Վայլե․ ամառային փաթեթ

Դեռ ամառվա սկզբին մենք իմացանք, որ մեծ մասամբ Դանիայում փակված ենք մնալու, ինչն անսպասելի չէր։ Կորոնավիրուսի համավարակը հաջողությամբ հաղթահարած Դանիայի կառավարությունն անցնում էր տնտեսությունն աշխուժացնելուն, ու փակ սահմանների պատճառն ավելի շատ ոչ թե վարակի տարածումը կանխելն էր, այլ դանիացիների՝ արձակուրդներին ծախսած փողերը Դանիայի ներսում պահելը։ Հետագայում, իհարկե, բացվեցին սահմանները, բայց դանիացիներից շատերն արդեն ծրագրել էին արձակուրդը երկրի ներսում անցկացնել։ Իսկ պետությունն աջակցում էր բնակիչներին ամառային փաթեթի տեսքով․ ուսանողներին, թոշակառուներին ու մնացած ցածր եկամուտ ունեցողներին միանվագ 1000 կրոն (մոտ 74 000 դրամ) «պաղպաղակի ու սուրճի» փող, հասարակական տրանսպորտի՝ մեկ շաբաթ անսահմանափակ ողջ պետության տարածքով մեկ կիրառելիությամբ էժան տոմսեր, թանգարանների ու այլ զվարճանքի վայրերի տոմսերի կես գին։

Վայլեի նավահանգիստը մայրամուտին

Մենք էլ որպես մեր չեղարկված չվերթներից հոգնած ու ամիսներ շարունակ տանը փակվածներ ձեռք բերեցինք տրանսպորտի տոմսերից ու հետո սկսեցինք մտածել՝ ուր գնանք։ Ես, որ քաղաքի մարդաշատությունից ու սարերի բացակայությունից անընդհատ նվնվում էի, դեմ չէի նորից Վայլե գնալ (առաջին անգամվա մասին՝ Կորոնաֆուտբոլում)։ Մորթենը, որ մինչև երկու տարեկան Վայլեում է ապրել ու անթիվ-անհամար ամառային արձակուրդներ անցկացրել այնտեղի տատիկ-պապիկի մոտ, նույնպես դեմ չէր Վայլե գնալ։ Իսկ խայտառակ եղանակի պատճառով նորից ու նորից Դանիայի ավելի հեռուները հասնելը հետաձգվեց մինչև հաջորդ առիթ։

Վայլեն Մորթենի հետ լրիվ ուրիշ էր՝ Օրհուսի գրող կանանց համեմատ։ Վերջինիս դեպքում մենք բոլորս օտար էինք այնտեղ ու քչփորում էինք քաղաքն իսկական տուրիստների պես, իսկ Մորթենը գիտեր քաղաքի ամեն ծակուծուկը, նրան քարտեզներ պետք չէին այս կամ այն տեղը հասնելու համար։ Ու թերևս Վայլե կատարած երկու ճամփորդություններին միավորում էր միայն մի բան․ այն տունը, որ էյրբիընբիով վարձել էինք գրող կանանցով, նույն շենքում էր, որտեղ Մորթենն ապրել էր ծնողների հետ մինչև երկու տարեկան։ Դա հասկացանք միայն այն ժամանակ, երբ Մորթենն ինձ այդ տան մոտ տարավ։ Զարմացած նայում էինք շենքին ու մտածում՝ հավանականությունն ինչքան էր, որ հենց այդ շենքում կհայտնվեինք գրող կանանցով։

Վայլեում, ինչպես և Կոպենհագենում, կորոնավիրուսը հիշեցնող միակ տարրերն ամեն խանութի ու սրճարանի պատուհաններին փակցված ցուցանակներն էին՝ հինգ կանոններով, որ արդեն անգիր գիտենք, ու մուտքերի մոտ տեղադրված ձեռքերի ախտահանիչ միջոցները, որ ամեն տեղ մտնելիս արդեն սովորություն է դարձել հայացքով գտնելն ու գործածելը։ Երբեմն-երբեմն դիմակներով հատուկենտ մարդիկ են անցնում, բայց առայժմ դիմակները հիմնականում դեղատներում են։

Մենք գնացինք Վայլեի բլուրն ի վեր, որտեղ Մորթենի տատիկ-պապիկի տունն էր։ Մորթենը մի ուղղաձիգ վերելք էր հիշում, որ բարձրանալիս «քիչ է մնում՝ մեջքի վրա ընկնես»։ Մորթենը մի հսկայական սար էր հիշում, որ բարձրանալիս անընդհատ կանգնում ու շունչ ես քաշում։ Ես ծիծաղում էի, որովհետև Դանիայի ամենաբարձր կետը 171 մետր է ու Վայլեում չէ։ Ծիծաղում էի ու պնդում, որ Դանիայում չկա բարձրություն, որ Բաղրամյանի դիքից դժվար լինի հաղթահարելը։

Երբ անցանք ուղղաձիգ ճանապարհով ու րոպեներ անց բլրի գագաթին էինք՝ առանց շնչակտուր լինելու ու մեջքի վրա ընկնելու, Մորթենը սկսեց պնդել, որ այն ժամանակ իսկապես մեծ էր բլուրը ու դժվար հաղթահարելի։ Մեր մանկական հիշողություններն են, որ պստիկ բլուրը որպես հսկայական սար է պահպանում, նեղլիկ առվակը՝ անանցանելի գետ։

Բլուրն ի վեր

Տունը նույնությամբ մնացել էր այնտեղ, բայց ուրիշ մարդիկ էին ապրում։ Մենք քայլեցինք անտառներով, հասանք մորու թփերին, որոնք այնքա՜ն պարզ էր Մորթենը հիշում։ Բայց սեզոնը չէր, ու միայն ծաղկած թփեր տեսանք, չկարողացանք տռզելու չափ մորի ուտել, ինչպես երեխա ժամանակ Մորթենն էր անում ամեն ամառ։ Չկային նաև անտառում ազատ վազվզող շներ․ հիմա արդեն շները տերերին կիպ կպած էին ու թոկով էին։

Տարիների ընթացքում Վայլեում նոր բաներ են ավելացել։ Օրինակ, 120 տարի նույն տեղում գտնված հացի փուռը տեղափոխվել է ուրիշ տեղ։ Կառուցվել է նաև դանիացի-իսլանդացի արվեստագետ Օլաֆուր Էլիասոնի նախագծած Ֆյորդատունը՝ ջրի մեջ վեր խոյացող մի կառույց, որի ստորին հարկում ջուրն ազատ ելումուտ է անում ու պատկերներ ստեղծում։ Կենտրոնական փողոցում բացվել է նաև մի սրճարան, որը հայտնի է իր բարձրորակ սուրճով ու պոեզիայի գործարանով։ Այնտեղից կարող ես ձեռագիր կամ մեքենագրված բանաստեղծություններ գնել կամ որոշակի ժամերի մոտենալ ու լսել Վայլեի պոետների կարդացած պոեզիան, որ այնքան բարձր է հնչում, որ լսվում է կենտրոնական փողոցի բոլոր հատվածներում։

Սրճարանում բանաստեղծություններ մեքենագրողները

Վայլեն փոքր քաղաք է։ Մեկ օրը լրիվ հերիք է ամեն ինչ տեսնելու համար։ Հիշողություններ ու պատմություններ են պետք այնտեղ ավելի երկար մնալու համար։ Մեկ էլ ամառային փաթեթ է պետք, որ այնտեղ կանգ առնես։ Ու մենք՝ որպես Դանիայի պարտաճանաչ բնակիչներ, օգտվում ենք ամառային փաթեթի նաև այլ բարիքներից՝ գնացքով այսուայնտեղ ուղևորվելով ու թանգարաններ գնալով ու ծախսելով մեր արձակուրդային փողերը, որ պիտի Հայաստանում ծախսվեին, եթե միայն կորոնան չլիներ։ Եթե միայն կորոնան չլիներ, գուցե Վայլե այս ամառ էլ չգնայինք։

Փարիզից մինչև անհայտ մի տեղ ու հետ դեպի Փարիզ

Մեր այս տարվա ամառային արձակուրդը լրիվ խառնվեց իրար, երբ պարզվեց, որ պիտի Մոնրեալ գնամ գիտաժողովի։ Կանադական վիզա ստանալու ողջ պրոցեսը մի ահավոր գլխացավանք էր, իսկ ժամկետները՝ անհայտ, ինչը նշանակում էր, որ մինչև մեկնելս չէի կարող իմանալ, թե կոնկրետ երբ է անձնագիրս մոտս լինելու։ Հենց էդ պատճառով արձակուրդի մի մասը Դանիայում անցկացրինք՝ հեծանվարշավներով ու լիքը ուրիշ հետաքրքիր բաներ անելով, իսկ մյուս մասը տեղափոխեցինք Մոնրեալից հետո։

Մոնրեալի ու առաջին հյուսիսամերիկյան ճամփորդությանս մասին գուցե մի օր պատմեմ կամ չպատմեմ։ Բայց հիմա ուզում եմ կենտրոնանալ դրանից հետոյի վրա, որը երևի իմ լավագույն ամառային արձակուրդներից էր, չնայած որ սպասելիքներս առանձնապես մեծ չէին։ Դրա համար սկսում եմ նախապատմությունից։

Մորթենը մի ընկերուհի ունի Ալիս անունով։ Ազգությամբ անգլիացի է, բայց Ֆրանսիայում է մեծացել։ Երկար տարիներ Կոպենհագենում ապրելուց հետո վերադարձել էր Ֆրանսիա՝ ծնողների մոտ, ու անընդհատ մեզ իրենց մոտ էր հրավիրում։ Մորթենը մի այլ ընկերուհի ունի Ապրիլ անունով։ Ապրիլն ու Ալիսն իրար հետ շատ լավ լեզու են գտնում։ Դրա համար որոշեցինք երեքով Ալիսին այցելել։

Ու սկսվեց արձակուրդի պլանավորումը. կհասնենք Փարիզ, կգիշերենք այնտեղ, առավոտյան կնախաճաշենք ու կգնանք Ալիսի մոտ, մի քանի օր կմնանք, հետո նորից Փարիզ։ Եվ միայն ինքնաթիռի տոմսերը գնելուց հետո Ալիսը մեզ որոշ տեղեկություններ տվեց այն մասին, թե ուր պիտի գնանք. «Փարիզից գնացքով եկեք Սեն Ժունիան կայարան։ Լիմոժն էլ է տարբերակ, բայց Սեն Ժունիանն ավելի հարմար է»։ Քարտեզի վրա որոնեցինք երկու կայարանները, ու պարզվեց, որ Փարիզից 400 կմ հեռավորություն է, իսկ գնացքով ճանապարհը՝ մոտ հինգ ժամ։ Օրհուս֊Կոպենհագեն ճանապարհներից զզվածիս համար սա լավագույն արձակուրդի հեռանկարը չէր։ Դրան ավելացնենք նաև, որ Փարիզ մեկնելու էինք Մոնրեալից վերադառնալուս հաջորդ օրը։ Այսինքն, ստացվելու էր, որ մի քանի օր շարունակ անընդհատ ճանապարհներին էի լինելու։

Մենք նաև քարտեզի վրա ուսումնասիրեցինք Սեն Ժունիան կայարանի շրջակայքը։ Ոչինչ չկար անծայրածիր անտառներից բացի։ Այստեղ նաև կայարանից Ալիսենց տուն հասնելու հարց էր առաջանում։ Բավականաչափ մո՞տ է, որ քայլենք։ Եթե ոչ, հասարակական տրանսպորտ կա՞։ Իսկ տաքսի՞։ Ալիսը կգա՞ մեզ դիմավորելու։ Այս հարցերի պատասխանը ստանալու համար Ապրիլն Ալիսին հարցրել էր, թե Սեն Ժունիանից իրենց տուն ոտքով ինչքան ժամանակում է հնարավոր հասնել, ինչին Ալիսը պատասխանել էր. «երեքուկես ժամում»։ Եվ միայն մեկնելուց մի քանի օր առաջ Մորթենի՝ շաբաթներ առաջ տված հարցին հարցին, թե արդյոք մեզ կդիմավորեն, Ալիսն ասաց, որ այո, մեքենայով կգան դիմավորելու։

