ներկայացվեց բուքերյան մրցանակին, թեև չստացավ այն։

Այն ժամանակ քսանյոթամյա իռլանդացի Սալլի Ռունին հետաքրքիր ֆենոմեն էր, որին դժվարանում էին դասակարգել. չիկլի՞տ է (կանանց համար նախատեսված թեթև, էժանագին գրականություն), թե՞ լուրջ գրական արժեք ունի։ Ռունիի գրքերի վաճառքն անցել է միլիոնը, բայց նաև գրականագետներն են դրական գնահատական տվել (Բուքերյան մրցանակի ներկայացվելը որպես օրինակ)։ Ո՞նց է դա հնարավոր։

Ինքս էլ մեծ հաճույքով եմ կարդացել Ռունիի երկու գրքերը, ու այնքան էր դուրս եկել, որ սկսել էի աջուձախ բոլորին նվիրել, հատկապես «Զրույցներ ընկերների հետը»։ Ռունիի ձեռագիրը շատ յուրահատուկ է, էնքան լավ է գրում, որ ուզում ես անընդհատ կարդալ առանց դադարի։ Բայց նաև, այո, մեր սերնդի ձայնն է։

Աշխարհի տարբեր հատվածների միլենիալների համար է, որ սիրային հարաբերություններն ուրիշ տեսք են ստացել. ազատության արդյունքում ընտրության հնարավորություն ենք ձեռք բերել, բայց այդ ընտրության հետ նաև սխալվելու վախ։ Իսկ ինտերնետը մեծացրել է տեսականին, փոխել հաղորդակցության ձևը, ինչի արդյունքում մենք խոսում ենք (ավելի ճիշտ, գրում) շատ, բայց ոչինչ չենք ասում։ Այս ամենի արդյունքում շատ պարզ ընկերություն անել-ամուսնանալ, դավաճանել-չդավաճանել բանաձևը, խուճուճ երանգներ է ստացել, ներմուծվել են նոր տերմիններ, ինչպիսիք են «էքսկլուզիվություն» կամ դրա բացակայություն, «բաց հարաբերություններ», գոսթինգ, «օգուտով ընկերներ», «մի գիշերվա սեր» և այլն։ Ամուսնությունը դարձել է ոչ թե հարաբերության սկիզբ, այլ հաջողության արձանագրում, իսկ դրան հասնելը՝ տարիներ տևող երկար ճանապարհ, որը տարբեր փուլեր է անցնում՝ առանց պարտավորության դեյթինգից մինչև պաշտոնական ընկեր-ընկերուհի, միասին ապրել, գուցե նաև երեխաներ ունենալ, կամ հետուառաջ է անում, վերևում նշված տերմիններից որևէ մեկով նկարագրվում ու ավարտվում։

Միլենիալների՝ միմյանց սիրելու այս խառը ճանապարհն է, որ Սալլի Ռունին բերել է գրականություն, ու դա արել է մեծ վարպետությամբ։ «Զրույցներ ընկերների հետի» Բոբբիի ու Ֆրանսիսի, «Նորմալ մարդկանց» Քոնելի ու Մարիաննայի մեջ բազմաթիվ միլենիալներ իրենք իրենց են տեսել, իրենց ընկերներին են տեսել, իրենց չստացված հարաբերություններն են տեսել։

Ու դրա համար է, որ Ռունիի երրորդ վեպին՝ «Գեղեցիկ աշխարհ, որտե՞ղ ես»-ին, ամբողջ աշխարհը, ես էլ հետը դեռևս 2018 թվից (այն ժամանակ դեռ չգրված ու անանուն), շունչներս պահած էինք սպասում։ Ու սեպտեմբերի 7-ի առավոտյան կյանքիս մեջ առաջին անգամ գրքի լույս տեսնելու օրը մտա գրախանութ, ձեռք բերեցի իմ օրինակը։

Beautiful World, Where Are You by Sally Rooney

Սալլի Ռունիի երրորդ վեպն առաջին երկուսից շատ չի տարբերվում. նորից լիքը չասված բաներ, թվային տեխնոլոգիա, սոցիալական ցանցեր, էլեկտրոնային նամակագրություն, ինտելեկտուալ մտքեր սոցիալիզմի մասին։ Վեպի գլխավոր հերոսուհիներից մեկը գրող Ալիսն է, որ մեծ հաջողության հասած երկու վեպերից հետո փորձում է հաշտվել իր հայտնիության հետ, տեղափոխվում Իռլանդիայի հեռավոր մի գյուղ, Թինդերով ծանոթանում է Ֆելիքսի հետ ու սկսում հետը հանդիպել։ Մյուս հերոսուհին Ալիսի մտերիմ ընկերուհի Այլինն է, որ գրական ամսագրում է աշխատում, ու իր մանկության ընկերոջ՝ Սայմոնի հետ «օգուտով ընկերներ» հարաբերություններ խաղում։

Գիրքը ոչ մի նոր բան չի ասում նախորդ երկուսի համեմատ։ Ալիսի ու Այլինի հարաբերությունները լրիվ նույնն են, ինչ Բոբբիինն ու Ֆրանսիսինը «Զրույցներ ընկերների հետ»-ում, իսկ Այլինն ու Սայմոնը ճիշտ «Նորմալ մարդկանց» Մարիաննան ու Քոնելն են։ Այս նոր գրքում Ռունին կատարելագործել է էլեկտրոնային հաղորդակցությունը։ Այն, ինչ էջեր շարունակվող ձանձրալի նամակներ էին «Զրույցներ ընկերների հետ»-ում, այստեղ լակոնիկ, կոնկրետ ու հետաքրքիր տեքստեր են։ Բայց երևի սա «Գեղեցիկ աշխարհ, որտե՞ղ ես»-ի միակ առավելությունն է։

Մնացած դեպքերում Ռունին կարծես որոշել է անել այն, ինչ իր մոտ լավ է ստացվում, ու անել դա ավելի շատ։ Սեքսի տեսարանները չափից դուրս շատ են. կարծես նախորդ գրքերից ստացած քննադատությունը, թե սեքսի տեսարանները շատ զուսպ է նկարագրում, հաշվի է առել, ու դրանք ավելի բաց դարձրել այս նոր վեպում։ Ընդհնարապես, գիրքը կարելի է ամփոփել հետևյալ նախադասությամբ. «էլեկտրոնային նամակներով ընդհատվող սեքսի տեսարաններ»։

«Գեղեցիկ աշխարհ, որտե՞ղ ես» վեպի լուրջ թերություններից մեկը նաև կերպարների արհեստականությունն է։ Չորսից ոչ մեկի գոյությանը չես հավատում, նրանց քայլերն անտրամաբանական են ու չհիմնավորված, չեն բխում իրենց բնավորությունից։

Գրքի բազմաթիվ գլուխներ խիստ վորքշոփային էին. կարծես կոնկրետ գրական առաջադրանք էր լուծում, ինչն իհարկե ինքն իրենով խնդիր չէ, բայց էսպիսի առաջադրանքների արդյունքում գրքի ոճը խիստ անհամասեռ էր, բովանդակությունը՝ տեղ-տեղ կրկնվող։

Թվում է՝ «Գեղեցիկ աշխարհ, որտե՞ղ ես» գրքի առաջին սևագրում վերջին երկու գլուխները պիտի չլինեին, որովհետև այն ավարտվում է խիստ ռունիական երկիմաստ, հուզական ձևով, իսկ հետո գալիս է ևս երկու գլուխ, որ այդ վերջին տեսարանի թողած ազդեցությունը լրիվ քանդում են։

Սալլի Ռունիի այս նոր գիրքը բազմաթիվ օրինակներով կվաճառվի, չեմ կասկածում։ Գուցե նաև էկրանավորվի էլ։ Բայց այ հաջորդ գիրքը չգիտեմ՝ կկարդա՞մ, թե՞ ոչ։ Երեք հատ նույն բանն ինձ համար հերիք է։ Կուզեի, որ հաջորդ գրքերում ոչ թե ռոմանտիկ հարաբերությունների դոզան մեծացներ, այլ դասակարգային անհավասարությունն ավելի խորը քններ, ավելի առաջին պլան մղեր. ի վերջո, Ռունին թե՜ իր գրքերում, թե՜ հարցազրույցներում միշտ խոսում է իր ձախ հայացքներից, ու լինելով «միլենիալների ձայնը»՝ գուցե նաև անդրադառնա ավելի խորը, գաղափարական հարցերի։

Անահորիշ

Անահորիշ իռլանդերենից թարգմանաբար նշանակում է պարզ ջրերի տեղ։ Իռլանդացի պոետ, նոբելյան մրցանակակիր Շիմըս Հինիի բանաստեղծություններից մեկն է, որը Լիզա Հանիգանը երգ է դարձրել։ Իր երրորդ ալբոմի վրա աշխատելիս դժվարանում էր բառեր գտնել։ Դրա համար սկսել է կարդալ բառերի վարպետին՝ Շիմըս Հինիին որպես ոգեշնչում։ Ասում է, որ Անահորիշը տեղով մեկ երգ էր։

Համերգների ժամանակ Լիզան Անահորիշը միշտ ակապելլա է կատարում՝ այդ պահին իրեն ընկերակցող երաժիշտների հետ։ Իռլանդական կախարդական հնչողություն ունի երգը, ու երբ լսում ես, հասկանալի է դառնում, որ ցանկացած երաժշտական գործիք կխանգարի երգի հնչողությանը։ Ներքևի տեսահոլովակում Saint Sister֊ի աղջիկներն են ձայնակցում Լիզային։ Հենց նրանք էին ուղեկցում երգչուհուն ալբոմի շրջագայության ժամանակ։

Չգիտեմ ինչու որոշեցի երգի մասին գրել էսօր։ Լսեք ու վայելեք։ Ներքևում էլ Հինիի բանաստեղծությունն է։

Anahorish by Seamus Heaney

My “place of clear water,”
the first hill in the world
where springs washed into
the shiny grass

and darkened cobbles
in the bed of the lane.
Anahorish, soft gradient
of consonant, vowel-meadow,

after-image of lamps
swung through the yards
on winter evenings.
With pails and barrows

those mound-dwellers
go waist-deep in mist
to break the light ice
at wells and dunghills.

Լիզա Հանիգանը, Դուբլինն ու ես

Շատ լավ հիշում եմ այդ երեկոն։ Հուլիսի վերջերն էր, թե օգոստոսի սկիզբը։ Կոպենհագենի միջազգային տան ձեղնահարկի խոհանոցում հավաքված ընթրիք էինք սարքում։ Մոռացել եմ, թե էլ ով կար ու ինչ ի վերջո սարքեցինք։ Բայց շատ լավ հիշում եմ գարեջրի բանկաս ձեռքիս ու իմ զրուցակից տղային։ Մոռացել եմ, թե ինչպես հասանք դրան, բայց.
— Միայն մի անգամ եմ ծանոթ խառնել, որ ինձ կուլիսներ մտցնի, այն էլ սիրածս կատարողի տեսնելու համար,֊ ասաց։
— Ո՞վ է սիրածդ կատարողը,֊ հարցրի։
— Լիզա Հանիգանը,֊ պատասխանեց,֊ լսե՞լ ես։ Իռլանդացի է։
— Անունը ծանոթ է, բայց չէ։

img_20181008_000913_449

Այդ երեկո գնացի տուն ժպիտը դեմքիս։ Տղան հեռախոսիս համարը կամ կապի որևէ միջոց չէր վերցրել, բայց վստահ էի, որ ինձ գտնելու էր։ Իսկ մինչ նրանից նամակ կստանայի, փնտրեցի Լիզա Հանիգանի անունն ու երգերը լսեցի։ Երբ վերջապես տղան ինձ չգիտեմ ոնց գտավ ու գրեց, պատասխանեցի. «Լիզա Հանիգանը հրաշալի է, ո՞նց մինչև հիմա չէի լսել»։

Տղայի հետ այլևս չեմ շփվում։ Ութ ամիս տևած վայրիվերումներից, իրարից հեռանալ֊մոտենալուց ու ցավից հետո ընդամենը մի քանի անգամ եմ տեսել նրան, որոնցից վերջինը՝ պատահաբար, Կոպենհագենում Լիզա Հանիգանի համերգի ժամանակ։ Ութ ամիս հետո տղայից երկու բան մնաց ինձ. լիքը ցավ ու Լիզա Հանիգանը։

Ես վերցրի Լիզային, դարձրի լրիվ իմը, իմ առօրյայի մի մասը։ Դեռ այն ժամանակ ես էի, որ հայտնաբերեցի չթողարկված We, The Drowned երգը ու միացրի նրա համար։ Դեռ այն ժամանակ սեփականացրի Լիզային, երգերը մտցրի մաշկիս տակ ու սկսեցի շնչակտուր սպասել նոր՝ At Swim ալբոմին։

img_20161001_000302
Մի անգամ էսպես նստած էի տանը, Մորթենը նկատեց նմանությունը, ֆոտո արեց ու ֆոտոշոփեց

Մորթենի հետ առաջին ժամադրության ժամանակ երբ հարցրեց ով է իմ սիրած կատարողը, մնացածների անունները մի կողմ դրած Լիզա Հանիգանի անունը տվեցի։ Ու դրանից հետո սովորություն դարձրի։ Լիզան ասես իմ սիրած կատարողների թեմայից խուսափելու միջոց լիներ. նրան ոչ ոք չէր ճանաչում, ոչ ոք երգերը չգիտեր, ոչ ոք չէր կարող ինձ թարս նայել նրա անունը լսելով։

Բայց Մորթենը գիտեր։ Գիտեր նաև Դամիեն Ռայսին։ Եղել էր համերգին, երբ Լիզան արդեն հեռացել էր խմբից։ Եղել էր նաև Լիզայի մի առանձին համերգի։ Գիտեր երգերը։ Ու երևի պատճառներից մեկն էլ հենց դա դարձավ, որ Մորթենին նորից տեսա, հետո՝ նորից ու նորից, հետո՝ ամբողջ կյանքում։

Կոլեգայիս հենց Լիզա Հանիգանի երգերը խնդրեցի միացնել, երբ պիտի պառկեի յոթ տեսլայանոց սկաների մեջ, որ ստուգումներ աներ։ Ու ամիսներ անց այս պատմությունը պիտի պատմեի Լիզային, պիտի ծիծաղեր։ Հենց Լիզայի երգերն էի լսում ամեն օր, երբ թեզս էի գրում։ Ռիտուալ էր դարձել. հասնում էի գրասենյակ, միացնում կոմպս, միացնում At Swim ալբոմը, լսում այնքան, մինչև թեզիս տեքստը սկսեր ինքնաբերաբար հոսել էկրանին։ Մինչև հիմա էլ երբ պիտի աշխատանքիս վրա կենտրոնանամ, միացնում եմ նույն ալբոմը։ Ընդամենը երկու֊երեք անց խրվում եմ այն գործի մեջ, որի վրա մի քանի ժամ շարունակ չէի կարողանում կենտրոնանալ։

Լիզայի անունը անգամ թեզիս շնորհակալությունների բաժնում կա. «Այս թեզը չէր գրվի առանց ուղեկցող լավ երաժշտության։ Շնորհակալություն եմ հայտնում բոլոր այն երաժիշտներին, որոնք իրենց երաժշտությամբ ակամայից նպաստել են գրելու ընթացքին։ Հատուկ շնորհակալություն Լիզա Հանիգանին, որին հայտնաբերել եմ իմ PhD֊ի ամենասկզբում և որի երաժշտությունը լսել եմ ամեն օր թեզս վերջացնելիս»։

Այս ամռանն էր, երբ Դուբլինի փողոցներով քայլելիս Լիզա Հանիգանի պաստառը տեսանք. Դուբլինի ազգային համերգասրահում Stargaze կոչվող դասական երաժիշտների խմբի հետ հոկտեմբերին երկու համերգ է տալու։ Համերգները Լիզայի պաշտոնական էջերից ոչ մեկում նշված չէին։ Այդ օրերին էլ ամերիկացի շեֆս պիտի Օրհուսում լիներ, այսինքն՝ պետք էր այնպես ճամփորդել, որ չբացակայեի նրա՝ էստեղ գտնվելու օրերին։ Բայց ամեն ինչ էնքան լավ դասավորվեց, որ հարմարացրեցինք Դուբլինում Լիզայի երկու համերգներին էլ ներկա գտնվել։

Դուբլինն այս անգամ ավելի հարազատ էր, քան երբևէ։ Սարսափելի ցուրտ էր ու աշուն։ Մի տեսակ ավելի իռլանդական էր, ավելի իսկական, ավելի բնական։ Այն ամառներն ու արևները, որ տեսել եմ այնտեղ, արհեստական էին։ Ամառվանից հետո նաև հասցրել էի իռլանդացի հեղինակ Սալլի Ռունիի երկու գրքերը կարդալ, որոնք երկուսն էլ Դուբլինում են տեղի ունենում, ու ամեն ծանոթ տեղով անցնելիս ասում էի՝ տե՛ս, սա Ռունիի գրքից է։

Իսկ Լիզա Հանիգանի երկու համերգներն իր Դուբլինում իմ կյանքի մի բացառիկ փորձառություն էին։ Դասական գործիքները Լիզայի երգերը կախարդական էին դարձրել։ Մարմինս փշաքաղվում էր դրանք լսելիս։ Իսկ իմ ամենասիրած We, The Drowned֊ի կատարումը երբևէ լսածս ամենասքանչելի կատարումներից էր։ Էն կարգի, որ հույս ունեի՝ համերգը վինիլով կթողարկվի, որ կարողանամ նաև տանը լսել նորից ու նորից։

Բայց մինչ այդ կան նաև ստուդիայի ձայնագրությունները, որոնք լսում եմ նորից ու նորից, որովհետև այսօր երեքշաբթի է, ամերիկացի շեֆս էստեղ է, ու ես պիտի կենտրոնանամ աշխատանքիս վրա անգամ ուշ երեկոյան։

Դուբլին, Ալանիս Մորիսեթ ու 90֊ականներ

Դուբլինի մասին վաղուց եմ ուզում գրել։ Ուզում եմ գրել, քանի թարմ է, քանի չեմ մոռացել: Բայց արդեն ավելի քան մի ամիս է անցել, ու այնտեղ անցկացրածս ամեն մի վայրկյանը պինդ֊պինդ պահում եմ հիշողությանս մեջ։

Երբ փոքր էի, երկու մեծ երազանք ունեի. Իռլանդիա գնալ ու Ալանիս Մորիսեթի համերգին ներկա գտնվել։ Մեծանալով Հայաստանում՝ ես կարող էի ինքս ինձ թույլ տալ այսքան իրականանալի ու այսքան շոշափելի երազանքներ ունենալ, որոնք Եվրոպայում մեծացող դեռահասի համար սովորական բաներ են։

Բայց երկու երազանքներս էլ իրականացրեցի 2012֊ին։Ալանիս Մորիսեթին տեսա Բեռլինում, իսկ դրանից երկու ամիս անց մեկնեցի Իռլանդիա: Բայց 2012֊ին մտքովս չէր անցնում, որ մի օր երկու երնեկ մի տեղում են հայտնվելու։ Մի օր Ալանիս Մորիսեթի համերգին ներկա էի գտնվելու Դուբլինում, ու այնտեղ լինելու էի սիրածս մարդու հետ։

Իմ ու Մորթենի ծանոթությունից շատ քիչ եմ գրել։ Բայց մեր հարաբերությունների զարգացման մեջ առանձնահատուկ դեր ունեցավ երկուսիս հետաքրքրվածությունը երաժշտությամբ ու մասնավորապես երկուսիս հետաքրքրվածությունը հենց Ալանիս Մորիսեթով։ Հետևաբար, միասին նրա համերգին ներկա գտնվելը միայն ու միայն կախված էր Ալանիս Մորիսեթի՝ երաժշտական աշխարհ վերադառնալուց։

Բայց Դուբլինը միայն Ալանիս Մորիսեթը չէր։ Հայտարարված շրջագայությունից հենց Դուբլինն էինք ընտրել, որովհետև այն քաղաք էր ինքն իրենով, որտեղ կարելի էր անվերջ վերադառնալ ու չհոգնել, որտեղ կարելի էր ամառային արձակուրդի մի մասն անցկացնել, որտեղ պարզապես լիքը գրականություն ու երաժշտություն կա, ու հաստատ ոչ մի վայրկյան չես ձանձրանա։

Վարձեցինք հենց այն նույն հյուրատունը, որտեղ երեք տարի առաջ մնացել էի. համերգը նույն տեղում էր, ինչ երեք տարի առաջ Դամիեն Ռայսինը։ Իսկ ես շշմել էի, որ մեզ բաժին ընկավ հենց այն նույն սենյակը, ինչ երեք տարի առաջ։ Բայց հիմա երկուսով էինք երեք հոգանոց սենյակում։ Սենյակում ամեն ինչ նույնն էր, անգամ թեյի բաժակներն էին նույնը։ Միակ տարբերությունն այն էր, որ տոթ էր, ու պատուհանները բաց էինք թողնում գիշերը։ Իսկ երեք տարի առաջ սենյակի անկյունի դատարկ մահճակալի վրա անձրևի կաթիլներն էին կտկտում։

Երեք տարի առաջ Իռլանդիայում հայտնվել էի լրիվ կոտրված։ Գնացել էի այնտեղ վերականգնվելու, ու երևի ստացվեց, որովհետև երեք տարի անց նորից Իռլանդիայում էի, նորից նույն սենյակում ու կյանքիս ամենալավ հատվածում։

DSC_2350.JPG

Առաջին օրը ես ու Մորթենը Դուբլինում թափառեցինք։ Երկրորդ օրը նույնպես թափառեցինք։ Երրորդ օրն էլ։ Մորթենը նախկինում Դուբլինում շատ կարճ ժամանակով էր եղել, իսկ ես բոլոր հետաքրքիր ծակուծուկերը գիտեի։ Հերթով անցնում էինք իմ սիրելի վայրերով, ու պատմություններ էի պատմում։

Բայց մեր այցելության գլխավոր իրադարձությունը հենց համերգն էր, իսկ առաջին շարքերում տեղ զբաղեցնելու համար այգում հայտնվել էինք դեռ կեսօրին, որ հերթի մեջ տեղ պահենք։ Ու անհամբեր էինք։

Ալանիսը շատ էր մեծացել։ Եվ սա ասում եմ ոչ միայն 1995֊ի համեմատ, երբ քսանմեկ տարեկան էր ու երբ նրան միայն էկրանից էի տեսնում, այլ հենց 2012֊ի։ Բեմի վրա վազվզելու համար երբեմն էներգիան չէր հերիքում, երբեմն բառերն էր մոռանում։ Բայց ո՞վ էր սպասելու, որ Ալանիսը հիշի բառերը։ Հանդիսատեսն ինքն էր երգում։ Հանդիսատեսը լրիվ մեկ էր դարձել, ու կարծես բոլորս հավաքվել էինք մեր դեռահասությունը հիշելու։ Ու հանդիսատեսը ներողամիտ էր, որովհետև հանդիսատեսն էլ էր մեծացել։

IMG_20180705_205541.jpg

Ալանիս Մորիսեթի երգերի տակ մի ամբողջ սերունդ է մեծացել։ Մի ամբողջ սերունդ նրա բոլոր երգերն անգիր գիտի։ Կանանց մի ամբողջ սերունդ ազդվել է ու ավելի անկախ, ավելի անվախ ու ավելի անկեղծ դարձել։ Ու այդ սերունդը հավաքված էր Դուբլինում, այդ սերունդը ձայնակցում էր, այդ սերունդը հուզվում էր։