Փարիզը դե Փարիզ էր։ Հասանք գիշերով։ Հասցրինք քնելուց առաջ մոտակա բարում կոկտեյլ խմել։ Գիշերեցինք լատինական թաղամասում մի շատ փոքր ստուդիոյում։ Նախաճաշեցինք մեր սիրելի Les deux magots֊ում։ Գնացինք կայարան, որտեղ պիտի Ապրիլին հանդիպեինք։ Ապրիլը հասավ վերջին վայրկյանին։ Շնչակտուր իրեն գցեց գնացքը։

Նախաճաշ Les deux magots-ում

Ճանապարհը երկար չթվաց, որովհետև ամբողջ ընթացքում Ապրիլի հետ վերջին նորություններից էինք խոսում։ Ալիսը, ինչպես խոստացել էր, եկավ դիմավորելու։ Եկավ նշանածի՝ Փիթի հետ, որին առաջին անգամ էինք հանդիպում։

Մեզ մեքենայով տարան Սեն Ժունիանի ոլոր֊մոլոր ճանապարհներով։ Անցանք փոքր֊մոքր գյուղերի միջով ու ի վերջո տեղ հասանք։ Իսկ այդ տեղը երեք տնից բաղկացած մի բնակավայր էր, ոչ մի հարևան չկար։ Երեք տներից մեկն Ալիսի մանկության տունն էր, մեկը՝ տատիկի տունը, երրորդը՝ ծնողների ներկայիս տունը։ Ալիսն ու Փիթը մանկության տանն էին ապրում ու փորձում վերանորոգել այն։ Տատիկի տանը բացի 96-ամյա Աստրիդ տատիկից նաև հորեղբայրն էր հյուր եկել ու Ալիսի քույրը ընկերոջ հետ։ Ծնողների տանն էլ Ալիսի ծնողներն էին՝ Նորմանն ու Լինդսին։

Ալիսենց տունը

Էստեղ առաջին անգամ իմացանք, որ Աստրիդը դանիացի է, բայց Դանիայում երբեք չի ապրել։ Փաստորեն, Ալիսը քառորդ դանիացի է, ու դրա մասին ոչինչ չգիտեինք։ «Ես ավելի շատ ֆրանսիացի կամ դանիացի եմ, քան անգլիացի,֊ բացատրեց Ալիսը,֊ տասներեք տարի Ֆրանսիայում եմ ապրել, տասներեք տարի՝ Դանիայում, իսկ Անգլիայում ավելի քիչ»։

Ալիսի ծնողները հաճելի մարդիկ էին։ Նաև ահագին խելացի ու բանիմաց էին։ Հարցին, թե ինչու որոշեցին Ֆրանսիա տեղափոխվել, պատասխանեցին, որ ուզում էին երկլեզու֊երկմշակույթ երեխաներ մեծացնել։ Նորմանն ինքը բազմաթիվ տարբեր տեղերում է ապրել, բայց ամենաերկարը Ֆրանսիայում։

Իսկ Ալիսենց ընտանիքի տներն ուղղակի թաղված էին բնության մեջ։ Դիմացը լիճ էր, իսկ շուրջն ընդհանրապես լիքը անտառներ էին։ Ամենամոտ «հարևանի» տուն հասնելու համար պետք էր կես ժամ ոտքով քայլել։ Ու մոտերքում բնությունից բացի բացարձակապես ոչինչ չկար։ Ալիսենց տանը վայ֊ֆայ չկար։ Հեռախոսներն էլ նորմալ չէին բռնում։ Այսինքն՝ ինտերնետից գրեթե լրիվ կտրված վիճակ էր։

Ալիսի ընտանիքից բացի, այնտեղ բնակվում էին նաև Բուբու ու Սալլի շները, Մինեթ կատուն ու ևս մեկ կատու, որին այդպես էլ չհանդիպեցինք։ Բուբուն ահագին հետաքրքիր կերպար էր։ Իրեն գցում էր լիճը, ցեխոտվում, հետո գցվում առուն, մաքրվում։ Վազվզում էր։ Մարդկանց գիրկն էր նստում։ Իսկ մի անգամ, երբ Մինեթ կատուն նստած էր Փիթի գիրկը, Բուբուն նույնպես թռավ Փիթի գիրկը։ Մինեթը փախավ։ Մինչև հաջորդ առավոտ բոլորից նեղացած էր, ներս չէր գալիս։ Մի խոսքով, եթե սահմանափակվենք միայն այսքանով, Ալիսենց մոտ արդեն ահագին հետաքրքիր էր կամ ահավոր ձանձրալի. նայած որ կողմից նայես։

Առաջին օրը շատ բան չարեցինք. երեկոյան էինք հասել։ Թեթև ընթրեցինք։ Ընթրիքի բաղադրիչները հիմնական տեղական էին (հարևանի դդմիկները, Ալիսենց դդմիկների ծաղիկները և այլն)։ Հետո լիքը զրուցեցինք, գնացինք քնելու։

Հաջորդ օրը մեր հիմնական նախագիծն արշավն էր։ Փիթը քարտեզի վրա գծեց ճամապարհը, ու Մորթենը, Ապրիլն ու ես ճանապարհ ընկանք։ Մենք անցանք արևածաղիկների անծայրածիր դաշտերով։ Անցանք գյուղերի միջով (եթե հինգ֊վեց տնից բաղկացած բնակավայրերը գյուղ են կոչվում)։ Աղբյուրից ջուր խմեցինք։ Թփերից մոշ կերանք։ Քայլեցինք մութ անտառով։ Բարձրացանք սարի գագաթը։ Հետո մեկ այլ  ճանապարհով հետ դարձանք՝ անցնելով մի տան կողքով, որտեղ գոմը երաժշտական ստուդիա էր դարձրած։

Երեկոյան փռում սարքած պիցցա կերանք։ Փիթն էր պիցցան թխում, բայց ամեն մեկն ինքն էր իր պիցցան զարդարում ու տանում Փիթի մոտ։ Մոտակա բնակավայրերից ուրիշ հյուրեր էլ կային։ Ինչպես հասկացանք, այդ կողմերում հիմնականում բավական առաջադեմ ընտանիքներ են ապրում ու հիմնականում արվեստագետներ։ Պիցցան ահավոր համով էր։

Երկրորդ օրը գնացինք Սեն Ժունիան։ Սկզբում շուկայով զբոսնեցինք, իսկ հետո գնացինք քաղաքի լավագույն սրճարաններից մեկը ու ժամերով այնտեղ մնացինք։ Շոգ էր։ Սեն Ժունիանն էլ սիրուն էր։ Ու այնքան ուշ վերադարձանք, որ հազիվ հասցրինք մի քիչ շունչ քաշել, պատրաստվել մեկ այլ գյուղ գնալուն, որտեղ գիշերային շուկա էր լինելու, ու տարածքի բնակիչները (տարածք ասելով հասկանանք Սեն Ժունիանից 50 կմ շառավղով բնակավայրերը) հավաքվելու էին, գնումներ անեին ու տեղում ընթրեին։

Գյուղի շուկան

Գյուղում աշխույժ մթնոլորտ էր։ Մի տղա ակորդեոն էր նվագում։ Վաճառողներն ահագին բարձր տրամադրություն ունեին ու իմ կոտրած ֆրանսերենին ուրախ֊զվարթ էին պատասխանում։ Գյուղն ահավոր սիրուն էր։ Սիրուն էր նաև մայրամուտը, որի մեծ մասը բաց թողեցինք, որովհետև կրեպ էինք պատվիրել ու տարված նայում էինք, թե ինչ վարպետությամբ էր տեղացի ֆրանսուհին դրանք թխում։

Հետդարձի ճամապարհը վախենալու էր։ Ճանապարհները լուսավորված չէին։ Փիթն էլ արագ էր քշում։ Անընդհատ քեզ թվում էր՝ ուր որ է մեքենան անդունդն է գլորվելու։ Բայց դե բարով տեղ հասանք։

Երրորդ օրն ուզում էինք լիճ գնալ լողալու, բայց Ալիսն ու Փիթը պիտի տան պատերը ներկեին։ Դրա համար Ալիսն ու Փիթը քարտեզի վրա մի նոր ճանապարհ գծեցին, ու գնացինք քայլելու։

Այս անգամ անցանք Սեն Քրիստոֆ գյուղով, անտառների միջով, գետերի վրայով, նորից հասանք արևածաղկի դաշտերին։ Երկրորդ արշավը շատ ավելի կարճ էր։

Սեն Քրիստոֆ

Ճամփին հանդիպած մի ուրիշ գյուղ

Երեկոյան խորոված պիտի սարքեինք։ Միշտ, երբ էսպիսի խորովածային վիճակներ են լինում, մարդիկ ներկայանում են տոննաներով մսերով։ Այս անգամ ամենաբազմազան բանջարեղեններն էինք գնել։ Մորթենի երեք նրբերշիկները միակ մսային ուտեստն էին, որոնցով կիսվեց Ալիսի ու Փիթի հետ։ Էդպես փայտիկի վրա բանջարեղենի կտորներ էինք հավաքում։ Փիթը նաև հացի խմոր էր հունցել, որից կտորներ էինք դնում փայտիկին ու խորովում։ Ահագին համով էր լինում։

Խորոված

Իսկ հաջորդ առավոտյան Փարիզ վերադառնալու ժամանակն էր։ Սեն Ժունիանից Լիմոժ հասանք առանց որևէ խնդրի, բայց այնտեղից Փարիզ գնացող գնացքն ուշանալու էր։ Որոշեցինք Լիմոժում մի քիչ թափառել։ Մի շատ համով սուրճի տեղ գտանք։ Մի քիչ էլ քայլեցինք։ Բայց մեր տեսած գեղեցկությունների համեմատ Լիմոժը բավական ձանձրալի տեղ էր։

Հետո արդեն Փարիզն էր իր մարդաշատությամբ ու մեծությամբ։ Անսովոր էր մի քանի օրվա հանգիստ կյանքից հետո նորից մեծ քաղաքում հայտնվելը։ Ապրիլը գնաց իր վարձած տունը Մոնմարտրում, իսկ ես ու Մորթենն ուղղվեցինք դեպի մերը՝ 11֊րդ թաղամասում։ Ընդհանրապես, ամեն անգամ Փարիզ գալիս սիրում ենք ոչ տուրիստաշատ թաղամասերում մնալ. Փարիզը Փարիզ է հենց տեղի բնակիչներով ու տեղական սովորություններով։ Ամեն անգամ Փարիզ գալիս խուսափում ենք Էյֆելյան աշտարակներից ու Հաղթական կամարներից ու փորփրում մեզ հետաքրքրող վայրերը։

Բայց այս ճամփորդության ժամանակ մի կարևոր տեղական առանձնահատկություն հաշվի չէինք առել. օգոստոսն արձակուրդի ամիս է Ֆրանսիայում։ Հետևաբար, գրեթե բոլոր լավ ռեստորանները փակ էին, ու որակյալ սնունդ գտնելը մի քիչ դժվարացել էր։

Քանի որ մեր գնացքը մի քանի ժամ ուշացումով հասավ Փարիզ, հազիվ հասցրինք մեր բնակարանը գտնել, տեղավորվել ու նորմալ ռեստորան գտնել, օրն արդեն ավարտվեց։ Հաջորդ օրն էլ նախաճաշ գտնելն էր խնդիր, բայց կանգ առանք nous կոչվող մի սրճարանի մոտ, որտեղ առողջ սնունդ էին մատուցում։ Հետո, երբ արդեն Փարիզում բազմաթիվ կիլոմետրեր թափառել էինք, հասկացանք, որ էսպիսի տեղերն արդեն ամեն քայլափոխին են ու, անկեղծ ասած, մի քիչ ձանձրալի։

nous֊ի նախաճաշը

Փարիզում հատուկ պլաններ չունեինք։ Նախաճաշի ժամանակ սկսեցինք մտածել, թե ինչ կարելի է անել։ Հանկարծ հիշեցի, որ տարիներ առաջ, երբ տատիկիս հետ Փարիզ էի եկել, Մոնմարտրում Դալիի թանգարան էի գտել, ու ահագին դուրս եկել էր։ Մորթենին առաջարկեցի էնտեղ գնալ։ Սկզբում որոշեցինք տոմսերն օնլայն առնել հերթերից խուսափելու համար, բայց հետո Մորթենին հավատացրի, որ տուրիստները դրա տեղը չգիտեն, ու դժվար հերթեր լինեն։

Էդպես քայլեցինք երկար, հասանք Մոնմարտր։ Երևի Փարիզում չկա Մոնրմարտրից տհաճ տեղ. ամբողջը պլաստիկ տուրիստական խանութներ են, փողոցներում ասեղ գցելու տեղ չկա։ Որ կողմ թեքվում ես, անպայման մեկնումեկի լուսանկարն ես փչացնում։ Մի խոսքով, տեղական մթնոլորտից իսպառ զուրկ մի միջավայր է դարձել Մոնմարտրը, ճիշտ Վենետիկի պես։ Ու չնայած անտանելի մարդաշատությանը, Դալիի թանգարանում հերթեր չկային։

Ու հիշում էի էնտեղ տեսածս գրեթե բոլոր նկարներն ու քանդակները։ Հիշում էի, Մորթենին պատմում, կանգնում էինք երկար ու զարմանում, հիանում Դալիի հանճարեղությամբ։ Ի՜նչ գիտական մանրակրկիտությամբ էր ամեն աշխատանքին մոտեցել։ Աշխարհում շատ տարբեր տեղերում եմ Դալիի զանազան ցուցահանդեսների եղել, բայց Փարիզինն ամենահետաքրքիրն է։ Ու դրա մասին Էյֆելյան աշտարակի մոտ վազողները չգիտեն։

Հաջորդ օրն էլ առավոտյան նորից Les deux magots֊ում նախաճաշեցինք. Ապրիլը պիտի մեզ միանար հատուկ էնտեղի քրուասանը փորձելու համար, բայց էդպես էլ չեկավ։ Իսկ դրանից հետո Ադամին հանդիպեցինք ու ժամերով զրուցեցինք։ Ժամանակն էնքան արագ թռավ Ադամի հետ, որ շուտով արդեն պետք է շարժվեինք դեպի օդանավակայան, դեպի արձակուրդի վերջը։

Ամեն անգամ, երբ Փարիզից վերադառնում ենք, մեզ հարցնում են, թե ինչ ենք արել այնտեղ։ Ու ամեն անգամ մեր պատասխանն է լինում՝ թափառել ենք։ Ես գիտեմ, թե ոնց են շատերը քիթումռութ անում, թե էսինչն ու էնինչը չտեսաք։ Գիտեմ, թե ոնց են վերևից նայում, թե Լուվրում էս ու էն կա, թե Հաղթական կամարն էսպիսին է, իսկ Աստվածամոր տաճարը՝ էնպիսին։ Բայց դեռ Փարիզ կատարած առաջին երկու այցելություններիս՝ տասը և տասնչորս տարեկանում արել եմ էդ բոլորը։ Արել եմ դրանք ու հասկացել, որ Փարիզում ամենաշատը սիրում եմ թափառել ու սիրում եմ հայտնաբերել այն փոքր տեղերը, որտեղ հնարավոր է առանց հերթի մտնել, որտեղ տուրիստներ չկան։ Եվ հասուն տարիքում էլ անընդհատ վերադառնում եմ Փարիզ ու անընդհատ նույն բաներն անում. տեսարժան վայրերն էդպես էլ չեն ձգում։

Բայց այս անգամ Փարիզի ողջ հմայքը նվազեց Ալիսենց մոտ անցկացրած օրերի կողքին։ Բնության գրկում, ամեն դեպքում, ավելի լավ է, քան մեծ քաղաքներում։

Ինչպես է Հայաստանը զարգացնում Վրաստանի տուրիզմը

Հրանուշ Հակոբյանը երկու տարի առաջ սփյուռքահայերին կոչ էր արել չորս տարին մեկ Հայաստանում հանգստանալ։ Ես երևի սփյուռքահայերի մեջ չեմ մտնում, որովհետև հայկական անձնագիր ունեմ, Հայաստանում՝ ընկերներ ու հարազատներ, հետևաբար Հրանուշ Հակոբյանի կոչը չէ, որ պիտի ինձ Հայաստան բերի, այն էլ չորս տարին մեկ։ Հայաստանից նոր գնացած ինձ նման շատերը կան, որ տարին երկու-երեք անգամ գալիս են Հայաստան։ Ես էլ, երբ երեքուկես տարի առաջ գնացի, որոշել էի, որ անպայման տարին երկու արձակուրդ՝ ամառայինն ու ձմեռայինը, Հայաստանում եմ անցկացնելու. ազգականներիս ու ընկերներիս կտեսնեմ, էն փողն էլ, որ ուրիշ երկրում պիտի ծախսեի, Հայաստանի փոքր բիզնեսների վրա կգնա։

Բայց որոշելը քիչ էր։ Երբ Հրանուշ Հակոբյանը նման կոչեր է անում, իրեն չի հետաքրքրում, որ Հայաստան հասնելու ավիատոմսերն անխնա թանկ են, ճանապարհը՝ անտանելի հոգնեցուցիչ։ Առավելևս չի հետաքրքրում, որ կան տարին մի քանի անգամ Հայաստան գալ ցանկացողներ, որոնք կպակասեցնեն իրենց այցելությունները հենց ճամփորդության անհարմարության պատճառով։

Անցյալ տարի միայն մի անգամ Հայաստան եկա։ Նոր տարուց առաջ, երբ փորձում էի ավիատոմս գնել, գներն աստղաբաշխական թվերի էին հասնում։ Ավելի էժան էր Նյու Յորք հասնելը։ Ի վերջո, չորս օրով մեկնեցինք Փարիզ։ Կոպենհագեն-Փարիզ հետդարձով երկու ավիատոմսը, հյուրանոցն ու միջին թանկության ռեստորաններում ընթրելը միասին Կոպենհագեն-Վիեննա-Երևան հետդարձով երկու ավիատոմսի գին կազմեցին։

Այս ամառ որոշեցի ամեն դեպքում գալ Հայաստան, չնայած էլի Նյու Յորք հասնելը կամ Եվրոպայի որևէ այլ մասում արձակուրդ անցկացնելն անհամեմատ էժան էր։ Խելքին մոտ գնով՝ 470 եվրո արժողությամբ տոմսն այնքան էլ լավ պայմաններ չէր առաջարկում. Կոպենհագեն-Ֆրանկֆուրտ-Վիեննա-Երևան-Վիեննա-Կոպենհագեն։ Ընդ որում, հետդարձին Վիեննայում մոտ տասնչորս ժամ պիտի անցկացնեինք։ Այլընտրանքը մի քիչ ավելի էժան տոմսերն էին Մոսկվայով, բայց էնտեղ էլ օդանավակայանում մոտ տասնչորս-տասնհինգ ժամ պիտի անցկացնեինք, իսկ ընկերս Դանիայի քաղաքացի է, քաղաք դուրս գալու համար վիզա էր պետք։

Նույն գնային սահմաններում մեկ այլ այլընտրանք էր Վարշավայով գալը, բայց էս դեպքում էլ Կոպենհագենից դուրս եկող չվերթն առավոտյան անտանելի շուտ էր, իսկ Վարշավայից Երևան մեկնողը՝ ուշ երեկոյան։ Ընտրելով Ֆրանկֆուրտ-Վիեննա տարբերակը՝ գոնե երկու անքուն գիշերվա փոխարեն մեկն էինք անցկացնում։

KBH-EVN

Ու էսքանով ավարտվում են օդային ճանապարհով Կոպենհագենից Երևան հասնելու խելքին մոտ տարբերակները։ Պատկերացնու՞մ եք. Սկանդինավիայի ամենամեծ օդանավակայանը Հայաստանի մայրաքաղաքին կապվում է ընդամենը երեք ճանապարհով, այն էլ բոլոր տարբերակները չլոցի են։ Իսկ թռիչքային գումարային ժամանակը Կոպենհագենից Երևան ընդամենը հինգ ժամ է։ Եթե ուղիղ չվերթ լինի, երևի ավելի քիչ էլ լինի։ Բայց մարդ քսանհինգ ժամ է ծախսում դռնից դուռ հասնելու համար։ Հասկանու՞մ եք. մայրաքաղաքից մայրաքաղաք հասնելու վրա քսանհինգ ժամ է ծախսվում։

Մի քանի տարի առաջ ոնց որ Հայաստանում ավիացիայի խնդիրներ բարձրացվեցին։ Իբր չեխական ավիաուղիների հետ բանակցեցին, որ հետ գա: Հետ եկավ, մի քանի ամիս աշխատեց, գնաց։ Հիմա էլ իբր Բրյուսելի ավիաուղիներն են մտել։ Բայց արդյոք խնդրին անդրադառնու՞մ են ըստ պատշաճի։

Հիմա շատերը Թիֆլիսով են ճամփորդում, ինձ էլ են խորհուրդ տալիս անել։ Չեմ անում զուտ էն պատճառով, որ ճամփեքին չլվելուն ավելանում է նաև Թիֆլիսից Երևան հասնելու հարցը։ Բայց հարց է առաջանում. ինչու՞ են Թիֆլիսի տոմսերը երկու-երեք անգամ ավելի էժան։ Արդյոք պատճառը Զվարթնոց օդանավակայանի դրած շատ ավելի բարձր հարկե՞րն են։ Այդ դեպքում ինչու՞ է ՀՀ կառավարությունը Զվարթնոցի ղեկավարության հետ բանակցելու փոխարեն ավիաուղիների հետ բանակցում։ Չեմ կարծում, թե ավիաուղիները հաճույք են ստանում տոմսերի գինը թանկ դնելուց, որ ոչ ոք տոմս չառնի, հետո էլ թողնել-գնալուց։

Այստեղ ոչ միայն աշխարհով մեկ ապրող հայերի հարցն է, այլ նաև պոտենցիալ տուրիստների, որոնք Հայաստան ոտք չեն դնում՝ սարսափելով տոմսերի գներից ու ճամփորդության տևողությունից։ Իբր Հայաստանում ուզում են տուրիզմ զարգացնել։ Ո՞նց եք զարգացնելու, երբ առաջին բանը, որ տուրիստը տեսնում է, Հայաստան հասնելու դժվարությունն է։

Ես չգիտեմ՝ քանի հոգի Հրանուշ Հակոբյանին կլսի ու չորս տարին մեկ Հայաստան կգա։ Չգիտեմ՝ քանի հոգի է ջղայնանում ու զարմանում, թե ինչու է Վրաստանում տուրիզմն ավելի զարգացած, քան Հայաստանում։ Միայն մի բան գիտեմ. հաջորդ անգամ Թիֆլիսում ենք իջնելու ու մի քանի օր էլ էնտեղ անցկացնենք։ Փաստորեն, Հայաստանը զարգացնում է Վրաստանի տուրիզմը։

 

Տպավորություններ Պորտուգալիայից. երկիր, որտեղ չէի ապրի

Լիսաբոն

Անցյալ տարի մեր ամբիոնի աշխատողներից մեկն ընդմիջման ժամանակ պատմեց Լիսաբոնում անցկացրած արձակուրդի մասին: Ասաց, որ իր տեսած ամենասիրուն քաղաքն է ու որ երկու շաբաթ շարունակ էնտեղից ուրիշ տեղ չէր ուզում գնալ: Դրա համար ահագին ոգևորվել էի, որ այս սեպտեմբերին պիտի Պորտուգալիա մեկնեմ կոնֆերանսի: Հատուկ էնպես էի հարմարացրել, որ մի օր Լիսաբոնում զբոսնեմ, հետո գնամ Ավայրո՝ փոքրիկ քաղաք Պորտուգալիայի հյուսիսում:

Լիսաբոնի անկանոն շենքերը

Հենց առաջին տպավորություններս Լիսաբոնից ահավոր էին: Օդանավակայանից դուրս եկա ու ժամերով չէի կարողանում մետրոյի տոմս առնել: Տոմսերը միայն մեքենաներում էին վաճառվում: Մեքենաները քարտս չէին ճանաչում, քսան եվրոյանոց մետաղադրամիս մասին ասում էին, որ շատ մեծ է, իսկ մանրելուց հետո մանրադրամը նորից հետ էր շպրտում: Շվարած կանգնել էի, չգիտեի՝ ինչ անել: Մեկ էլ մի հնդիկ մոտեցավ, իր ձեռքի տոմսն ինձ վաճառեց: Էլ չգիտեմ՝ ինչ գործունեություն էր ծավալում, բայց դրա ժամանակը չէր. ինձ պետք էր շտապ քաղաքի կենտրոն հասնել:

Սանտա Ապոլոնիա կայարանում Սրջանին՝ նախկին կուրսեցուս հանդիպեցի, որ միասին Լիսաբոնը ոտի տակ տանք, հետո միասին Ավայրո գնանք:

Սրջանը հենց սկզբից սկսեց բողոքել, թե՝ էս ինչ դիքոտ է Լիսաբոնը: Լավ էլ պայծառ եղանակ էր, մի քիչ շոգոտ էր: Սրջանը Նիդեռլանդներում է ապրում: Չնայած երկուսս էլ եկել էինք արև տեսնելու հույսով, բայց կարճ ժամանակ անց զգացինք, որ չափից շատ է:

Լիսաբոնցի տատիկներ

Լիսաբոնը քռչոտ, անկարգ, անկանոն քաղաք է: Ոչ մի տրամաբանություն չես տեսնում, լիքը անկապ տներ են վրա-վրա կառուցված: Էն հանրահայտ տրամվայներն էլ նույնիսկ նեղ փողոցներով են անցնում: Քեզ թվում է՝ ուր որ է վրադ կբարձրանա: Տրամվայից կախված երթևեկում են ջահելները: Նեղ փողոցը քիչ է, մի բան էլ դրսի կողմի ուղևորները քեզ քսվելով անցնում են:

Էհ եսիմ, կասեք՝ կոլորիտ է:

Քաղաքի նեղլիկ փողոցներով քայլելիս կտեսնես տեղացիներին իրենց տների դռների դիմաց նստած: Ու ի՞նչ են անում: Բացարձակապես ոչինչ: Էդպես ժամերով նստում են, անցորդներին նայում: Աշխատանքային օր է, աշխատանքային ժամ:

Տրամվայը լայն փողոցում: Նեղ փողոցում ֆոտո անել չստացվեց. վրաերթից վախենում էի:

Բայց դե էժան քաղաք էր: Թանկ հյուսիսից եկածներիս համար իսկական դրախտ: Մի սրճարանից մյուսն էինք վազում, հարմարվում այնպիսի տեղերում, որոնք եվրոպական այլ մայրաքաղաքներում տուրիստական ծուղակ կհամարվեին: Ուտելիքն էլ իրոք համով էր: Լիքը ծովամթերք ու էժա՜ն, ինչքան ուզում ես, կեր:

Լիսաբոնից շուտ ձանձրացանք: Էդ պարապությունը, թափթփվածությունն ու անկազմակերպվածությունը երկուսիս վրա էլ վատ ազդեց: Ու մենք ուղևորվեցինք դեպի Ավայրո՝ հուսալով, որ գոնե կոնֆերանսը լավ կանցնի:

Ավայրո

Ասում են՝ Պորտուգալիայի Վենետիկն է: Աչքս լույս: Վենետիկն էլ չեմ սիրում: Ու հենց այս նույն կոնֆերանսն անցյալ տարի Վենետիկում էր:

Գյուլբենկյանի փողոցն Ավայրոյում: Կոնսերվատորիան էլ է Գյուլբենկյանի անվան, իսկ կոնֆերանսի գլխավոր հովանավորը Գյուլբենկյան հիմնադրամն է:

Բայց Ավայրոն Վենետիկի ավելի վատ տարբերակն էր. կենտրոնը շատ փոքր է, ջրանցքները քիչ են, իսկ ինչը կենտրոն չէ, քռչոտ ու քայքայված է: «Հյուսիսային Աֆրիկա է,- ասում է գալիսիացի Սիլվիան,- Եվրոպայի հարավը հյուսիսային Աֆրիկա է»:

Երթևեկությունն ահավոր է. մեքենաները քիչ է մնում՝ վրադ բարձրանան: Մեքենայի մեջ էլ առանձնապես հաճելի չէ. վարորդն անընդհատ անհասկանալի բաներ է անում ու անսպասելի արգելակում, ու նույնիսկ երեք կիլոմետր ճանապարհ անցնելուց հետո սիրտդ խառնում է: Լրիվ հայկական վիճակներ:

Լիքը քաղաքներ են Վենետիկի հետ համեմատում, բայց Ավայրոն տեսածներիցս միակն է, որ իրոք ահավոր նման է: 

Ու աղմուկ, լիքը աղմուկ: Խոսակցություններն ականջիդ տակ բզզում են: Մարդկանց անձնական տարածքներն ավելի փոքր են, անընդհատ ներվայնանում ես, երբ անծանոթ մարդիկ քեզ շատ մոտ են քայլում կամ կանգնում:

Ու ընդամենը չորս օր անց անհամբեր սպասում եմ, թե երբ եմ հետ գնալու Կոպենհագեն: Պորտուգալիայում հոգնեցի, նյարդերս լարվեցին, առանց այդ էլ սթերսված վիճակս ավելի սթրեսվեց:

Չգիտեմ՝ ով ոնց, բայց հարավային Եվրոպան էդպես էլ չսիրեցի: Հասկացանք՝ արև, համով ու էժան սնունդ, բայց էս թափթփվածությունն ինձ հունից հանում է: Իզուր չի էլի, որ երբեք իմ կամքով էս կողմերում չեմ երևում, այլ նախընտրում եմ ցուրտ հյուսիսներում ման գալ: Թող որ արևը քիչ լինի, եղանակը՝ վատը: Էնտեղ անընդհատ լարված չեմ, թե՝ հեսա մի բան գլխիս կգա:

Իռլանդական արկածներ, մաս 3. Դուլին (Ապաքինում)

Դուլինն Իռլանդիայի արևմտյան ափին ընկած մի գյուղ է՝ Մոհերի ժայռերից ոչ հեռու:

Զբոսանք դեպի Մոհերի ժայռերը

Դուլինն ընտրել էի հենց միայն նրա համար, որ Մոհերի ժայռերին մոտ էր: Ժայռերը ծեծված տուրիստական վայր են, ու ավտոբուսներ կան, որոնք տուրեր են կազմակերպում դեպի այնտեղ: Բայց քարտեզով նայելով Դուլինի հեռավորությունը Մոհերի ժայռերից՝ մտածեցի, որ այցելությունս խիստ օրիգինալ կերպով կանեմ. Դուլինից ոտքով կքայլեմ Ատլանտիկի ափով, ճամփին լիքը կմտածեմ, շուրջս կնայեմ ու հրաշալի ժամանակ կանցկացնեմ ինքս ինձ հետ:

Ճամփի սկիզբը
Ճամփի սկիզբը

Երբ հասա Դուլին, պարզվեց՝ այնտեղից ոտքով Մոհերի ժայռեր գնալն էնքան էլ զարմանալի բան չէ. հատուկ ոտքի ճանապարհ կա սարքած հենց ափի երկայնքով, տևողությունը՝ երկու ժամ:

Տեղավորվելուն պես մի շիշ ջուր վերցրի ու արագ ինձ դուրս գցեցի դեպի Մոհերի ժայռեր: Ճանապարհի սկզբում զգուշացում կար, թե ընթացքը վտանգավոր է, բարդ արշավ է, պետք է զգույշ լինել և այլն, և այլն: Բարեբախտաբար, եղանակը բացառիկ լավն էր. արև էր, իսկ քամի գրեթե չկար:

Ատլանտյան վայրի ծաղիկ
Ատլանտյան վայրի ծաղիկ

Իսկ ես գնում էի դանդաղ: Տեղ-տեղ կանգ էի առնում, նայում օվկիանոսին, խորը շունչ քաշում, նստում խոտերին ու գրում: Նստում էի երջանիկ, արևը՝ մեջքիս, իսկ ականջներիս օվկիանոսի մռնչոցից բացի ուրիշ ոչինչ չէր հասնում:

Քայլում էի ես՝ նայելով ճամփի ժայռերին, դրանց զարկվող ալիքներին ու թռչուններին: Ճամփին մտածում էի, խոսում ինքս ինձ հետ, երգում, հարցեր տալիս, պատասխաններ գտնում: Վտանգավոր տեղերով անցնելիս նայում էի ոտքերիս տակ: Գլուխս պտտվում էր երբեմն, ու մտածում էի՝ եթե ընկնեմ, ինձ ոչ ոք չի գտնի:

Դադար ճամփի կեսին
Դադար ճամփի կեսին

Ամբողջ ճամփին հանդիպում էի նաև այլ արշավականների: Բոլորը խմբերով էին: Հատուկենտ մենակ գնացող տղամարդիկ կային: Ես միակ կինն էի: Իսկապե՞ս ես էդքան քաջ եմ, որ մեն-մենակ դուրս եմ եկել ու քայլում եմ ժայռերի վրայով:

Աշխարհը չի ընկալում, թե ինչպես կարող եմ ինքս ինձնով երջանիկ լինել: Եվ արդյոք դա չէ՞, որ վանում է տղամարդկանց, որ ես իրենցից կախում չունեմ, որ իմ երջանկությունը միայն իմ ձեռքերում է:

Առաջին հայացս Մոհերի ժայռերին
Առաջին հայացքս Մոհերի ժայռերին

Իսկ երկու ժամն ուղղակի թռավ: Չնկատեցի էլ թե ինչպես մի բարձունք հաղթահարելուց հետո ժայռերն անմիջապես աչքիս առաջ հայտնվեցին: Շունչս պահած նայում էի դրանց հզորությանը: Ու թռչունները ճախրում էին օվկիանոսի վրայով, կանգ առնում ժայռերին: Ես մեկ էի դարձել բնության հետ: Մտածում էի՝ շա՜տ տարիներ անց երեխաներիս բերելու եմ այստեղ, պատմեմ, թե ինչու եկա Իռլանդիա, ցույց տամ իմ մտքերի ճանապարհը:

Գերմանիայի նախագահն իր շքախմբով
Գերմանիայի նախագահն իր շքախմբով

Մի՞թե հանուն նրա, որ հետս եկող չկար, պիտի չգայի, պիտի հրաժարվեի էս բոլոր զգացողություններից:

Ժայռերի ամենատուրիստական մասում Գերմանիայի նախագահին տեսա: Շրջապատված էր լրագրողներով ու թիկնապահներով ու ինչ-որ բաներ էր ասում: Մտածեցի՝ խե՜ղճ նախագահ, ի՜նչ ես բաց թողել՝ Դուլինից ժայռեր չքայլելով, այլ միանգամից այնտեղ գալով քո շքախմբով:

Եկել եմ այստեղ, որ համոզվեմ, որ Իռլանդիան դու չես: Դու չես իմ արցունքները, որոնք հոսում էին Դամիեն Ռայսի համերգի ժամանակ: Դու չես Մոհերի ժայռերին զարկվող Ատլանտիկը և դրանց վրայով սավառնող թռչունները: Ես քեզ կես տարի սիրեցի, իսկ Իռլանդիան սիրելու եմ հավետ:

Ինիշ մոր

Ինիշ մորն Արան կղզիներից մեկն է: Այս կղզիները հայտնի են նրանով, որ այնտեղ գործածվող հիմնական լեզուն իռլանդերենն է: Ամենամեծն Ինիշ մորն է: Ունի տասնչորս գյուղ, մոտ 900 բնակչություն, երեք եկեղեցի, երեք տարրական դպրոց, մեկ բժիշկ և մեկ սուպերմարկետ: Կանայք ցամաք են գնում ծննդաբերելու համար:

Մոհերի ժայռերը նավի վրայից
Մոհերի ժայռերը նավի վրայից

Դուլինից ամեն առավոտ նավ է մեկնում Ինիշ մոր: Երբ գնացի տոմս գնելու, վաճառողուհին նայեց, ժամացույցին, նայեց ինձ ու հարցրեց.

– Մեքենա ունե՞ս:

– Չէ:

– Այստեղից նավահանգիստ քսանհինգ րոպեի ոտքի ճանապարհ է, իսկ նավը մեկնում է ժամը տասին:

Այդ պահին ուղիղ քսանհինգ րոպե կար:

– Սպասիր այստեղ, հիմա կկազմակերպեմ, քեզ տեղ կհասցնեն:

Մի տասը րոպե սպասեցի խանութում: Եկավ մի տարեց կին, նստեցրեց իր մեքենան ու տարավ նավահանգիստ:

– Մենա՞կ ես,- հարցրեց:

– Հա,- ասացի,- պիտի մեկի հետ գայի, բայց չստացվեց: Ես էլ որոշեցի մենակ գալ:

– Քաջ աղջիկ,- ասաց: Առաջարկեցի վճարել ինձ նավահանգիստ հասցնելու համար: Հրաժարվեց:

Դանիայում նման բան չէր լինի:

Եղանակն այդ օրն ահավոր էր: Անձրև ու քամի էր, իսկ ես շտապելիս մոռացել էի անձրևանոցս, հետևաբար նավում պիտի ներսում նստեի:

Նավարկությունն ահավոր էր: Նավը զարկվում էր ալիքներին, ճոճվում, թեքվում: Անընդհատ թվում էր՝ ուր որ է շուռ է գալու: Բայց ամենաանտանելին սրտխառնոցն էր: Նավի անձնակազմը հոգատար էր: Ինձ տոպրակ առաջարկեցին: Փսխելուց հետո մի քիչ լավ էի:

Ինիշ մորում անձրև էր գալիս: Սկզբում որոշել էի հասնելուն պես հեծանիվ վարձել ու պտտվել կղզով: Բայց էդ եղանակին անհույս բան էր: Մեզ դիմավորեցին զանազան վարորդներ ու առաջարկեցին կղզիով պտտեցնել: Էդպես ես հայտնվեցի միկրոավտոբուսներից մեկում: Վարորդն այն համով իռլանդական հումորով մեզ մի վայրից մյուսն էր տանում ու պատմում կղզու մասին: Մեզ իջեցրեց Դուն Էնգուս ամրոցի ավերակների մոտակայքում:

Տեսարան ամրոց բարձրանալիս
Տեսարան ամրոց բարձրանալիս

Ամրոցը կելտական ժառանգություն է ու կառուցվել է մ.թ.ա. երկրորդ հազարամյակում: Թե ումից պաշտպանվելու համար էր այն, հայտնի չէ:

Քսան րոպե պետք էր քայլել ամրոցին հասնելու համար: Եղանակն ահավոր էր: Վարորդը հովանոցներ առաջարկեց: Վերցրեցի մեկը: Բարձրացա, հասա ավերակներին՝ կռվելով քամու ու անձրևի դեմ: Հաճախ ոչ թե վերելք էր դա, այլ հովանոցի կառավարում, որ չթռչի-գնա, հետն էլ ինձ անձրևից պաշտպանի:

Վերևում չկարողացա երկար մնալ հենց եղանակի պատճառով: Փորձեցի դանդաղ իջնել: Հովանոցիս պատճառով շարժումներս նույնիսկ ավելի սահմանափակ էին: Ու չնայած ահավոր եղանակին, թրջվելուն ու սղլիկ քարերին, տրամադրությունս բարձր էր, ու հա ծիծաղում էի, մինչ մռթոշած գերմանացի տուրիստները թարս-թարս ինձ էին նայում:

Հենց Դուն Էնգուսից իջնելու ճանապարհին էր, երբ թրջված ու սառած, բայց պայծառ ուղեղով գտա իմ կյանքի կարևորագույն հարցերից մեկի պատասխանը. ինչո՞վ եմ ուզում զբաղվել: Գտա պատասխանն ու այդ տասը-տասնհինգ րոպեների ընթացքում կարողացա նաև ծրագիր մշակել, թե ինչպես եմ հասնելու դրան:

Հովանոցը կոտրվել էր: Բայց հենց հասա ներքևում գտնվող թանգարանին, վերանորոգեցի ու նորմալ վիճակում վերադարձրի վարորդին:

Մինչ վարորդը կգար, մոտակա սրճարանում ճաշեցի: Այնտեղ կրակ կար, որի մոտ տաքացա ու հնարավորության սահմաններում չորացրեցի թրջված շորերս: Տեղացիներն էլ էին սրճարանից օգտվում: Տեղացիները միմյանց հետ իռլանդերեն էին խոսում: Ականջս շոյվում էր:

Գերեզմանոցը
Գերեզմանոցը

Վարորդը շուտով եկավ, մեզ իջեցրեց նաև յոթ եկեղեցիների մոտ, որտեղ նաև գերեզմանոց կա: Հետո հասցրեց նավահանգիստ:

Մինչև նավի մեկնելը դեռ քառասուն րոպե կար, իսկ ես չէի պատրաստվում դրսում սառել: Մտա մոտակա փաբն ու սուրճ պատվիրեցի: Մինչ կխմեի, մի իռլանդացի մոտեցավ:

– Սիրուն աչքեր ունես,- ասաց:

Ցերեկը երեք անց կես էր դեռ, բայց արի ու տես, որ մարդը տեղը տեղին խմած է:

– Ամուսնացա՞ծ ես: Չէ՞: Ես էլ չէ: Արի ամուսնանանք:

Ծիծաղեցի ու ասացի, որ կես ժամից նավ եմ նստելու, իսկ երկու օր անց ընդհանրապես Իռլանդիայում չեմ լինելու: Խնդրեց, որ մնամ: Կրկնեցի նույնը:

– Մի քիչ խմած եմ,- ասաց:

– Տեսնում եմ,- պատասխանեցի:

Հետո վեր կացա, որ գնամ: Փաբով մեկ գոռաց.

– Մի՜ գնա, ես քեզ սիրում եմ:

Էստեղ լրիվ ծիծաղից թուլացա:

– Քեզ ֆեյսբուքով գտնելու եմ,- գոռաց:

Անուն-ազգանունս գրեցի թղթի վրա ու ասացի.

– Եթե գտնես ու առաջարկդ կրկնես, կընդունեմ:

Ու գնացի դեպի նավը:

Հետդարձն էլ պակաս արկածային չէր: Նավի անձնակազմին հարցրի, թե որտեղ է ամենահարմարը, որ սրտխառնոց չունենամ: Ասացին՝ դրսում: Ուրեմն պետք էր ընտրել. կա՛մ սրտխառնոց, կա՛մ թրջվել: Ես ընտրեցի երկրորդը:

Կատաղած Ատլանտիկը
Կատաղած Ատլանտիկը

Նավը նորից գալարվում էր ալիքներին: Ալիքները երբեմն էնքան բարձր էին, որ թրջում էին ամբողջ տախտակամածը: Ժպտում էի, չէի վախենում: Երբեմն նավն էնքան ուժեղ էր թեքվում, որ ուղևորներն իրար վրա էին լցվում: Երեխաները ծնողների գրկում լացում էին: Էս անգամ սրտխառնոց չունեցա: Իսկ ափին մոտենալիս ծիածան տեսա: Ամեն անգամ ծիածան տեսնելիս հանգստություն է իջնում վրաս, ժպտում եմ, ուրախանում:

Ծիածան. Իռլանդիայում արածս վերջին լուսանկարն է: Դրանից հետո ֆոտոապարատը փչացավ:
Ծիածան. Իռլանդիայում արածս վերջին լուսանկարն է: Դրանից հետո ֆոտոապարատը փչացավ:

Ափ հասա ոտքից գլուխ թրջված: Կոշիկներս էսօր նոր չորացել են: Գնացի հոսթել ու սատկած քնեցի: Մինչ հոսթել մտնելն էլ մի ծիածան տեսա:

Իմ նոր ընկերները

Էդինբուրգի տխուր փորձից հետո հաստատ որոշել էի այլևս երբեք հոսթելներում չմնալ: Ու երևի ախմախ որոշում էր, որովհետև հյուրանոցներում մենակ իսկապես տխուր է: Ոչ մեկի հետ չես շփվում, չես խոսում: Ինքդ քեզ հետ ես քո սենյակում, որտեղ հաճախ մեկից ավելի մահճակալ կա:

Չեմ հիշում՝ ինչը ստիպեց, որ Դուլինում ոչ թե հյուրանոց, այլ հոսթել վերցնեմ: Ռիվյունե՞րն էին լավը, հյուրանոցներում տեղ չկա՞ր, թե՞ չափից դուրս թանկ էր մի հոգու համար: Ամեն դեպքում, Դուլինի հոսթելն իմ տեսած լավագույններից էր՝ թե՛ մաքուր էր, թե՛ լիքը հարմարություններ ուներ:

Հոսթելի իմ սենյակում ինձնից բացի ևս հինգ աղջիկներ կային: Ծանոթացա նրանցից երկուսի հետ. չեխ Անյեժկան ու գերմանացի Կատերինան: Երկուսն էլ մենակ էին ճամփորդում: Սկսեցինք իրար պատմել, թե ով ինչ է հասցրել Իռլանդիայում անել: Պարզվեց՝ Անյեժկան նույն իմ երթուղով է գնում, ուղղակի Դուլին եկել է Քիլարնիից առաջ: Իսկ ես կարծում էի ես եմ խելառը, որ նման երթուղի եմ գծել: Իսկ Կատերինան Դուբլինում է եղել, հեչ չի սիրել: Ասաց, որ ինքն էլ է մասնակցել անվճար զբոսանքին:

– Ո՞վ էր քո գիդը,- հարցրի:

– Պատրիկը,- ասաց:

– Ի՜մն էլ:

– Այդ օրն էնտեղ մի աղջիկ կար, Պատրիկն ասաց, որ առաջին հայն է իր խմբում:

– Դա ես էի:

Ծիծաղեցինք: Պուճու՜ր-պուճու՜ր աշխարհ: Ո՞վ կմտածեր, որ Դուբլինից հետո կհանդիպեինք Իռլանդիայի մյուս ծայրում հոսթելի նույն սենյակում ու կգնայինք փաբ գարեջուր խմելու:

Դուլինի փաբերում երաժշտությունն ավանդական իռլանդական է: Մի կողմից, չես կարող հետները երգել, որովհետև երգող չկա, բայց մյուս կողմից մաքուր իռլանդական շունչն ես զգում իռլանդական գործիքներով:

Մեր սեղանի մոտ Հյուսիսային Իռլանդիայից երկու հասակավոր զույգ նստեցին: Զրույցի ընթացքում պարզեցինք, որ խնամիներ են: Ինձ սկզբում իռլանդացու տեղ դրեցին: Երբ ասացի, որ չէ, մտածեցին՝ ամերիկացի եմ, հետո՝ անգլիացի:

– Անգլերենի լեզվակիր չեմ,- ասացի:

– Ուրեմն Դանիա՞:

Ծիծաղեցի:

Զույգերը գնացին: Հետո մեզ մոտեցան երկու հյուսիսիռլանդացի տղաներ՝ Էնդին ու Մայքլը: Նրանք էլ ինձ հյուսիսիռլանդացու տեղ դրեցին: Չէ ու չէ, հայ եմ, սպանեցիք: Տղաները վրաններով արշավի էին: Իրար հետ խմեցինք: Ընթացքում զանազան երգեր էինք երգում: Կատերինան ու Անյեժկան զարմացել էին, որ Էնդին ու Մայքլն ինչ երգ երգում էին, ես ձայնակցում էի: Էնդին ու Մայքլն էլ էին զարմացել: Մեռա բացատրելով, որ ես հասարակ տուրիստ չեմ, ես Իռլանդիայի վրա տարած եմ:

Երբ փաբն արդեն փակվում էր, գնացինք Էնդիի ու Մայքլի վրանը: Էստեղ սկսեցինք զանազան ջրիկ խաղեր խաղալ ու զրուցել լուրջ ու անլուրջ բաների մասին:

– Չե՞ս կարոտում տունդ,- հարցրեց Մայքլը:

– Սովորել եմ,- ասացի: Բայց արդեն սկսել էի կարոտել իմ Կոպենհագենի միջավայրը: Մագդային ու Մայային արդեն մի ամսից ավելի կլիներ, ինչ չէի տեսել:

Գիշերը երեքի կողմերն աղջիկներով վերադարձանք մեր սենյակ: Հաջորդ առավոտ միասին նախաճաշեցինք ու ֆեյսբուքում ընկերացանք: Նրանց հրավիրեցի Կոպենհագեն:

«Մի անգամ» մյուզիքըլը

Դուլինից Դուբլին հասա նախատեսվածից շա՜տ ուշ: Նախ, քանի որ գիշերն ուշ էի քնել, որոշեցի ոչ թե առաջին, այլ երկրորդ ավտոբուսով մեկնել Գոլուեյ, իսկ երկրորդն առաջինից երեք ժամ հետո էր: Հետո, ընթացքում էլ լիքը ուշացումներ եղան: Արդյունքում՝ ժամը յոթ անց էր, նոր հասա Դուբլին: Նախատեսել էի փաբային շրջագայությանը գնալ, բայց իրերս հյուրանոցում թողնելուց հետո ուղղակի ժամանակ չկար դրան հասնելու:

Օլիմպիա թատրոնը. լուսանկարն արել եմ Պատրիկի զբոսանքի ժամանակ
Օլիմպիա թատրոնը. լուսանկարն արել եմ Պատրիկի զբոսանքի ժամանակ

Ուրեմն «Մի անգամ» մյուզիքըլը կնայեմ: Հետաքրքիր է՝ Իռլանդիա մտնելիս առաջին բանը, որ նկատեցի, մյուզիքըլի պաստառն էր: Իսկ այն դիտելը կլինի վերջին անելիքս: Կատերինան արդեն տեսել էր այն ու խորհուրդ էր տվել: Ես էլ մտածեցի՝ իսկապես խորհրդանշական կլինի, որովհետև շատ ամիսներ առաջ, երբ դրա կինոն էի նայել, դա եղել էր առաջին հրաժեշտը, որ ներքուստ տվել էի իռլանդացուն: Թող սա էլ լինի վերջին հրաժեշտը:

Ճամպրուկս շպրտեցի հյուրանոցում ու դուրս վազեցի: Աշխատողը հետևիցս նայեց ու ասաց.

– Էս ինչ արագ էր:

– Շտապում եմ,- գոռացի ու վազեցի դեպի Օլիմպիա թատրոն: Ներկայացումից հինգ րոպե առաջ հասա ու հասցրի տոմս առնել:

Մյուզիքըլը շատ բաներով ֆիլմից լավն էր, շատ բաներով՝ վատը: Էստեղ դերասաններն իսկապես խաղում էին, էն բնական քիմիան, որ Իրգլովայի ու Հանսարդի միջև տեսնում էիր, չկար: Հետո, շատ էին սիրո մասին բանալ երկխոսությունները, որոնք արժեզրկում էին ներկայացումը: Բայց ուժեղ կողմը դերասան-երաժիշտներն էին: Բեմի վրա բոլորը թե՛ դերասաններ էին, թե՛ երաժիշտներ: Մեկ խաղում էին, մեկ՝ նվագում, մեկ՝ երկուսը միասին: Հզոր բան էր ծայրից ծայր կենդանի երաժշտությամբ «Մի անգամը» լսելը: Մեկ էլ շատ էր իռլանդականացրած: Լիքը նուրբ իռլանդական հումորներ կային, որ չգիտեմ՝ բանից անտեղյակ մարդկանց հասու՞ է արդյոք:

Բայց ներկայացման ժամանակ բնավ չլացեցի ու չընկա ահավոր էմոցիոնալ վիճակների մեջ, ինչպես պատահել էր ֆիլմը դիտելիս: Երբ այն ավարտվեց, ծափահարեցի ու դուրս եկա թատրոնից՝ քայլելով դեպի հյուրանոց: Ճամպրուկս հավաքեցի ու պատրաստվեցի հաջորդ առավոտ օդանավակայան գնալուն:

Ինքնաթիռ նստեցի թեթևացած, անհամբեր, որ շուտով տուն եմ հասնելու, ազատագրված ու ապաքինված: Միլիոն անգամ արժեր, հաստատ արժեր այս ճամփորդությունը ու արժեր գալ մենակ:

Իռլանդական արկածներ, մաս 1. Դուբլին (Վերապրում)

Չգիտեմ՝ երբ սկսեցի Իռլանդիան ու նրա մշակույթը սիրել: Չգիտեմ՝ երբ այնտեղ գնալը դարձավ իմ կյանքի նվիրական երազանքներից մեկը, բայց շատ լավ հիշում եմ, որ այն իրականացրի 2012-ին՝ խոստանալով, որ վերադառնալու եմ: 

Ու դժվար այս տարի Իռլանդիա գնայի, եթե կյանքումս մի շիլաշփոթ չսկսվեր, ու դրանից դուրս գալու համար չորոշեի. գնալու՛ եմ ու գնալու՛ եմ մենակ:

Ինձ պետք էր այս ճամփորդությունը, որ հասկանայի՝ իռլանդացու նկատմամբ սերս ժամանակավոր էր, Իռլանդիայի նկատմամբ՝ հավերժ: Ինձ պետք էր հասկանալ, որ այդ իռլանդացին, որն ինձնից խլեց ամեն ինչ, չի նույնանում Իռլանդիայի հետ: Հետո նաև ուզում էի ինքս ինձ հետ ժամանակ անցկացնել, ու տարօրինակ կերպով Իռլանդիան Եվրոպայի այն հազվագյուտ երկրներից է, որտեղ ոչ մեկի չեմ ճանաչում, հետևաբար կարող էի ուզածիս չափ մենակ մնալ: Ինձ պետք էր նաև ապացուցել, որ մեն-մենակ ճամփորդելն էլ կարող է լավ լինել: Ու կարևորը՝ պետք էր համոզվել, որ իմ կյանքը, իմ լավ լինելը, իմ ծրագրերն ու զվարճանքները ոչ մեկից կախված չեն: Ուրեմն ունեմ Դամիեն Ռայսի համերգի տոմսը, կգնամ դեսպանատուն, վիզան կստանամ ու մեն-մենակ կմեկնեմ արկածներ որոնելու:

Այս ճամփորդությունս ոչ միայն ֆիզիկապես ինձ տեղից տեղ էր տանում Իռլանդիայի տարբեր վայրերում, այլև անձնական մի ամբողջ ուղի էր: Դրա համար աշխարհագրական տեղափոխություններին զուգահեռ կպատմեմ նաև իմ ներքին ճամփորդության մասին՝բաժանելով երեք մեծ մասերի (Դուբլին – Քիլարնի – Դուլին կամ Վերապրում – Ազատագրում – Ապաքինում):

Մաս 1. Դուբլին (Վերապրում)

Դուբլինը

Ինձ թվում էր՝ հենց ոտքս դնեմ Դուբլին, թե չէ, պիտի լավ զգամ, պիտի մոռանամ կյանքս տակնուվրա արած այդ մարդուն և ուղղակի վայելեմ: Բայց դեռ ինքնաթիռը չիջած, ես լացում էի: Լացում էի նաև հաջորդ գրեթե ամբողջ օրվա ընթացքում: Հեռանալու փոխարեն այդ մարդն ավելի էր մոտեցել, ու Դուբլինը նրան ավելի էր հիշեցնում, քան նույնիսկ Կոպենհագենը: Եվ այդ երկու օրերն անցկացրի նրան ճանաչելուս մի տարվա ամեն ինչը վերհիշելով ու վերապրելով:

Հյուրանոցում թեյ եմ խմում ու գրում
Հյուրանոցում թեյ եմ խմում ու գրում

Նախորդ ճամփորդությանս ընթացքում սիրահարվել էի Դուբլինին: Այս անգամ նեղվում էի: Սարսափելի մարդաշատ էր ու աղմկոտ ու չգիտեի՝ որտեղ թաքնվեմ: Ինչ լեզու ասես կլսեիր շուրջդ: Անսովոր էր, որ փողոցում անծանոթ մարդիկ մոտենում, սկսում են խոսել հետդ: Ուզում էի փախչել էդ ամենից, պոկվել, մի հանգիստ անկյունում հայտնվել: Իսկ Գրաֆթոն սթրիթում սկսնակ երաժիշտների փոխարեն ինչ-որ տուրիստ կլպող ախմախ նվագախմբեր էին:

Առաջին օրվա երեկոյան փաբ մտա: Իռլանդական երաժշտության փոխարեն երաժիշտը Ջոնի Քեշ էր նվագում: Ներսում լիքը հարբած ամերիկացիներ էին ու իրենց կորցրած երգում էին: Այդ աղմուկից էլ նեղվեցի: Բայց մեկ էլ տեսա մի աղջկա, որ ինձ նման մենակ էր եկել: Ես սկսեցի խոսել հետը: Իսպանացի էր, Բելֆաստում է ապրում: Ասաց, որ երբեմն էսպես շաբաթ օրերին մենակով գալիս է Դուբլին, տժժում, հետ գնում Բելֆաստ:

Աղմուկին շատ չդիմացա ու վերադարձա հյուրանոց՝ հուսալով, որ երկրորդ օրն ավելի շատ բան կտա:

Գիդով զբոսանքը

Ամեն անգամ նոր քաղաք գնալիս լավ միտք է անվճար գիդով զբոսանքներին գնալը: Չվարձատրվող գիդը գործադրում է իր ամբողջ ուժն ու էներգիան, որ տուրիստներին զվարճացնի, իսկ վերջում մասնակիցները թեյավճար են տալիս: Այսինքն, եթե ձանձրացնի, փող տվող չի լինի, իսկ եթե հետաքրքիր պատմի, շատ փող կստանա:

Մեր գիդ Պատրիկը
Մեր գիդ Պատրիկը

Մեր գիդը Պատրիկն էր՝ իռլանդացի, ծնունդով Քորքից, բայց ծնողները դուբլինցի են:

– Մայրս Դուբլինի հարավից է, հայրս՝ հյուսիսից,- ասաց,- դա կոչվում է խառնամուսնություն:

Հետո պատմեց, թե Դուբլինում ինչ մեծ տարբերություն կա Լիֆիից հարավի ու հյուսիսի բնակիչների միջև: Դեռ վաղուց գիտեի, որ հարավն ավելի անվտանգ է ու հարուստ, իսկ հյուսիսը՝ աղքատ ու լիքը գողություններով: Բայց Պատրիկը դրան ավելացրեց, որ հյուսիսում մարդիկ կոշտ ու կոպիտ իռլանդական առոգանությամբ են խոսում, իսկ հարավում բրիտանախոս սնոբներն են:

Մեզ տարավ Դուբլինի զանազան վայրեր: Ընթացքում իռլանդերեն արտահայտություններ էր սովորեցնում ու պատմում Իռլանդիայի անկախության պատմությունը, թե ինչպես են բազմաթիվ ապստամբություններ ձախողվել ու թե ինչպես ի վերջո անգլիացիները ոչինչ չեն կարողացել Մայքլ Քոլինզի դեմ որևէ բան անել, հռչակագիր են ստորագրել: Անցանք նաև մի հինգ աստղանի հյուրանոցի մոտով, որտեղից ժամանակին Բոնոյին դուրս են շպրտել, իսկ նա կանգնել ու ասել է, որ մի օր հայտնի է դառնալու ու գնելու է այդ հյուրանոցը: Այդպես էլ արել է:

Ազգային գրադարանը

Զբոսանքից հետո գնացի Ազգային գրադարան: Սկզբում «Ուլիսեսի» ցուցանակները նայեցի, կարդացի, բզբզացի, հետո անցա Յեյթսի ցուցահանդեսին: Ու այ հենց էդտեղ ուժեղ էմոցիոնալ պոռթկում ունեցա: Էկրան էր, որտեղ Յեյթսի բանաստեղծություններն էին հայտնվում, ու ինչ-որ ձայն արտասանում էր դրանք: Մեխվել էի աթոռին՝ մի անձեռոցիկը մյուսի հետևից դեն նետելով: Իսկ երբ Cloths of Heaven-ը սկսվեց, լրիվ ինձ կորցրեցի: Հիշողությունների գիրկն էի ընկել ու մեկիկ-մեկիկ վերապրում էի ժուկով-ժամանակով ճանաչածս, ժամանակին ինձ համար այդքան թանկ եղած մի մարդու հետ անցկացրած լավ ու վատ պահերը:

Դուբլինը գրողների քաղաք է
Դուբլինը գրողների քաղաք է

Ու մեկ էլ կտրուկ վեր կացա տեղիցս ու դուրս թռա գրադարանից: Վազեցի Դուբլինի փողոցներով՝ առանց հետևելու, թե ուր եմ գնում: Վազեցի այնքան, մինչև հայտնվեցի մի գրախանութում ու սկսեցի նոր գրքերն ուսումնասիրել: Անձնակազմի խորհրդի տակ կար ոմն Մարտին Մադենի «Անյուշ» վեպը: Պարզվեց՝ Ցեղասպանության մասին է, հեղինակն էլ իռլանդուհի է: Գիրքը գնեցի, սրճարան գտա ու էնտեղ նստած սկսեցի թերթել: Հաջորդ մի քանի ժամերի ընթացքում լավ էի:

Դամիեն Ռայսի համերգը

Ես չգիտեմ՝ նա ինչ էր արել իր տոմսի հետ: Հնարավոր էր՝ համերգի ժամանակ իրար տեսնեինք: Բայց խելքս չէր կտրում, թե նա ռիսկ կաներ մենակով գալ համերգ: Իսկ հանդիպումից ուղղակի սարսափում էի, որովհետև չգիտեի՝ ոնց էի ինձ պահելու: Բարևելու՞ էի, արհամարհելու՞ էի, ջե՞րմ էի լինելու, թե՞ սառը:

Էնքան էի ինձ կորցրել, որ համերգի վայրը չէի կարողանում գտնել: Անընդհատ դեսուդեն էի վազում, հետ ու առաջ անում, մինչև վերջապես հայտնվեցի հերթի մեջ ու սպասեցի դռների բացվելուն: Հենց էդ պահից սկսած նորից աչքերս լցվեցին: Լավ էր՝ անձեռոցիկի մեծ պաշար ունեի, ու երբ կողքիս աղջիկը մի կնոջից անձեռոցիկ ուզեց, իմը պարզեցի:

Տեղավորվեցի ուղիղ բեմի մոտ: Իսկ աչքերս չէին չորանում: Մեր՝ միասին անցկացրած ժամանակից հիշում էի էնպիսի բաներ, որոնք լրիվ մտքիցս թռել էին: Ու էն հին ցավը, որ կարծում էի՝ անցել է, նորից նույն ուժգնությամբ զգում էի: Ներսիցս ծակծկոցներ էին, ոտքերս թուլացել էին, թվում էր՝ կընկնեմ:

– Դամիեն Ռայսը համերգ է տալու Դուբլինում,- ասել էր:

– Միասին կգնանք, կլացենք,- ասել էի:

– Տղամարդիկ չեն լացում,- ասել էր:

Երբ Դամիեն Ռայսը բեմ բարձրացավ, ինձ ավելի շատ կորցրի: Ու սկսվեց մաքրման ընթացքը. ներսիցս դուրս էր թափվում ամիսների կուտակածը, դուրս էր թափվում ինձ ցնցելով, ծեծելով, կտոր-կտոր անելով: 9 Crimes-ի ժամանակ հատկապես ես էլ ես չէի, դարձել էի ուրվական ու ի տարբերություն հանդիսատեսի, որը հետը երգում էր, ես քթիս տակ փսփսում էի բառերը: Տեսնողները կմտածեին՝ ո՞վ է էս գիժ ֆանատը: Էլ չգիտեին, թե ինչ էր պտտվում իմ գլխում:

Դամիեն Ռայսը հզոր էր բեմի վրա: Բարձրախոսն անընդհատ միանում-անջատվում էր, իսկ ինքն իրեն չէր կորցնում, շարունակում էր երգել: Հետն էլ արանքներում պատմություններ էր պատմում, թե որ երգն ինչու է գրել: Ու կամաց-կամաց սկսում էի ավելի լավ զգալ, կամաց-կամաց իմ մասնատված կտորները հավաքվում էին նորից, որ մի ամբողջություն դառնան:

Դամիեն Ռայսը վերջին երգը կատարելիս
Դամիեն Ռայսը վերջին երգը կատարելիս

Ամենավերջում կանգնեց աթոռին, լրիվ ակուստիկ՝ առանց բարձրախոսների Blower’s Daughter-ը կատարեց: Հանդիսատեսը մեղմ ձայնակցում էր: Ես էլ չէի լացում: Թեթևացել էի:

Համերգից հետո վերադարձա հյուրանոց: «Իռլանդիան դու չես»,- քթիս տակ ասացի: Հաջորդ առավոտյան ճամպրուկս հավաքեցի և ուղևորվեցի դեպի Քիլարնի՝ ազատագրում: Էլ երբեք Դամիեն Ռայս չեմ լսելու:

Մալթա. որտեղ տներն անուն ունեն

Մալթայի սահմանները. տեսարան Մդինայից
Մալթայի սահմանները. տեսարան Մդինայից

Բացեք Եվրոպայի քարտեզը, իջեք ներքև՝ Միջերկրական: Սիցիլիան տեսնու՞մ եք: Տակը չերևացող կետ կա, այ դա Մալթան է` կազմված մի քանի կղզիներից, բայց ամենամեծը հենց Մալթա կղզին է: Պետության բնակչությունը կես միլիոնից էլ պակաս է, իսկ Մալթա կղզին տարածքով Երևանի չափ է:

Առաջին բանը, որ նկատում ես, մեքենայում ղեկի՝ աջ կողմում գտնվելն է: Հետո արդեն ֆիքսում ես, որ կղզին աջակողմյան երթևեկություն ունի: Ու կասկած չի առաջանում, որ բրիտանացիներն այնտեղ եղել են: Ավելի ուշ հյուրանոցում հայտնաբերում ես, որ վարդակները երեք անցք ունեն, իսկ փոխարկիչ հետդ չես բերել: Փողոցներում էլ տիպիկ բրիտանական կարմիր հեռախոսատեղերը կտեսնես:

DSCF7242
Այստեղ եղել են բրիտանացիները:

Մեր վորքշոփում միայն մեկ տեղացի կար՝ Ռիտիենը, որը նաև կազմակերպիչն էր:

– Բրիտանացիները վերջնականապես 1979-ին գնացին,- պատմում է Ռիտիենը,- հեռախոսատեղերը չենք հանում որպես պատմության մի մաս, իսկ երթևեկությունը ձախակողմյան սարքելն ահագին բարդ գործ էր, դրա համար չփոխեցինք:

Մալթան երկու պետական լեզու ունի՝ մալթերեն ու անգլերեն: Մալթերենը սեմական լեզու է, արաբական մի բարբառի հիման վրա է առաջացել: Բայց անգլերենի ու իտալերենի լիքը ազդեցություն ունի: Միակ սեմական լեզուն է, որը գործածում է լատինական այբուբենը:

– Պետական դպրոցները մալթերեն են, բայց անգլերեն լավ են անցնում: Բացի դրանից, անգլերենն ամենուր է, էնպես որ երեխաները փոքրուց լսում, սովորում են: Կան նաև մասնավոր դպրոցներ, որտեղ ուսումն անգլերեն է: Կան ծնողներ, որոնք երեխաների հետ միայն անգլերեն են խոսում՝ մտածելով, որ դա նրանց առավելություն կտա,- շարունակում է պատմել Ռիտիենը,- բայց ես նրանց չեմ հասկանում: Անգլերեն էսպես թե էնպես սովորում են, իսկ մալթերենն ափսոս է, որ դարեր շարունակ պահպանելուց հետո գնա, կորի: Իմ երեխաների հետ միայն մալթերեն եմ խոսում:

Երկրում միայն մեկ հիվանդանոց ու մեկ համալսարան կա: Գործազրկությունը շատ քիչ է:

Մեր հյուրանոցի կողքին Սան Անտոն այգին էր, որն այլ կերպ կոչվում է նախագահական այգի: Ծայրին նախագահական պալատն է: Մարդիկ կարող են զբոսնել այգում, անցնել պալատի միջով: Միայն ներս մտնել չի կարելի:

Նախագահական պալատի միջով անցումը դեպի փողոց
Նախագահական պալատի միջով անցումը դեպի փողոց

Մալթայում յասամանները ծաղկել են: Ամեն տեղից յասամանի հոտ է գալիս:

Ամենուր կատուներ են զբոսնում:

– Ինչու՞ Մալթայում այդքան շատ կատու կա,- հարցնում եմ:
– Որովհետև տաք է,- պատասխանում է խմբի ռուս աղջիկներից մեկը:
– Կերակրում ենք, դրա համար անընդհատ վերադառնում են,- բացատրում է Ռիտիենը:

Վորքշոփի երկրորդ օրը գնում ենք Մդինա:
– Մդինայի անունը դրել ենք լուռ քաղաք, որովհետև մեքենաների մուտքն արգելված է:
Մդինան միջնադարյան նեղլիկ փողոցներով բերդաքաղաք է: Պահպանվել է այնպիսին, ինչպիսին եղել է դարեր առաջ, ու այնտեղով քայլելիս թվում է՝ ինչ-որ անկյունից արքայադուստր դուրս կգա կամ ձիուն բազմած ասպետ կհայտնվի: Բերաններս բաց մեր շուրջն ենք նայում:

Մդինայի փողոցներից: Լռություն
Մդինայի փողոցներից: Լռություն

DSCF7259
Աթարդ

– Մդինայում եմ դպրոց գնացել,- շարունակում է Ռիտիենը տեղացու հպարտությամբ՝ տեսնելով մեր հիացած հայացքները,- այն ժամանակ չէինք գնահատում մեր ունեցածը:

Տեղացիների հետ շատ չշփվեցի, բայց տպավորություն էր՝ անդարդ, աշխարհից կտրված իրենց համար ապրում են Միջերկրականի մեջ, հեչ պետքները չի, թե ինչ է կատարվում իրենց կղզուց դուրս:

Վերջին օրը խմբակիցներս գնում են Վալետա, իսկ ես ժամանակ չունեի մինչև չվերթս: Որոշում եմ հյուրանոցի գյուղում՝ Աթարդում զբոսնել:

Սպիտակ միջնադարյան տներ են: Տեսքը նույնությամբ պահպանված է կամ թեթևակի վերանորոգված: Տպավորություն է՝ հարուստ մարդիկ են ապրում: Տների վրա զանազան անուններ են գրված՝ Բրիջիթ, Ալեքսանդրա, Պոլ, Քրիստիան և այլն: Անցորդներից մեկին հարցնում եմ, թե դա ինչ է նշանակում:

Այստեղ տները և՛ անուններ, և՛ համարներ ունեն
Այստեղ տները և՛ անուններ, և՛ համարներ ունեն

Կատվաշատ կղզի
Կատվաշատ կղզի

– Տների անուններն են: Տներն այստեղ և՛ անուն ունեն, և՛ համար:

Եղանակը վատացավ: Քայլեցի դեպի հյուրանոց, վերջին մի երկու ժամն այնտեղ անցկացրի, մինչ տաքսիս կգար ու ինձ կտաներ օդանավակայան:

Գոթենբուրգ. մշակութային շոկ Շվեդիայում

Մի բաժակ գարեջուր ձեռքիս մոտեցա մեր սեղանին: Դանիերենի դասից հետո սովորականի պես հավաքվել էինք կաֆե Լանգեբրոյում ու գարեջուր էինք խմում:

Ջրանցք
Ջրանցք

– Շաբաթ-կիրակի Գոթենբուրգ գալի՞ս ես,- հարցրեց Դավիդը:
– Հը՞:
– Գոթենբուրգ՝ Շվեդիայի երկրորդ քաղաքը:
– Ե՞րբ:
– Էս շաբաթ-կիրակի:
Էլոիզին խոստացել էի, որ էս կիրակի անպայման կգնամ լեզվի կաֆեին, իսկ շաբաթ օրն էլ միջազգային ընթրիքին կմասնակցեմ: Բայց դե դանիերենի խմբիս հետ Գոթենբուրգ գնալը գայթակղիչ էր թվում:
– Անպայման:
Մի երկու օրում արագ-արագ պլանավորեցինք, ու շաբաթ առավոտյան ժամը յոթին ես ու դանիերենի խմբիս գերմանախոսները ճամփա ընկանք:

Մինչև Գոթենբուրգը Շվեդիայում միայն Հելսինբորում ու Մալմոյում էի եղել՝ Դանիայից հեշտ հասանելի, մի օրվա ճամփա: Դրա համար Շվեդիայի մասին լուրջ տպավորություններ կազմել չէի կարող:

Մալմոյից Գոթենբուրգ տոմսերն առաջին կլասի էին:
– Առաջին կլասը երկրորդից էժան էր,- բացատրեց Դավիթը:
Մեզ համար հարմարավետ ճամփորդեցինք: Դա էլ հերիք չէ, անգամ նախաճաշ բաժանեցին: Գնացքում անվճար սնունդ. առաջին անգամ էի նման բան տեսնում:

Մեր հյուրանոցը լավն էր: Գնի համեմատ մի հրաշալի բան:

Քաղաքը վերևից
Քաղաքը վերևից

Քաղաքն ինքը ահագին սովորական էր. տիպիկ սկանդինավյան քաղաք ոչ մի բանով աչքի չընկնող: Մեկ Հելսինկին էր հիշեցնում, մեկ Տուրկուն, մեկ Մալմոն ու Հելսինբորը: Ջրանցքներ կային, նավահանգիստ կար, հին թաղամաս ու ահավոր վատ եղանակ: Դրա համար մի սրճարանից մյուսն էինք վազում: Մատուցողների ու վաճառողների հետ խոսում էինք դանիերեն և ուրախանում, որ շվեդերենն ավելի լավ ենք հասկանում, քան դանիերենը, որ շվեդներն էլ մեզ էին հասկանում:

Փողոցներում անտանելի շատ էին մուրացկան գնչուհիները: Իսկ շոփինգ  կենտրոնում իսլամի քարոզ էր՝ պլակատներով ու բուկլետներում: Էսպիսի բաներ Դանիայում չես տեսնի: Բոլորս էլ համաձայն էինք:

Առագաստանավ: Աշխարհի ամենամեծերից է
Առագաստանավ: Աշխարհի ամենամեծերից է

Երեկոյան սկսեցինք բար փնտրել: Մուտքերի մոտ անվտանգության աշխատակիցները խիստ հայացքով չափում-ձևում էին բոլոր մտնող-դուրս եկողներին, իսկ մի տեղ նույնիսկ մեր տարիքը հարցրին: Դանիայում սա էլ չէինք տեսել:

Բարերից մեկում մնացինք: Անկյունում նստած հետևում էինք, թե ոնց էին ամենազարմանալի հագուստներով, սանրվածքներով ու շպարով կանայք ու տղամարդիկ գնում-գալիս: Կոպենհագենի բարերում նման բազմազանություն չես տեսնի:

Ու էս ամբողջ ընթացքում մենք լիքը ուրախանում էինք: Անդրեասը՝ մեջներիս ասիստենտ պրոֆեսորը, էնքան կատակներ ու տնազներ էր անում, էնքան էր երգում, որ ծիծաղից թուլանում էինք: Հետն էլ լիքը գերմաներեն էի սովորում ընթացքում:

Կիրակի երեկոյան սատկած-տրաքած հասանք Կոպենհագեն: Իսկ այսօր, երբ դանիերենի դասախոսին պատմեցինք, որ անցյալ երեքշաբթի օրվա ծրագիրն օդ չէր, իսկապես գնացել ենք Գոթենբուրգ, երբ նկարագրեցինք մանրամասները, դասախոսը նեղվեց, որ շվեդերեն ավելի լավ ենք հասկանում, քան դանիերեն:
– Մենք՝ դանիացիներս ենք դժգոհում, որ շվեդերեն հասկանալ չի լինում,- ասաց:

Իսկ մենք զարմացել էինք, որ Շվեդիան կարող է այդքան տարբեր լինել Դանիայից, իսկ լեզուն՝ այդքան նման:

Վենետիկ

Վենետիկը Փարիզի հետ ամեն միջին վիճակագրական ռոմանտիկ աղջկա երազանքների քաղաքն է: Ես այս քաղաքի մասին երազել եմ շատ վաղուց, երբ դեռ չգիտեի, որ աշխարհում Ամստերդամ ու Դուբլին կա, երբ չգիտեի, որ լիքը ուրիշ քաղաքներ ինձ գրավելու են: Հետո մոռացա Վենետիկի մասին: Ու այդպես էլ երբեք չէի հայտնվի այնտեղ, եթե Science of Aphasia կոնֆերանսն այս տարի այնտեղ տեղի չունենար:

Պատահական ջրանցք Վենետիկում
Պատահական ջրանցք Վենետիկում

Քաղաքները երկու ձևով են տպավորում. այնտեղ եղածով և տեղի ունեցածով: Առաջինի դեպքում Վենետիկը միանշանակ պարտվեց տեսածս բազմաթիվ եվրոպական քաղաքներին: Իսկ երկրորդն առանձնահատուկ ու կարևոր էր, իսկ քաղաքը բոլորովին պատահաբար էր դարձել այն վայրը, որտեղ այդ ամենը տեղի էր ունեցել:

Տեսարան Ռիալտոյի կամրջից
Տեսարան Ռիալտոյի կամրջից

Առաջին տպավորությունս ամենադաժանն էր: Հասնում եմ օդանավակայան, ճամպրուկս չկա: Չնայած շատ հաճախ եմ ճամփորդում, նման բան երբեք չէր եղել: Թարսի պես սա հենց այն դեպքերից էր, երբ ճամպրուկս օդի-ջրի պես պետք էր. կոմպս մեջն էր, իսկ հաջորդ օրը զեկուցելու էի, հետևաբար ներկայանալի հագուստով պիտի լինեի:

DSCF6367

Հետո հասա քաղաքի կենտրոն, որտեղ նախկին համակուրսեցիս Սրջանն ու մեր ավագ կուրսեցիներ Վանիան ու Ադրիան ինձ էին սպասում: Լավ էր նրանց նորից տեսնելը: Էնքա՜ն բան կար իրար պատմելու, բամբասելու, մեր PhD-ական կյանքերը համեմատելու, պլյուս-մինուս անելու: Վանիայի ու Ադրիայի հետ երբեք մտերիմ չեմ եղել, առիթ էր, որ նորմալ շփվեինք:

Տորչելլոյի նռնենին
Տորչելլոյի նռնենին

Քաղաքի մասին առաջին կարծիքս ձևավորվեց, երբ ճաշելուց հետո թափառեցինք, անցանք Ռիալտոյի կամրջով, տեսանք Սան Մարկոյի հրապարակը ու վերադարձանք կայարան՝ վապորետո նստելու: Այնտեղից պիտի գնայինք Լիդո՝ Վենետիկի մեկ այլ կղզի, որտեղ կոնֆերանսն էր տեղի ունենալու:

– Ոնց որ Բրյուժը լինի,- ասացի:

Բայց Բրյուժը, ի տարբերություն Վենետիկի, դեմք ու բնավորություն ունի, տեղացիներ ունի, ոնց որ շնչող օրգանիզմ լինի: Վենետիկը ոտքից գլուխ տուրիստ էր, անդեմ, դեկորատիվ, պլաստմասե: Իսկ այդքան ռոմանտիկ ու հետաքրքիր թվացող ջրային տրանսպորտն ինձ նյարդայնացնում էր. պրակտիկ չէին ու դանդաղ էին:

Բուրանո կղզին
Բուրանո կղզին

Վենետիկը հյուսիսային ջրառատ քաղաքների՝ Ամստերդամի, Բրյուժի, Կոպենհագենի համեմատ նույնիսկ ավելի ջրառատ էր. լրիվ կղզի էր ծովի մեջ, ծովի հոտով ու ձայնով: Դա մի քիչ արդարացնում էր նորմալ տրանսպորտի բացակայությունը:

Լրիվ այլ էր քաղաքի մյուս կողմը՝ «ինչ կատարվեց այնտեղը»: Առաջին հայացքից՝ ընդամենը ամենամյա կոնֆերանս, որին այս տարի բան ունեի ներկայացնելու: Բայց որ խորանում եմ, այնտեղ են նախկին համակուրսեցիներս, աֆազիոլոգիայի խոշորագույն դեմքերը, որոնց մի մասը նաև դասախոսներս են եղել, մարդիկ, որոնց ահավոր կարոտել էի:

Ռիալտոյի կամրջին հաստատ մրահոն աղջկերքը քչություն չէին անում
Ռիալտոյի կամրջին հաստատ մրահոն աղջկերքը քչություն չէին անում

Առաջին անգամ առիթ եղավ երկրորդ ղեկավարիս շնորհակալություն հայտնելու. առանց նրա թեզս չէի վերջացնի: Նաև վերագնահատեցի Եվրոպայում սովորածս երկու տարիները, որոնք մի անգամ սխալմամբ կենսագրական սխալ եմ անվանել: Էլի ու էլի հասկացա, որ դրանք իմ կյանքի ամենակարևոր տարիներն էին:

«Փողոց» Վենետիկում
«Փողոց» Վենետիկում

Իսկ ամենալավ պահը Վենետիկում վերջին գիշերն էր, երբ մի քանի հոգով ջրանցքում կանգնած ճոճվող նավի վրա հարմարված գինի էինք խմում, ու երկինքն աստղազարդ էր, բայց ոչ Կոպենհագենի պես, երբ մտածում էինք՝ ուր ենք հասնելու ու ինչ է մեզնից դուրս գալու ու երբ Վենետիկի դատարկ փողոցների լաբիրինթոսում փորձում էինք Սան Մարկո հրապարակը գտնել, որ էնտեղից Լիդո գնացող վապորետոն նստենք:

Մայրամուտը Լիդոյում
Մայրամուտը Լիդոյում

Եվ այստեղ հրաժեշտները շուտով նորից հանդիպելու ակնկալիքով էին, որովհետև մենք բոլորս նույն ակադեմիական աստիճաններով վերև