Իսկ ես մեծացել էի Հայաստանում։ Մեծացել էի Ալանիս Մորիսեթի երգերը ռադիոներից կասետների վրա ձայնագրելով, Պրահայից բերված երաժշտական ամսագրերից նրա նկարները կտրտելով, ամեն անգամ Հայաստանից դուրս գնացող ծանոթ֊բարեկամիս խնդրելով, որ նրա ձայնասկավառակներից բերի։ Մեծացել էի որպես իմ շրջապատից տարբերվող, որպես Հայաստանում Ալանիս Մորիսեթի երգերի տակ մեծացող միակ դեռահաս, որին բոլորը մատով էին ցույց տալիս ու «փոքրիկ Ալանիս» ասում։ Մեծացել էի առանց իմանալու, որ Դուբլինում Ալանիս Մորիսեթի երգերն իմանալու մեջ արտառոց բան չկար։

Համերգից հետո գնացինք մեկ այլ «համերգ»։ Մոտակա մի ակումբում Sing Along Social նախագիծն Ալանիս Մորիսեթի երեկո էր անցկացնում։ Ասել կուզի՝ հնչելու էր նրա Jagged Little Pill ալբոմն ամբողջությամբ, իսկ ներկաները հետը երգելու էին։ Ու համերգի ժամանակ կենդանի Ալանիսին ձայնակցող հանդիսատեսը համերգից հետո արդեն հարբած վիճակում լցվել էր ակումբ։ Ակումբում ներկաներն այլևս հանդիսատես չէին, այլ կատարող էին։ Բեմի վրա, պատերի տակ, բարի հերթի մեջ, սեղանների շուրջ, դռան մոտ։ Ներկաների կազմը բավական միապաղաղ էր. մոտ հարյուր կին մոտավորապես իմ տարիքի, մի քանի նույնասեռական տղամարդ, ու մեկ էլ Մորթենը։

Ինձ զարմացրել էր, թե իռլանդացիներն ինչպես են կարողանում ամենայն անկեղծությամբ ուրախանալ։ Ինձ զարմացրել էր, թե ինչպես էին բոլորը միաձայն երգում, բոլորը միասին պարում, ինչպես բոլորը բոլոր երգերի բառերը գիտեին, ինչպես էին մոտենում ու խոսում անծանոթների հետ, գրկում անծանոթներին։ Ակումբում ամենամաքուր ուրախությունն էր, որը զուրկ է ցանկացած ձևականությունից։

Ակումբում ինչ֊որ մի պահ ինչ֊որ մեկը սկսեց պլաստմասայե գդալներ բաժանել։ Սկզբում չէի հասկանում՝ ինչի համար էին։ Բայց երբ հնչեց Ironic֊ը, այդ բոլոր գդալներն օդ բարձրացան “It’s like ten thousand spoons” տողի հետ։

Իսկ Ալանիս Մորիսեթից հետո դիջեյը 90֊ականների այլ կին կատարողների երգեր միացրեց։ Մեկը մյուսի հետևից հնչում էին 90֊ականների սիրածս կատարողները սիրածս երգերով։ Ու բոլորը միասին երգում ու պարում էին։ Զարմացել էի։ Զարմացել էի նաև, որ այս երգերն ուրիշներն էլ անգիր գիտեն, որ սրանց տակ պարել կարելի է, որ ավելի քան հարյուր հոգի պարում է դրանց տակ։ Զարմացել էի, որովհետև երբ դեռահաս էի, զանազան քեֆերի ներկայանում էի հենց այս նույն փլեյլիսթով ու հենց այս նույն երգերը ոչ ոք միացնել չէր սիրում։ Ինձ միշտ ասում էին՝ սրանց տակ պարել հնարավոր չէ։ Ասում էին, ու հավատում էի։ Հավատում էի մինչև այդ գիշերը Դուբլինում։

Դուբլինում մեր հաջորդ օրն անցկացրինք թափառելով, գրախանութից գրախանութ մտնելով, լեպրեկոնների թանգարան գնալով, Ջոյսին բարև տալով ու դեռ չպատմված մնացած պատմություններով։

Հոկտեմբերին էլի ենք գնալու Դուբլին։ Այս անգամ Լիզա Հանիգանի համերգին, այս անգամ միանգամից երկուսը։ Ալանիս Մորիսեթն իմ դեռահասության կատարողն է, Լիզա Հանիգանը՝ հասունության, իսկ Դուբլինն այն քաղաքն է, որտեղ իմ Եսի բոլոր կտորները հանդիպում են իրար։

Այրի լինելու դժվարությունները Քոլմ Թոբինի «Նորա Վեբստեր» վեպում

Անցյալ տարի Լուիզիանայի գրական փառատոնում Քոլմ Թոբինն ասաց, որ իր թիրախային լսարանն Իռլանդիայի Վեքսֆորդի բնակչությունն է: Ինքը գրում է Վեքսֆորդի համար ու Վեքսֆորդի մասին ու զարմանում է, թե ոնց են իրեն ուրիշներն էլ կարդում:

Երևի Թոբինը մի քիչ սխալվում էր, որովհետև հենց նոր փակեցի «Նորա Վեբստերը» ու մտածեցի՝ այ քեզ բան, էս ինչ լավ գիրք էր:

«Նորա Վեբստերը» 60-ականների վերջի Իռլանդիայի գավառական Էնիսքորթի քաղաքում բնակվող քառասուն տարեկանում այրիացած կնոջ մասին է: Ընտանիքի միակ կերակրողը մահացել է, ու չորս երեխաների հոգսը մնացել է Նորայի ուսերին: Նորան ամուսնանալուց ի վեր չի աշխատել: Չգիտի՝ կկարողանա՞ արդյոք գործ գտնել:

Բայց գավառական քաղաքում, որտեղ բոլորը բոլորին գիտեն, Նորան իր հոգսերի հետ մենակ չէ: Բոլորի ուշադրության կենտրոնում է, ու նրա ամեն մի քայլը քննադատվում է: Մի կողմից, պետք է իր վիշտը հաղթահարի ու օգնի երեխաներին, որ նրանք էլ հաղթահարեն: Մյուս կողմից, պետք է ապրուստի միջոցներ հայթայթի: Ու ի վերջո, պետք է կարողանա այնպես անել, որ հարևան-բարեկամների քննադատությանը չարժանանա:

Էնիսքորթիում որքան էլ մարդիկ քիթները խոթում են ուրիշի կյանք, նույնքան նաև օգնության հասնող են: Նորայի նախկին շեֆը նրան աշխատանք է առաջարկում: Նախկին միանձնուհի Լորին երգի դասեր է տալիս: Նորայի մի քույրն ու ամուսնու եղբոր կինը զբաղվում են փոքր տղաների խնամքով: Բայց մյուս կողմից էլ Նորան նկատում է, որ իր քույրն ու ամուսնու եղբոր կինն իր երեխաներից ավելի տեղյակ են լինում, քան ինքը: Նմանապես ինքն իր քրոջ մասին շատ բան չի իմանում: Նորայից լիքը բան թաքցնում են՝ չիմանալով, թե ինչ ռեակցիա կտա, եթե իմանա: Բայց Էնիսքորթին փոքր տեղ է, ու լուրերը շատ արագ են տարածվում: Նորան քրոջ նշանադրության մասին իմանում է իր կոլեգայից:

Նորան ամուր կին է: Իր երեխաներին ատամներով պաշտպանում է, ու երբ դպրոցում անարդարություն է կատարվում կրտսեր որդու նկատմամբ, բոլորին խառնում է իրար՝ մինչև ուզածին հասնի: Նորան ամեն ինչ անում է երեխաների համար, բայց գալիս է մի պահ, որ սկսում է ինքն իրենով զբաղվել: Ի՞նչ կասեն Մարգարեթն ու Ունան, եթե տղաներին տանը մենակ թողնի ու երեկոյան տնից դուրս գա: Ի՞նչ կասեն, եթե ձայնագրիչ գնի: Ի՞նչ կասեն, եթե տունը վերանորոգի: Որոշումներ կայացնելիս հիշում է նաև հանգուցյալ ամուսնուն՝ Մորիսին: Ի՞նչ կասեր Մորիսը: Նորան սովոր չէր առանց նրա որոշումներ ընդունել:

«Նորա Վեբստեր» վեպը գրելով երրորդ դեմքով՝ Քոլմ Թոբինն ամբողջովին մտնում է այրի կնոջ մարմնի ու նրա աշխարհընկալման մեջ: Մենք տեսնում ենք Էնիսքորթին նրա աչքերով ու ծանոթանում նրա մտքերին, երկմտանքներին ու ամեն մի որոշման համար տրված արդարացմանը: Նվագարկիչ է գնում: Կողքից բոլորը դա որպես ավելորդ ծախս են տեսնում: Իսկ Նորայի համար երաժշտությունը բացահայտում է, հոգսերից փախուստի տեղ: Նվագարկիչը մի բան է, որ չէր կարող ամուսնու կենդանության օրոք, որովհետև Մորիսը երաժշտություն չէր լսում: Նորան «առիթից օգտվում է», որ ամուսինը չկա: Ընթերցողը Նորայի կողմից է:

Թոբինի լեզուն շատ լավն է: Պարզ, առանց խուճուճ նախադասությունների, առանց ընթերցողին մոլորեցնելու, բայց նաև առանց ամեն ինչ ծամած ընթերցողի բերանը դնելու: Կերպարների փոխհարաբերություններն ընկալում ես էնպես, ասես դու ներկա ես էդ բոլոր դեպքերին: Ու թեև Թոբինի ասած միայն վեքսֆորդցիներին հասկանալի տեղեր իսկապես կային, դա չէր խանգարում վեպը հաճույքով կարդալուն:

Գրքում շոշափվում է նաև այդ ժամանակի քաղաքական հարցեր: Նորան հիացած է ֆինանսների նախարար Չառլի Հոուիով, որովհետև այրիների նպաստը բարձրացրել է, որովհետև միակ քաղաքական գործիչն է, որն այրիների մասին մտածում է: Իսկ մյուսները քննադատում են նրան՝ առաջ քաշելով զանազան կանանց հետ կապված սկանդալներ: Խոսվում է նաև Հյուսիսային Իռլանդիայում կաթոլիկների ու բողոքականների բախման մասին: Ու երբ մեկը նշում է, թե դա իրենց հետ կապ չունի, Նորան պատասխանում է. «Մենք բոլորս իռլանդացի ենք»:

Թոբինի վեպը շատ իռլանդական է: Մի կողմից քաղաքական հարցերն են, որոնցից կերպարներն անմասն չեն մնում: Մյուս կողմից, ոտքից գլուխ իռլանդական գավառական կյանքն է՝փաբ քուիզերով ու երաժշտությամբ, թեթև հումորով, իրար օգնելով ու բամբասելով, որպես գավառացի Լոնդոնի մասին երազելով՝ միևնույն ժամանակ պահպանելով իռլանդական արժանապատվությունը:

Իռլանդական արկածներ, մաս 3. Դուլին (Ապաքինում)

Դուլինն Իռլանդիայի արևմտյան ափին ընկած մի գյուղ է՝ Մոհերի ժայռերից ոչ հեռու:

Զբոսանք դեպի Մոհերի ժայռերը

Դուլինն ընտրել էի հենց միայն նրա համար, որ Մոհերի ժայռերին մոտ էր: Ժայռերը ծեծված տուրիստական վայր են, ու ավտոբուսներ կան, որոնք տուրեր են կազմակերպում դեպի այնտեղ: Բայց քարտեզով նայելով Դուլինի հեռավորությունը Մոհերի ժայռերից՝ մտածեցի, որ այցելությունս խիստ օրիգինալ կերպով կանեմ. Դուլինից ոտքով կքայլեմ Ատլանտիկի ափով, ճամփին լիքը կմտածեմ, շուրջս կնայեմ ու հրաշալի ժամանակ կանցկացնեմ ինքս ինձ հետ:

Ճամփի սկիզբը
Ճամփի սկիզբը

Երբ հասա Դուլին, պարզվեց՝ այնտեղից ոտքով Մոհերի ժայռեր գնալն էնքան էլ զարմանալի բան չէ. հատուկ ոտքի ճանապարհ կա սարքած հենց ափի երկայնքով, տևողությունը՝ երկու ժամ:

Տեղավորվելուն պես մի շիշ ջուր վերցրի ու արագ ինձ դուրս գցեցի դեպի Մոհերի ժայռեր: Ճանապարհի սկզբում զգուշացում կար, թե ընթացքը վտանգավոր է, բարդ արշավ է, պետք է զգույշ լինել և այլն, և այլն: Բարեբախտաբար, եղանակը բացառիկ լավն էր. արև էր, իսկ քամի գրեթե չկար:

Ատլանտյան վայրի ծաղիկ
Ատլանտյան վայրի ծաղիկ

Իսկ ես գնում էի դանդաղ: Տեղ-տեղ կանգ էի առնում, նայում օվկիանոսին, խորը շունչ քաշում, նստում խոտերին ու գրում: Նստում էի երջանիկ, արևը՝ մեջքիս, իսկ ականջներիս օվկիանոսի մռնչոցից բացի ուրիշ ոչինչ չէր հասնում:

Քայլում էի ես՝ նայելով ճամփի ժայռերին, դրանց զարկվող ալիքներին ու թռչուններին: Ճամփին մտածում էի, խոսում ինքս ինձ հետ, երգում, հարցեր տալիս, պատասխաններ գտնում: Վտանգավոր տեղերով անցնելիս նայում էի ոտքերիս տակ: Գլուխս պտտվում էր երբեմն, ու մտածում էի՝ եթե ընկնեմ, ինձ ոչ ոք չի գտնի:

Դադար ճամփի կեսին
Դադար ճամփի կեսին

Ամբողջ ճամփին հանդիպում էի նաև այլ արշավականների: Բոլորը խմբերով էին: Հատուկենտ մենակ գնացող տղամարդիկ կային: Ես միակ կինն էի: Իսկապե՞ս ես էդքան քաջ եմ, որ մեն-մենակ դուրս եմ եկել ու քայլում եմ ժայռերի վրայով:

Աշխարհը չի ընկալում, թե ինչպես կարող եմ ինքս ինձնով երջանիկ լինել: Եվ արդյոք դա չէ՞, որ վանում է տղամարդկանց, որ ես իրենցից կախում չունեմ, որ իմ երջանկությունը միայն իմ ձեռքերում է:

Առաջին հայացս Մոհերի ժայռերին
Առաջին հայացքս Մոհերի ժայռերին

Իսկ երկու ժամն ուղղակի թռավ: Չնկատեցի էլ թե ինչպես մի բարձունք հաղթահարելուց հետո ժայռերն անմիջապես աչքիս առաջ հայտնվեցին: Շունչս պահած նայում էի դրանց հզորությանը: Ու թռչունները ճախրում էին օվկիանոսի վրայով, կանգ առնում ժայռերին: Ես մեկ էի դարձել բնության հետ: Մտածում էի՝ շա՜տ տարիներ անց երեխաներիս բերելու եմ այստեղ, պատմեմ, թե ինչու եկա Իռլանդիա, ցույց տամ իմ մտքերի ճանապարհը:

Գերմանիայի նախագահն իր շքախմբով
Գերմանիայի նախագահն իր շքախմբով

Մի՞թե հանուն նրա, որ հետս եկող չկար, պիտի չգայի, պիտի հրաժարվեի էս բոլոր զգացողություններից:

Ժայռերի ամենատուրիստական մասում Գերմանիայի նախագահին տեսա: Շրջապատված էր լրագրողներով ու թիկնապահներով ու ինչ-որ բաներ էր ասում: Մտածեցի՝ խե՜ղճ նախագահ, ի՜նչ ես բաց թողել՝ Դուլինից ժայռեր չքայլելով, այլ միանգամից այնտեղ գալով քո շքախմբով:

Եկել եմ այստեղ, որ համոզվեմ, որ Իռլանդիան դու չես: Դու չես իմ արցունքները, որոնք հոսում էին Դամիեն Ռայսի համերգի ժամանակ: Դու չես Մոհերի ժայռերին զարկվող Ատլանտիկը և դրանց վրայով սավառնող թռչունները: Ես քեզ կես տարի սիրեցի, իսկ Իռլանդիան սիրելու եմ հավետ:

Ինիշ մոր

Ինիշ մորն Արան կղզիներից մեկն է: Այս կղզիները հայտնի են նրանով, որ այնտեղ գործածվող հիմնական լեզուն իռլանդերենն է: Ամենամեծն Ինիշ մորն է: Ունի տասնչորս գյուղ, մոտ 900 բնակչություն, երեք եկեղեցի, երեք տարրական դպրոց, մեկ բժիշկ և մեկ սուպերմարկետ: Կանայք ցամաք են գնում ծննդաբերելու համար:

Մոհերի ժայռերը նավի վրայից
Մոհերի ժայռերը նավի վրայից

Դուլինից ամեն առավոտ նավ է մեկնում Ինիշ մոր: Երբ գնացի տոմս գնելու, վաճառողուհին նայեց, ժամացույցին, նայեց ինձ ու հարցրեց.

– Մեքենա ունե՞ս:

– Չէ:

– Այստեղից նավահանգիստ քսանհինգ րոպեի ոտքի ճանապարհ է, իսկ նավը մեկնում է ժամը տասին:

Այդ պահին ուղիղ քսանհինգ րոպե կար:

– Սպասիր այստեղ, հիմա կկազմակերպեմ, քեզ տեղ կհասցնեն:

Մի տասը րոպե սպասեցի խանութում: Եկավ մի տարեց կին, նստեցրեց իր մեքենան ու տարավ նավահանգիստ:

– Մենա՞կ ես,- հարցրեց:

– Հա,- ասացի,- պիտի մեկի հետ գայի, բայց չստացվեց: Ես էլ որոշեցի մենակ գալ:

– Քաջ աղջիկ,- ասաց: Առաջարկեցի վճարել ինձ նավահանգիստ հասցնելու համար: Հրաժարվեց:

Դանիայում նման բան չէր լինի:

Եղանակն այդ օրն ահավոր էր: Անձրև ու քամի էր, իսկ ես շտապելիս մոռացել էի անձրևանոցս, հետևաբար նավում պիտի ներսում նստեի:

Նավարկությունն ահավոր էր: Նավը զարկվում էր ալիքներին, ճոճվում, թեքվում: Անընդհատ թվում էր՝ ուր որ է շուռ է գալու: Բայց ամենաանտանելին սրտխառնոցն էր: Նավի անձնակազմը հոգատար էր: Ինձ տոպրակ առաջարկեցին: Փսխելուց հետո մի քիչ լավ էի:

Ինիշ մորում անձրև էր գալիս: Սկզբում որոշել էի հասնելուն պես հեծանիվ վարձել ու պտտվել կղզով: Բայց էդ եղանակին անհույս բան էր: Մեզ դիմավորեցին զանազան վարորդներ ու առաջարկեցին կղզիով պտտեցնել: Էդպես ես հայտնվեցի միկրոավտոբուսներից մեկում: Վարորդն այն համով իռլանդական հումորով մեզ մի վայրից մյուսն էր տանում ու պատմում կղզու մասին: Մեզ իջեցրեց Դուն Էնգուս ամրոցի ավերակների մոտակայքում:

Տեսարան ամրոց բարձրանալիս
Տեսարան ամրոց բարձրանալիս

Ամրոցը կելտական ժառանգություն է ու կառուցվել է մ.թ.ա. երկրորդ հազարամյակում: Թե ումից պաշտպանվելու համար էր այն, հայտնի չէ:

Քսան րոպե պետք էր քայլել ամրոցին հասնելու համար: Եղանակն ահավոր էր: Վարորդը հովանոցներ առաջարկեց: Վերցրեցի մեկը: Բարձրացա, հասա ավերակներին՝ կռվելով քամու ու անձրևի դեմ: Հաճախ ոչ թե վերելք էր դա, այլ հովանոցի կառավարում, որ չթռչի-գնա, հետն էլ ինձ անձրևից պաշտպանի:

Վերևում չկարողացա երկար մնալ հենց եղանակի պատճառով: Փորձեցի դանդաղ իջնել: Հովանոցիս պատճառով շարժումներս նույնիսկ ավելի սահմանափակ էին: Ու չնայած ահավոր եղանակին, թրջվելուն ու սղլիկ քարերին, տրամադրությունս բարձր էր, ու հա ծիծաղում էի, մինչ մռթոշած գերմանացի տուրիստները թարս-թարս ինձ էին նայում:

Հենց Դուն Էնգուսից իջնելու ճանապարհին էր, երբ թրջված ու սառած, բայց պայծառ ուղեղով գտա իմ կյանքի կարևորագույն հարցերից մեկի պատասխանը. ինչո՞վ եմ ուզում զբաղվել: Գտա պատասխանն ու այդ տասը-տասնհինգ րոպեների ընթացքում կարողացա նաև ծրագիր մշակել, թե ինչպես եմ հասնելու դրան:

Հովանոցը կոտրվել էր: Բայց հենց հասա ներքևում գտնվող թանգարանին, վերանորոգեցի ու նորմալ վիճակում վերադարձրի վարորդին:

Մինչ վարորդը կգար, մոտակա սրճարանում ճաշեցի: Այնտեղ կրակ կար, որի մոտ տաքացա ու հնարավորության սահմաններում չորացրեցի թրջված շորերս: Տեղացիներն էլ էին սրճարանից օգտվում: Տեղացիները միմյանց հետ իռլանդերեն էին խոսում: Ականջս շոյվում էր:

Գերեզմանոցը
Գերեզմանոցը

Վարորդը շուտով եկավ, մեզ իջեցրեց նաև յոթ եկեղեցիների մոտ, որտեղ նաև գերեզմանոց կա: Հետո հասցրեց նավահանգիստ:

Մինչև նավի մեկնելը դեռ քառասուն րոպե կար, իսկ ես չէի պատրաստվում դրսում սառել: Մտա մոտակա փաբն ու սուրճ պատվիրեցի: Մինչ կխմեի, մի իռլանդացի մոտեցավ:

– Սիրուն աչքեր ունես,- ասաց:

Ցերեկը երեք անց կես էր դեռ, բայց արի ու տես, որ մարդը տեղը տեղին խմած է:

– Ամուսնացա՞ծ ես: Չէ՞: Ես էլ չէ: Արի ամուսնանանք:

Ծիծաղեցի ու ասացի, որ կես ժամից նավ եմ նստելու, իսկ երկու օր անց ընդհանրապես Իռլանդիայում չեմ լինելու: Խնդրեց, որ մնամ: Կրկնեցի նույնը:

– Մի քիչ խմած եմ,- ասաց:

– Տեսնում եմ,- պատասխանեցի:

Հետո վեր կացա, որ գնամ: Փաբով մեկ գոռաց.

– Մի՜ գնա, ես քեզ սիրում եմ:

Էստեղ լրիվ ծիծաղից թուլացա:

– Քեզ ֆեյսբուքով գտնելու եմ,- գոռաց:

Անուն-ազգանունս գրեցի թղթի վրա ու ասացի.

– Եթե գտնես ու առաջարկդ կրկնես, կընդունեմ:

Ու գնացի դեպի նավը:

Հետդարձն էլ պակաս արկածային չէր: Նավի անձնակազմին հարցրի, թե որտեղ է ամենահարմարը, որ սրտխառնոց չունենամ: Ասացին՝ դրսում: Ուրեմն պետք էր ընտրել. կա՛մ սրտխառնոց, կա՛մ թրջվել: Ես ընտրեցի երկրորդը:

Կատաղած Ատլանտիկը
Կատաղած Ատլանտիկը

Նավը նորից գալարվում էր ալիքներին: Ալիքները երբեմն էնքան բարձր էին, որ թրջում էին ամբողջ տախտակամածը: Ժպտում էի, չէի վախենում: Երբեմն նավն էնքան ուժեղ էր թեքվում, որ ուղևորներն իրար վրա էին լցվում: Երեխաները ծնողների գրկում լացում էին: Էս անգամ սրտխառնոց չունեցա: Իսկ ափին մոտենալիս ծիածան տեսա: Ամեն անգամ ծիածան տեսնելիս հանգստություն է իջնում վրաս, ժպտում եմ, ուրախանում:

Ծիածան. Իռլանդիայում արածս վերջին լուսանկարն է: Դրանից հետո ֆոտոապարատը փչացավ:
Ծիածան. Իռլանդիայում արածս վերջին լուսանկարն է: Դրանից հետո ֆոտոապարատը փչացավ:

Ափ հասա ոտքից գլուխ թրջված: Կոշիկներս էսօր նոր չորացել են: Գնացի հոսթել ու սատկած քնեցի: Մինչ հոսթել մտնելն էլ մի ծիածան տեսա:

Իմ նոր ընկերները

Էդինբուրգի տխուր փորձից հետո հաստատ որոշել էի այլևս երբեք հոսթելներում չմնալ: Ու երևի ախմախ որոշում էր, որովհետև հյուրանոցներում մենակ իսկապես տխուր է: Ոչ մեկի հետ չես շփվում, չես խոսում: Ինքդ քեզ հետ ես քո սենյակում, որտեղ հաճախ մեկից ավելի մահճակալ կա:

Չեմ հիշում՝ ինչը ստիպեց, որ Դուլինում ոչ թե հյուրանոց, այլ հոսթել վերցնեմ: Ռիվյունե՞րն էին լավը, հյուրանոցներում տեղ չկա՞ր, թե՞ չափից դուրս թանկ էր մի հոգու համար: Ամեն դեպքում, Դուլինի հոսթելն իմ տեսած լավագույններից էր՝ թե՛ մաքուր էր, թե՛ լիքը հարմարություններ ուներ:

Հոսթելի իմ սենյակում ինձնից բացի ևս հինգ աղջիկներ կային: Ծանոթացա նրանցից երկուսի հետ. չեխ Անյեժկան ու գերմանացի Կատերինան: Երկուսն էլ մենակ էին ճամփորդում: Սկսեցինք իրար պատմել, թե ով ինչ է հասցրել Իռլանդիայում անել: Պարզվեց՝ Անյեժկան նույն իմ երթուղով է գնում, ուղղակի Դուլին եկել է Քիլարնիից առաջ: Իսկ ես կարծում էի ես եմ խելառը, որ նման երթուղի եմ գծել: Իսկ Կատերինան Դուբլինում է եղել, հեչ չի սիրել: Ասաց, որ ինքն էլ է մասնակցել անվճար զբոսանքին:

– Ո՞վ էր քո գիդը,- հարցրի:

– Պատրիկը,- ասաց:

– Ի՜մն էլ:

– Այդ օրն էնտեղ մի աղջիկ կար, Պատրիկն ասաց, որ առաջին հայն է իր խմբում:

– Դա ես էի:

Ծիծաղեցինք: Պուճու՜ր-պուճու՜ր աշխարհ: Ո՞վ կմտածեր, որ Դուբլինից հետո կհանդիպեինք Իռլանդիայի մյուս ծայրում հոսթելի նույն սենյակում ու կգնայինք փաբ գարեջուր խմելու:

Դուլինի փաբերում երաժշտությունն ավանդական իռլանդական է: Մի կողմից, չես կարող հետները երգել, որովհետև երգող չկա, բայց մյուս կողմից մաքուր իռլանդական շունչն ես զգում իռլանդական գործիքներով:

Մեր սեղանի մոտ Հյուսիսային Իռլանդիայից երկու հասակավոր զույգ նստեցին: Զրույցի ընթացքում պարզեցինք, որ խնամիներ են: Ինձ սկզբում իռլանդացու տեղ դրեցին: Երբ ասացի, որ չէ, մտածեցին՝ ամերիկացի եմ, հետո՝ անգլիացի:

– Անգլերենի լեզվակիր չեմ,- ասացի:

– Ուրեմն Դանիա՞:

Ծիծաղեցի:

Զույգերը գնացին: Հետո մեզ մոտեցան երկու հյուսիսիռլանդացի տղաներ՝ Էնդին ու Մայքլը: Նրանք էլ ինձ հյուսիսիռլանդացու տեղ դրեցին: Չէ ու չէ, հայ եմ, սպանեցիք: Տղաները վրաններով արշավի էին: Իրար հետ խմեցինք: Ընթացքում զանազան երգեր էինք երգում: Կատերինան ու Անյեժկան զարմացել էին, որ Էնդին ու Մայքլն ինչ երգ երգում էին, ես ձայնակցում էի: Էնդին ու Մայքլն էլ էին զարմացել: Մեռա բացատրելով, որ ես հասարակ տուրիստ չեմ, ես Իռլանդիայի վրա տարած եմ:

Երբ փաբն արդեն փակվում էր, գնացինք Էնդիի ու Մայքլի վրանը: Էստեղ սկսեցինք զանազան ջրիկ խաղեր խաղալ ու զրուցել լուրջ ու անլուրջ բաների մասին:

– Չե՞ս կարոտում տունդ,- հարցրեց Մայքլը:

– Սովորել եմ,- ասացի: Բայց արդեն սկսել էի կարոտել իմ Կոպենհագենի միջավայրը: Մագդային ու Մայային արդեն մի ամսից ավելի կլիներ, ինչ չէի տեսել:

Գիշերը երեքի կողմերն աղջիկներով վերադարձանք մեր սենյակ: Հաջորդ առավոտ միասին նախաճաշեցինք ու ֆեյսբուքում ընկերացանք: Նրանց հրավիրեցի Կոպենհագեն:

«Մի անգամ» մյուզիքըլը

Դուլինից Դուբլին հասա նախատեսվածից շա՜տ ուշ: Նախ, քանի որ գիշերն ուշ էի քնել, որոշեցի ոչ թե առաջին, այլ երկրորդ ավտոբուսով մեկնել Գոլուեյ, իսկ երկրորդն առաջինից երեք ժամ հետո էր: Հետո, ընթացքում էլ լիքը ուշացումներ եղան: Արդյունքում՝ ժամը յոթ անց էր, նոր հասա Դուբլին: Նախատեսել էի փաբային շրջագայությանը գնալ, բայց իրերս հյուրանոցում թողնելուց հետո ուղղակի ժամանակ չկար դրան հասնելու:

Օլիմպիա թատրոնը. լուսանկարն արել եմ Պատրիկի զբոսանքի ժամանակ
Օլիմպիա թատրոնը. լուսանկարն արել եմ Պատրիկի զբոսանքի ժամանակ

Ուրեմն «Մի անգամ» մյուզիքըլը կնայեմ: Հետաքրքիր է՝ Իռլանդիա մտնելիս առաջին բանը, որ նկատեցի, մյուզիքըլի պաստառն էր: Իսկ այն դիտելը կլինի վերջին անելիքս: Կատերինան արդեն տեսել էր այն ու խորհուրդ էր տվել: Ես էլ մտածեցի՝ իսկապես խորհրդանշական կլինի, որովհետև շատ ամիսներ առաջ, երբ դրա կինոն էի նայել, դա եղել էր առաջին հրաժեշտը, որ ներքուստ տվել էի իռլանդացուն: Թող սա էլ լինի վերջին հրաժեշտը:

Ճամպրուկս շպրտեցի հյուրանոցում ու դուրս վազեցի: Աշխատողը հետևիցս նայեց ու ասաց.

– Էս ինչ արագ էր:

– Շտապում եմ,- գոռացի ու վազեցի դեպի Օլիմպիա թատրոն: Ներկայացումից հինգ րոպե առաջ հասա ու հասցրի տոմս առնել:

Մյուզիքըլը շատ բաներով ֆիլմից լավն էր, շատ բաներով՝ վատը: Էստեղ դերասաններն իսկապես խաղում էին, էն բնական քիմիան, որ Իրգլովայի ու Հանսարդի միջև տեսնում էիր, չկար: Հետո, շատ էին սիրո մասին բանալ երկխոսությունները, որոնք արժեզրկում էին ներկայացումը: Բայց ուժեղ կողմը դերասան-երաժիշտներն էին: Բեմի վրա բոլորը թե՛ դերասաններ էին, թե՛ երաժիշտներ: Մեկ խաղում էին, մեկ՝ նվագում, մեկ՝ երկուսը միասին: Հզոր բան էր ծայրից ծայր կենդանի երաժշտությամբ «Մի անգամը» լսելը: Մեկ էլ շատ էր իռլանդականացրած: Լիքը նուրբ իռլանդական հումորներ կային, որ չգիտեմ՝ բանից անտեղյակ մարդկանց հասու՞ է արդյոք:

Բայց ներկայացման ժամանակ բնավ չլացեցի ու չընկա ահավոր էմոցիոնալ վիճակների մեջ, ինչպես պատահել էր ֆիլմը դիտելիս: Երբ այն ավարտվեց, ծափահարեցի ու դուրս եկա թատրոնից՝ քայլելով դեպի հյուրանոց: Ճամպրուկս հավաքեցի ու պատրաստվեցի հաջորդ առավոտ օդանավակայան գնալուն:

Ինքնաթիռ նստեցի թեթևացած, անհամբեր, որ շուտով տուն եմ հասնելու, ազատագրված ու ապաքինված: Միլիոն անգամ արժեր, հաստատ արժեր այս ճամփորդությունը ու արժեր գալ մենակ:

Իռլանդական արկածներ, մաս 2. Քիլարնի (Ազատագրում)

Ճանապարհ

Առավոտյան աչքերս ուռած էին, բայց ներքուստ թեթևություն էի զգում: Ոնց որ ինչ-որ ծանրություն վրայիցս պոկված-ընկած լիներ: Արագ-արագ հավաքվեցի, ու քանի որ անձրև էր գալիս, ավտոբուս նստեցի, որ հասնեմ ավտոկայան: Էստեղ պետք է հիշել, որ Իռլանդիայում ավտոբուսները գրեթե երբեք ժամանակին չեն գալիս, ու ներվայնացնող են էդ ուշացումները:

Ճամփորդությունս պլանավորելիս ես շատ լավ գիտեի, որ ավտոբուսներում ահագին երկար ժամանակ եմ անցկացնելու: Մտածում էի՝ ոչինչ, պատուհանից դուրս կնայեմ, Իռլանդիայի գեղեցիկ բնությամբ կհիանամ, լիքը կգրեմ ու կկարդամ, կմտածեմ էն հարցերի շուրջ, որոնց պատասխանները պիտի ճամփորդության վերջում գտնեմ:

Բայց չէ… Ավտոբուսում անտանելի սրտխառնոց սկսվեց, ու ես մենակ կարողանում էի պատուհանից դուրս նայել, ֆեյսբուքում ստատուսներ պոստել, թե՝ Իռլանդիայի խոտն ավելի կանաչ է, մեկ էլ գլուխս դնել ապակուն ու քնել: Այդպես մի կերպ Քորք հասա ու թեյ խմեցի, որ սրտխառնոցս թեթևանա, հաջորդ ավտոբուսին դիմանամ:

Ճամփին: Տեսարան ավտոբուսի պատուհանից
Ճամփին: Տեսարան ավտոբուսի պատուհանից

Բայց ճանապարհին անցնում էինք լիքը սիրուն-սիրուն պստիկ քաղաքներով ու գյուղերում ու մտածում էի՝ ինչքան տեսնելու բան կա Իռլանդիայում:

Քիլարնի

Արդեն չեմ հիշում, թե ինչ սկզբունքով եմ ընտրել երթուղիս ու ինչու հենց Քիլարնին: Բայց հենց տեղ հասա, միանգամից նկատեցի, որ տուրիստաշատ քաղաք է: Չնայած դրան, Դուբլինից ահագին տարբերվում է. փոքր ու կոմպակտ, նեղլիկ փողոցներով, որոնց մի մասը դալաններից էին սկսվում: Շուրջդ էլի ինչ լեզու ասես չէիր լսի, բայց գոնե սպասարկման ոլորտում լիքը իռլանդացիներ կային, ու կարոտ չէիր մնում տեղացի տեսնելուն:

Քիլարնի. դալանից սկսվող փողոց
Քիլարնի. դալանից սկսվող փողոց

Հյուրանոցում տեղավորվելուց հետո դուրս եկա քաղաքով թափառելու: Մեկ էլ քաղաքի գլխավոր փողոցում երաժշտություն եմ լսում: Մոտենամ, տեսնեմ՝ ծանոթ դեմք է:

– Էրի՜կ,- կանչում եմ,- հիշեցի՞ր ինձ:

– Մի րոպե, չասես, չասես… Հայաստա՞ն:

Երեք տարի առաջ, երբ Դուբլինում թափառում էի ու ընկերուհիներիցս մեկի ծննդյան օրվա առթիվ փողոցային երաժիշտների շնորհավորանքներ հավաքում, Էրիկը շնորհավորողներից մեկն էր: Հետո զրուցել էինք մի քիչ: Ինքը սովորաբար ամեն ազգության հարմար երգ է ունենում, բայց հայկական երգ չուներ: Ու դրանից հետո Դուբլինում թափառելիս նրան հաճախ էի այս կամ այն փողոցում տեսնում, ինքն էլ երգն ընդհատում էր, գոռում՝ Առմենիա՜, ես էլ ժպտում, անցնում էի: Քիլարնիում նրան հանդիպելը մեծ անակնկալ էր:

– Այստեղ եմ ապրում,- ասաց,- ի՞նչ երգեմ քեզ համար… սպասիր, սա քո սիրածներից չէ՞:

Piano Man-ը սկսեց նվագել:

Էրիկը՝ նույն գլխարկով, Շոտլանդիայի դրոշը կիթառին
Էրիկը՝ նույն գլխարկով, Շոտլանդիայի դրոշը կիթառին

Հաջորդ օրն էլ Էրիկին տեսա: Շուրջը լիքը մարդիկ էին հավաքված, անցնող-դարձողներին էլ ռեպլիկներ էր բաց թողնում.

– Սիրում եք իրար, ինչու՞ իրար ձեռք չեք բռնում:

Մեկ էլ հայտնվեցին ճոխ հագնված տարիքով կանայք ու մի տղամարդ: Տղամարդը դանդաղ վալս պատվիրեց ու կանանցից մեկի հետ սկսեց փողոցի մեջտեղում պարել: Մի մեքենա կանգնեց, վարորդը դուրս եկավ, խլեց կնոջը, մի քիչ պարեց հետը, վերադարձրեց առաջին տղամարդուն , նստեց առաջին մեքենան ու հեռացավ:

Գիշերային վալսը
Գիշերային վալսը

Կենդանի էր Քիլարնին նաև գիշերը: Անբացատրելի կյանք ու դրական էներգիա կար մեջը:

Փաբ 98

Իռլանդիայում իռլանդական փաբերը քչություն չեն անում, բայց դրանց մեջ կան այնպիսիք, որտեղ բացառապես տուրիստներ են գնում, ու այնպիսիք, որտեղ տեղացիներին էլ կհանդիպես: Ես այդ վերջիններից էի ուզում: Դրա համար քայլելով Քիլարնիի փողոցներում ու հոտոտելով բոլոր փաբերի դռները, ի վերջո համարձակվեցի մտնել 98՝ բավական փոքր փաբ, որտեղ կենդանի երաժշտություն էր հնչում:

Փաբ 98-ի երաժիշտները
Փաբ 98-ի երաժիշտները

Կարծեմ սառած էի, թրջվել էի, ժամն էլ ուշ չէր: Սուրճ վերցրի, նստեցի մի անկյունում ու սկսեցի գրել՝ հետևելով, թե ինչ է կատարվում տարածքում: Իսկ տարածքում երկու իռլանդացիներ ուրախ ձայնակցում էին երաժշտին ու համոզում, որ մյուսներն էլ միանան իրենց: Մեկ էլ կողքի սեղանի մոտից մի տղամարդ հարցրեց, թե որտեղից եմ:

– Հայաստանից:

Մի քանի վայրկյան լռություն տիրեց: Փորձում էր տեղը բերել, թե որն է Հայաստանը:

– Թուրքերը ձեզնից պիտի ներողություն խնդրեն: Նրանք ձեզ կոտորել են:

Ահավոր խմած էր:

– Սխալ էր: Դա շատ սխալ էր: Հիտլերին գիտե՞ս: Երկրորդ համաշխարհայինի ժամանակ ասել է. «Ո՞վ է հիշում հայերին»… մի քիչ խմած եմ, կներես,- գնաց խմիչք բերելու:

– Որտե՞ղ է Հայաստանը, կա՞ էդպիսի պետություն:

– Կա, Թուրքիայի մոտ է:

– Չկա: Ես գիտեմ, որ հայեր կան, բայց Հայաստան չկա:

Ազգային ինքնասիրությունս խիստ վիրավորվեց: Պայուսակիցս հայկական անձնագիրս հանեցի ու դեմ տվեցի:

– Հիտլերին գիտե՞ս, գիտե՞ս, թե ինչ է ասել:

Բլոկնոտս փակեցի: Փարթին թեժանում էր: Ես էլ միացա երգերին:

– Էս երգերը որտեղի՞ց գիտես,- զարմացած հարցրեց երգող իռլանդացիներից մեկը:

Դե արի ու բացատրի… Էս հարցն Իռլանդիայում լինելուս ընթացքում դեռ էլի էին տալու ու էդպես էլ չէին հասկանալու, թե ոնց կարող է Հայաստանի նման փախած երկրից մեկը, որը ոչ մի իռլանդացի նախնի չունի, էդքան տարված լինել Իռլանդիայի մշակույթով:

– Ու՞մ հետ ես,- հարցրեց երգող իռլանդացիներից մեկը, երբ երաժիշտը դադար տվեց:

– Մենակ եմ,- ասացի:

– Ո՞նց, մեն-մենակ եկել-հասել ես այստե՞ղ:

– Հա… պիտի մի ընկերոջ հետ գայի, բայց էլ իրար հետ չենք խոսում:

– Տղա՞: Պատմիր, ի՞նչ է եղել:

– Ուղղակի որոշեցի մենակ գալ:

– Քաջ աղջիկ ես,- ասաց,- հետո երեխաներիդ կպատմես էս ճամփորդությանդ մասին: Իսկ նա չի էլ պատկերացնում ինչ է կորցնում:

Նայեցի դեմքին: Պարզ, միամիտ, ուժեղ իռլանդական առոգանությամբ իռլանդացի էր: Ու մեկ էլ տեսնեմ՝ շրջվում, կողքինի հետ ինձ անծանոթ լեզվով է խոսում: Աչքերս թռան ճակատիս: Ուրեմն իռլանդերեն խոսողներ դեռ կան, նրանց կարելի է հանդիպել իրական կյանքում:

Եթե մենակ չճամփորդեի, այդ փաբում դժվար հայտնվեի, որովհետև ուղեկիցս չէր ուզենա փաբ գնալ, իսկ այնտեղ հնչող երաժշտությունն էլ իրենից ցածր կհամարեր: Եսի՞մ, երևի էնպես, ինչպես մենք՝ հայերս, ռաբիզն ենք ցածր համարում ու զարմանում, թե ինչպես են օտարերկրացիները լսում այն:

Քերիի օղակը

Ինձ ճանաչողները գիտեն, որ կազմակերպված տուրեր առանձնապես չեմ սիրում, որովհետև ինձ պետք է կոնկրետ վայրում անցկացնել այնքան ժամանակ, ինչքան ուզում եմ, ոչ թե այնքան, ինչքան ավտոբուսի վարորդը կթույլատրի: Բայց Քիլարնիում լինելով մենակ և ունենալով միայն մեկ օր ընտրությունս մեծ չէր, ու որոշեցի գնալ Քերիի օղակի տուրին:

Ավտոբուսը Քիլարնիից դուրս է գալիս, հերթով կանգնում Քերիի զանազան գեղատեսիլ վայրերում ու գյուղերում: Տարածքում ամեն մի բնակավայր մի փոքրիկ պատմություն ուներ. մեկում Փոք փառատոնն են տոնում ամռանը, մեկը Դանիել Օ՛Քոնելի ծննդավայրն էր, մյուսում Չառլի Չապլինն էր սիրում պարբերաբար հայտնվել, չորրորդը նախշուն տներ ուներ:

Ատլանտիկը
Ատլանտիկը

Ճամփին մի տեղ կանգնեցինք ու դիտեցինք իռլանդացի հովվի ներկայացումը: Այս հովիվը ոչխարների հետ սարեր չի գնում: Փոխարենը հատուկ վարժեցված շներին է ուղարկում ոչխարների հետևից: Իռլանդական հատուկ հումորով պատմում ու ցույց էր տալիս, թե ոնց է շանը հրահանգում այս կամ այն ուղղությամբ վազել ու դրան համապատասխան ոչխարները գնում էին այնտեղ, որտեղ պետք էր հովվին: Էնպիսի՜ վարպետությամբ էր դա անում: Շշմելու տեսարան էր:

Հովիվը
Հովիվը

Կանգնում էինք նաև Ատլանտյանի ափին զանազան տեղերում. Դինգըլ թերակղզու մոտ, լողափին, Սկելիգ կղզիները տեսնելու:

– Իռլանդիայում միայն մի տեղ կա, ուր ուզում եմ գնալ,- ասաց նա մեր երկրորդ հանդիպման ժամանակ ու ինչ-որ կղզիների անուն տվեց, որ մտքիցս թռան: Հետո հեռախոսով նկարները ցույց տվեց,- գուցե միասին գնանք:

Հազիվ երևացող Սկելիգ կղզիները
Հազիվ երևացող Սկելիգ կղզիները

Գուցե միասին գնանք… Ափից նայում էի կղզիներին ու ինքս ինձ խոստանում, որ երբե՛ք-երբե՛ք այնտեղ չեմ գնալու: Միասին պլանավորած լիքը բաներ ինքնուրույն անում եմ ու ինձ լավ զգում, բայց Սկելիգ կղզիներ չեմ գնա: Թող դա մնա այն միակ բանը, որը սկզբունքորեն չեմ անի, որը կպահեմ որպես հիշողություն այդ մի մարդուց ու ամեն անգամ Ատլանտիկի ափից կղզիներին նայելիս կտեսնեմ ինձ ափին մնացած ու նրան կղզիացած: Երբեմն մառախուղ կլինի, ու կղզիները լավ չեն երևա, ինչպես այս անգամ էր, երբեմն՝ պայծառ արև: Բայց ես պինդ կանգնած կմնամ իմ ափին:

Քիլարնիում ինձ ծանոթ իռլանդացին արդեն հեռավոր մի հուշ էր թվում, իմ կյանքի մի հատված, որն արդեն ավարտվել է ու որի ճանկերից ազատագրվում էի:

Առավոտյան ճամփա ընկա դեպի Դուլին:

Իռլանդական արկածներ, մաս 1. Դուբլին (Վերապրում)

Չգիտեմ՝ երբ սկսեցի Իռլանդիան ու նրա մշակույթը սիրել: Չգիտեմ՝ երբ այնտեղ գնալը դարձավ իմ կյանքի նվիրական երազանքներից մեկը, բայց շատ լավ հիշում եմ, որ այն իրականացրի 2012-ին՝ խոստանալով, որ վերադառնալու եմ: 

Ու դժվար այս տարի Իռլանդիա գնայի, եթե կյանքումս մի շիլաշփոթ չսկսվեր, ու դրանից դուրս գալու համար չորոշեի. գնալու՛ եմ ու գնալու՛ եմ մենակ:

Ինձ պետք էր այս ճամփորդությունը, որ հասկանայի՝ իռլանդացու նկատմամբ սերս ժամանակավոր էր, Իռլանդիայի նկատմամբ՝ հավերժ: Ինձ պետք էր հասկանալ, որ այդ իռլանդացին, որն ինձնից խլեց ամեն ինչ, չի նույնանում Իռլանդիայի հետ: Հետո նաև ուզում էի ինքս ինձ հետ ժամանակ անցկացնել, ու տարօրինակ կերպով Իռլանդիան Եվրոպայի այն հազվագյուտ երկրներից է, որտեղ ոչ մեկի չեմ ճանաչում, հետևաբար կարող էի ուզածիս չափ մենակ մնալ: Ինձ պետք էր նաև ապացուցել, որ մեն-մենակ ճամփորդելն էլ կարող է լավ լինել: Ու կարևորը՝ պետք էր համոզվել, որ իմ կյանքը, իմ լավ լինելը, իմ ծրագրերն ու զվարճանքները ոչ մեկից կախված չեն: Ուրեմն ունեմ Դամիեն Ռայսի համերգի տոմսը, կգնամ դեսպանատուն, վիզան կստանամ ու մեն-մենակ կմեկնեմ արկածներ որոնելու:

Այս ճամփորդությունս ոչ միայն ֆիզիկապես ինձ տեղից տեղ էր տանում Իռլանդիայի տարբեր վայրերում, այլև անձնական մի ամբողջ ուղի էր: Դրա համար աշխարհագրական տեղափոխություններին զուգահեռ կպատմեմ նաև իմ ներքին ճամփորդության մասին՝բաժանելով երեք մեծ մասերի (Դուբլին – Քիլարնի – Դուլին կամ Վերապրում – Ազատագրում – Ապաքինում):

Մաս 1. Դուբլին (Վերապրում)

Դուբլինը

Ինձ թվում էր՝ հենց ոտքս դնեմ Դուբլին, թե չէ, պիտի լավ զգամ, պիտի մոռանամ կյանքս տակնուվրա արած այդ մարդուն և ուղղակի վայելեմ: Բայց դեռ ինքնաթիռը չիջած, ես լացում էի: Լացում էի նաև հաջորդ գրեթե ամբողջ օրվա ընթացքում: Հեռանալու փոխարեն այդ մարդն ավելի էր մոտեցել, ու Դուբլինը նրան ավելի էր հիշեցնում, քան նույնիսկ Կոպենհագենը: Եվ այդ երկու օրերն անցկացրի նրան ճանաչելուս մի տարվա ամեն ինչը վերհիշելով ու վերապրելով:

Հյուրանոցում թեյ եմ խմում ու գրում
Հյուրանոցում թեյ եմ խմում ու գրում

Նախորդ ճամփորդությանս ընթացքում սիրահարվել էի Դուբլինին: Այս անգամ նեղվում էի: Սարսափելի մարդաշատ էր ու աղմկոտ ու չգիտեի՝ որտեղ թաքնվեմ: Ինչ լեզու ասես կլսեիր շուրջդ: Անսովոր էր, որ փողոցում անծանոթ մարդիկ մոտենում, սկսում են խոսել հետդ: Ուզում էի փախչել էդ ամենից, պոկվել, մի հանգիստ անկյունում հայտնվել: Իսկ Գրաֆթոն սթրիթում սկսնակ երաժիշտների փոխարեն ինչ-որ տուրիստ կլպող ախմախ նվագախմբեր էին:

Առաջին օրվա երեկոյան փաբ մտա: Իռլանդական երաժշտության փոխարեն երաժիշտը Ջոնի Քեշ էր նվագում: Ներսում լիքը հարբած ամերիկացիներ էին ու իրենց կորցրած երգում էին: Այդ աղմուկից էլ նեղվեցի: Բայց մեկ էլ տեսա մի աղջկա, որ ինձ նման մենակ էր եկել: Ես սկսեցի խոսել հետը: Իսպանացի էր, Բելֆաստում է ապրում: Ասաց, որ երբեմն էսպես շաբաթ օրերին մենակով գալիս է Դուբլին, տժժում, հետ գնում Բելֆաստ:

Աղմուկին շատ չդիմացա ու վերադարձա հյուրանոց՝ հուսալով, որ երկրորդ օրն ավելի շատ բան կտա:

Գիդով զբոսանքը

Ամեն անգամ նոր քաղաք գնալիս լավ միտք է անվճար գիդով զբոսանքներին գնալը: Չվարձատրվող գիդը գործադրում է իր ամբողջ ուժն ու էներգիան, որ տուրիստներին զվարճացնի, իսկ վերջում մասնակիցները թեյավճար են տալիս: Այսինքն, եթե ձանձրացնի, փող տվող չի լինի, իսկ եթե հետաքրքիր պատմի, շատ փող կստանա:

Մեր գիդ Պատրիկը
Մեր գիդ Պատրիկը

Մեր գիդը Պատրիկն էր՝ իռլանդացի, ծնունդով Քորքից, բայց ծնողները դուբլինցի են:

– Մայրս Դուբլինի հարավից է, հայրս՝ հյուսիսից,- ասաց,- դա կոչվում է խառնամուսնություն:

Հետո պատմեց, թե Դուբլինում ինչ մեծ տարբերություն կա Լիֆիից հարավի ու հյուսիսի բնակիչների միջև: Դեռ վաղուց գիտեի, որ հարավն ավելի անվտանգ է ու հարուստ, իսկ հյուսիսը՝ աղքատ ու լիքը գողություններով: Բայց Պատրիկը դրան ավելացրեց, որ հյուսիսում մարդիկ կոշտ ու կոպիտ իռլանդական առոգանությամբ են խոսում, իսկ հարավում բրիտանախոս սնոբներն են:

Մեզ տարավ Դուբլինի զանազան վայրեր: Ընթացքում իռլանդերեն արտահայտություններ էր սովորեցնում ու պատմում Իռլանդիայի անկախության պատմությունը, թե ինչպես են բազմաթիվ ապստամբություններ ձախողվել ու թե ինչպես ի վերջո անգլիացիները ոչինչ չեն կարողացել Մայքլ Քոլինզի դեմ որևէ բան անել, հռչակագիր են ստորագրել: Անցանք նաև մի հինգ աստղանի հյուրանոցի մոտով, որտեղից ժամանակին Բոնոյին դուրս են շպրտել, իսկ նա կանգնել ու ասել է, որ մի օր հայտնի է դառնալու ու գնելու է այդ հյուրանոցը: Այդպես էլ արել է:

Ազգային գրադարանը

Զբոսանքից հետո գնացի Ազգային գրադարան: Սկզբում «Ուլիսեսի» ցուցանակները նայեցի, կարդացի, բզբզացի, հետո անցա Յեյթսի ցուցահանդեսին: Ու այ հենց էդտեղ ուժեղ էմոցիոնալ պոռթկում ունեցա: Էկրան էր, որտեղ Յեյթսի բանաստեղծություններն էին հայտնվում, ու ինչ-որ ձայն արտասանում էր դրանք: Մեխվել էի աթոռին՝ մի անձեռոցիկը մյուսի հետևից դեն նետելով: Իսկ երբ Cloths of Heaven-ը սկսվեց, լրիվ ինձ կորցրեցի: Հիշողությունների գիրկն էի ընկել ու մեկիկ-մեկիկ վերապրում էի ժուկով-ժամանակով ճանաչածս, ժամանակին ինձ համար այդքան թանկ եղած մի մարդու հետ անցկացրած լավ ու վատ պահերը:

Դուբլինը գրողների քաղաք է
Դուբլինը գրողների քաղաք է

Ու մեկ էլ կտրուկ վեր կացա տեղիցս ու դուրս թռա գրադարանից: Վազեցի Դուբլինի փողոցներով՝ առանց հետևելու, թե ուր եմ գնում: Վազեցի այնքան, մինչև հայտնվեցի մի գրախանութում ու սկսեցի նոր գրքերն ուսումնասիրել: Անձնակազմի խորհրդի տակ կար ոմն Մարտին Մադենի «Անյուշ» վեպը: Պարզվեց՝ Ցեղասպանության մասին է, հեղինակն էլ իռլանդուհի է: Գիրքը գնեցի, սրճարան գտա ու էնտեղ նստած սկսեցի թերթել: Հաջորդ մի քանի ժամերի ընթացքում լավ էի:

Դամիեն Ռայսի համերգը

Ես չգիտեմ՝ նա ինչ էր արել իր տոմսի հետ: Հնարավոր էր՝ համերգի ժամանակ իրար տեսնեինք: Բայց խելքս չէր կտրում, թե նա ռիսկ կաներ մենակով գալ համերգ: Իսկ հանդիպումից ուղղակի սարսափում էի, որովհետև չգիտեի՝ ոնց էի ինձ պահելու: Բարևելու՞ էի, արհամարհելու՞ էի, ջե՞րմ էի լինելու, թե՞ սառը:

Էնքան էի ինձ կորցրել, որ համերգի վայրը չէի կարողանում գտնել: Անընդհատ դեսուդեն էի վազում, հետ ու առաջ անում, մինչև վերջապես հայտնվեցի հերթի մեջ ու սպասեցի դռների բացվելուն: Հենց էդ պահից սկսած նորից աչքերս լցվեցին: Լավ էր՝ անձեռոցիկի մեծ պաշար ունեի, ու երբ կողքիս աղջիկը մի կնոջից անձեռոցիկ ուզեց, իմը պարզեցի:

Տեղավորվեցի ուղիղ բեմի մոտ: Իսկ աչքերս չէին չորանում: Մեր՝ միասին անցկացրած ժամանակից հիշում էի էնպիսի բաներ, որոնք լրիվ մտքիցս թռել էին: Ու էն հին ցավը, որ կարծում էի՝ անցել է, նորից նույն ուժգնությամբ զգում էի: Ներսիցս ծակծկոցներ էին, ոտքերս թուլացել էին, թվում էր՝ կընկնեմ:

– Դամիեն Ռայսը համերգ է տալու Դուբլինում,- ասել էր:

– Միասին կգնանք, կլացենք,- ասել էի:

– Տղամարդիկ չեն լացում,- ասել էր:

Երբ Դամիեն Ռայսը բեմ բարձրացավ, ինձ ավելի շատ կորցրի: Ու սկսվեց մաքրման ընթացքը. ներսիցս դուրս էր թափվում ամիսների կուտակածը, դուրս էր թափվում ինձ ցնցելով, ծեծելով, կտոր-կտոր անելով: 9 Crimes-ի ժամանակ հատկապես ես էլ ես չէի, դարձել էի ուրվական ու ի տարբերություն հանդիսատեսի, որը հետը երգում էր, ես քթիս տակ փսփսում էի բառերը: Տեսնողները կմտածեին՝ ո՞վ է էս գիժ ֆանատը: Էլ չգիտեին, թե ինչ էր պտտվում իմ գլխում:

Դամիեն Ռայսը հզոր էր բեմի վրա: Բարձրախոսն անընդհատ միանում-անջատվում էր, իսկ ինքն իրեն չէր կորցնում, շարունակում էր երգել: Հետն էլ արանքներում պատմություններ էր պատմում, թե որ երգն ինչու է գրել: Ու կամաց-կամաց սկսում էի ավելի լավ զգալ, կամաց-կամաց իմ մասնատված կտորները հավաքվում էին նորից, որ մի ամբողջություն դառնան:

Դամիեն Ռայսը վերջին երգը կատարելիս
Դամիեն Ռայսը վերջին երգը կատարելիս

Ամենավերջում կանգնեց աթոռին, լրիվ ակուստիկ՝ առանց բարձրախոսների Blower’s Daughter-ը կատարեց: Հանդիսատեսը մեղմ ձայնակցում էր: Ես էլ չէի լացում: Թեթևացել էի:

Համերգից հետո վերադարձա հյուրանոց: «Իռլանդիան դու չես»,- քթիս տակ ասացի: Հաջորդ առավոտյան ճամպրուկս հավաքեցի և ուղևորվեցի դեպի Քիլարնի՝ ազատագրում: Էլ երբեք Դամիեն Ռայս չեմ լսելու:

Մի անգամ

Կան ֆիլմեր, գրքեր, երգեր, որոնք հայտնվում են քո կյանքում ճիշտ ժամանակին, դրանից առաջ ու հետո հաստատ նույն տպավորությունը չէին թողնի: Հենց այդպիսի մի ֆիլմ է 2006-ին նկարահանված «Մի անգամը», որը հենց այսօր պիտի դիտեի, որովհետև երկու շաբաթ առաջ չափից դուրս շուտ էր, իսկ մի քանի օր անց արդեն ուշ կլիներ: Պիտի դիտեի հենց այս պահին, երբ իմ կյանքի մի «մի անգամ» ավարտվեց, երբ արդեն կուտակել էի բավականաչափ նյութ ֆիլմում ինձ գտնելու համար:

Գործի ժամերին միշտ երաժշտություն եմ լսում: Վերջին ժամանակներս lastfm-ով Լիզա Հանիգանին և «նրա նմանների» ալիքն եմ միացնում: Լիզա Հանիգանն ինքն էլ մի առանձին հայտնագործություն էր, ու կապված է այս ամբողջ պատմության, իմ «մի անգամի» հետ: Բայց այստեղ ուզում եմ «նմանների» մասին խոսել, որովհետև շատ հաճախ lastfm-ը  Գլեն Հանսարդ և Մարկետա Իրգլովա զույգին էր բերում: Ահագին ժամանակ անտարբեր էի, հետո սկսեցի հետաքրքրություն ցուցաբերել, իսկ այսօր ի վերջո գուգլեցի ու գտա նրանց անվան հետ կապված ֆիլմը. «Մի անգամ»: Հիշեցի, որ տարիներ առաջ ինչ-որ տեղ լսել էի դրա մասին ու դիտելու ցանկություն հայտնել, բայց հետո ականջի հետև էի գցել:

Մի քանի կադր տեսա, բայց այնպիսի զգացողություն էր, որ անգիր գիտեի ֆիլմը: Ու երբ երեկոյան տուն եկա և միացրեցի, որ նայեմ, արդեն մի տուփ անձեռոցիկը պատրաստել էի. գիտեի, որ մի քանի տոննա հույզ եմ դուրս շպրտելու:

Ֆիլմը սկսվում է նրանով, որ Հանսարդը Գրաֆթոն սթրիթում նվագում է: Եթե այն դիտեի 2006-ին, չէի ճանաչի Դուբլինի Գրաֆթոն սթրիթը, չէի իմանա, որ փողոցային երաժիշտներն այնտեղ են նվագում, ու պիտի հայտնի երգեր կատարեն, թե չէ տուրիստներն անտարբեր կանցնեն: Այնտեղ են նվագում նաև նրանք, ովքեր ուզում են ճանաչում ձեռք բերել, ու դա բնավ անվտանգ չէ: Անցորդների մեջ ինչ տիպի մարդ ասես կա: Կարող են մոտենալ, քաշքշել, գողություն անել: 

Եթե երկու տարի առաջ Դուբլինում այդ բոլորը տեսած չլինեի, եթե այսօր Դուբլինը հենց Գրաֆթոն սթրիթով չհիշեի, իսկ Կոպենհագենում չկանգնեի ու չխոսեի փողոցային երաժիշտների հետ, հաստատ չէի հասկանա «Մի անգամ» ֆիլմի առաջին կադրերը, ու թե ինչպես չեխ աղջիկը կանգնեց ու կլանված լսեց տղային:

Ֆիլմի մնացած ընթացքը երաժշտական երկխոսություն է, հույզերի արտահայտում ստեղծագործականության միջոցով, անգամ սեր երկուսի միջև, սեր, որը ստերեոտիպային իմաստով ոչ մի բանի չի բերում, ոչ անգամ համբույրի, բայց դառնում է համագործակցություն, ձայնասկավառակ ծնում, որը երևի հաջողություն կունենա: 

Այստեղ մանրամասն նկարագրվում է ստեղծագործականության ընթացքը՝ սկսած երգեր գրելու պահից, մինչև դրանք ձայնագրություն դարձնելը: Ու այդ ընթացքը չոր ու ցամաք, ուղիղ չէ, հետը լիքը տարբեր տեսակի հույզեր են պտտվում, ջրի երես դուրս գալիս, մարսվում ու գնում:

«Մի անգամի» գեղեցկությունը հենց այդ չասվածի մեջ է, չսկսված ու չավարտված, ուղղակի ինչ-որ պահի, մի անգամ կանգ առած սիրո մեջ է: Իսկ վերջաբանը, որքան էլ շատերին անտրամաբանական ու տխուր թվա, ինձ համար սպասելի էր, ամեն ինչ տեղը գցող, իր բնականոն ընթացքին բերող ու… անտանելիորեն ծանոթ:

Վաղն այլևս Լիզա Հանիգանի ալիքը չեմ միացնի:

Կոպենհագենի փողոցներում

Լուիջին ու Սառան
Լուիջին ու Սառան

Հենց Սառան սկսեց երգել, մարդիկ շատացան: Հիմնականում կամերաներն էին հանում ու վիդեոներ անում, մեկ-երկու երգ լսում, կիթառի պատյանի մեջ մանրադրամ լցնում ու հեռանում: Հասկանալով, որ դեռ երկար եմ կանգնելու, հեծանիվս տարա պատի տակ, կայանեցի: Իսկ Սառան Լուիջիի նվագակցությամբ երգեց այնքան, մինչև կիթառի լարերից մեկը կտրվեց: Լուիջին հայտարարեց, որ տարածքը զիջում է Փիթըր Ջոնսին ու մի կողմ քաշվեց: Մոտեցա ու ամբողջ մանրադրամս լցրի պատյանի մեջ:

Էս պուճուր աղջիկը մեծ ուշադրությամբ Լուիջիին էր լսում
Էս պուճուր աղջիկը մեծ ուշադրությամբ Լուիջիին էր լսում

Հենց այդ պահին նստարանին հարմարված մի պապիկ ձեռքով արեց.

– Արի, արի այստեղ նստի, շատ ես կանգնել:

Չնայած պատրաստվում էի գնալ, պապիկին ենթարկվեցի ու նստեցի կողքը: Մինչ նա կսկսեր խոսել, Լուիջին ասաց.

– Շատ շնորհակալ եմ լսելու համար: Երևի երաժշտություն սիրում ես, հա՞:

– Հա, ահավոր շատ եմ սիրում: Շնորհակալ եմ նվագելու համար:

– Որտեղի՞ց ես,- սկսեց պապիկը

– Հայաստանից:

– Հրաշալի՜ երկիր է:

– Եղե՞լ եք այնտեղ:

– Չէ, լսել եմ ջարդերի մասին… համ էլ Նյու Յորքում մի հայկական եկեղեցի կա:

– Նյու Յորքից եք:

– Այնտեղ ապրել եմ, բայց իռլանդացի եմ:

Ես նրան հայտնեցի, որ շատ եմ սիրում Իռլանդիան, իռլանդական գրականությունն ու երաժշտությունը: Իսկ նա սկսեց պատմել, որ արդեն յոթ տարի է, ինչ Կոպենհագենում է, վեց գիրք է գրել, հենց յոթերորդն էլ գրի, կվերադառնա Նյու Յորք, որ իր գրածների համար վեց հարյուր անուն է գործածել, երեք հարյուր դանիական, հարյուր շվեդական, հարյուր նորվեգական և հարյուր ֆիննական: Հետո արտաբերեց իր ամենասիրած անունը, որը մի քանի ֆաքից էր կազմված: Ասաց, որ կյանքում հինգ-վեց գիրք է կարդացել: Հարցիս, թե ինչպես է առանց կարդալու գրում, պատասխանեց, որ թերթեր է շատ կարդում:

Իռլանդացի պապիկը
Իռլանդացի պապիկը

Փիթըր Ջոնսն արդեն պատրաստ էր, Best Time-ով սկսեց: Պապիկն ականջիս ինչ-որ բաներ էր պատմում, որոնք չէի լսում, որովհետև երգի վրա էի կենտրոնացել: Մեկ էլ հարցրեց.

– Kelly Family խմբին գիտե՞ս:

Ցնցվեցի ու նայեցի դեմքին.

– Ո՞նց չգիտեմ: Իմ սիրած խումբն է:

– Յոթ տարի առաջ եմ հայտնաբերել, երբ եկա այստեղ: Ի՜նչ հրաշալի պատմություն ունեմ: Անպայման գրելու եմ նրանց մասին… ունենալ տասներեք երեխա ու բոլորին երաժշտության մեջ ներքաշել: Ու ինչպիսի՜ երաժշտության:

– Հա, ափսոս՝ մոռացվել են հիմա:

– Բայց յություբում լիքը նյութ կա…

– Ի դեպ, ես նրանցից մի քանիսին հանդիպել եմ:

– Փեդիի՞ն:

– Փեդիի համերգին եղել եմ, բայց համերգից անմիջապես հետո փախավ: Ու առանձնապես ինձ դուր չի գալիս, թե ինչ է դարձել: Պատրիսիային եմ հանդիպել:

– Բայց լավ է, որ նրանցից մի քանիսն իրենց ընտանիքներով են երաժշտական խմբեր կազմել:

– Հա, օրինակ Անջելոն:

Հետո սկսեց պատմել, որ ամերիկյան ինչ-որ հայտնի խմբի վոկալիստ իր բարեկամն է, որ իր կինն էլ Քենեդուն է բարեկամ, արանքում նշեց, որ Կոպենհագենում գրանցված է որպես անտուն: Պատմեց նավի վրա որպես կապիտան անցկացրած քսան տարիների, իր նկարած վավերագրական ֆիլմերի ու BBC-ի արած իր մասին հաղորդումների մասին:

Պապիկից վատ հոտ էր փչում: Երևում էր՝ վաղուց չի լողացել: «Հիգիենային չի հետևում, անտրամաբանական խոսք, մեծամոլական զառանցանքներ»,- մտածեցի: Փորձեցի մի կողմ շպրտել ներսիս հոգեբույժին ու տեսնել պապիկի ախտանիշների հետևում թաքնված հրաշալի մարդուն, որը Kelly Family է լսում:

Ավելացրեց, որ երբեք Իռլանդիա չի վերադառնալու:

Փիթըր Ջոնսը
Փիթըր Ջոնսը

– Ինչպես մնացած իռլանդացի գրողներն Իռլանդիայից փախել են, այնպես էլ ես… բայց ինձ ճիշտ հասկացիր, ես իռլանդացի եմ ու հպարտ եմ, որ իռլանդացի եմ… բայց դու Հայաստանից պատմի, ո՞նց է էնտեղ:

– Լավ,- կարճ պատասխանեցի՝ փորձելով Փիթըրին լսել:

– Ուզում էիք ԵՄ մտնել, հա՞:

– Չէ:

– Հա, ճիշտ է, Ռուսաստանի ազդեցության տակ եք:

Փիթըրը սկսեց Russian Blue-ն երգել:

– Լավ երգ է, լսենք,- առաջարկեց պապիկը:

Փիթըրը վերջացրեց համերգը: Վազեցի մոտը, հարյուր կրոնանոց պարզեցի ու ասացի, որ ուզում եմ դիսկերից մեկը գնել: Վերցրեց ու երեք հատ տվեց ինձ:

– Մեկն եմ ուզում:

– Իսկ ես քեզ երեքն եմ տալիս,- ասաց:

Շնորհակալություն հայտնեցի ու ասացի, որ սիրում եմ իր երգերը ու հաճախ եմ փնտրում Կոպենհագենի փողոցներում: Ուրախացավ: Հայտնեցի նաև, որ ես էի մեյլով հարցրել, թե ուր է կորել:

– Շատ հաճելի է,- ասաց,- երբեմն թվում է՝ մարդիկ չեն լսում, ուղղակի անցնում են: Նամակդ էլ ստացել էի մի օր, երբ ահագին հուսահատված էի: Ահագին քաջալերեց:

– Ես էլի կգամ:

Փիթըրը ձեռքս պինդ սեղմեց:

– Դիսկերը կոպիա արա ու բաժանիր ընկերներիդ:

– Կուղարկեմ Հայաստան:

– Շնորհակալ եմ,- ու ձեռքս նորից սեղմեց:

Մոտեցա իռլանդացի պապիկին, որ հաջող ասեմ:

– Բարի գալուստ ֆան ակումբ,- հայտարարեց,- կհանդիպենք Կոպենհագենի փողոցներում: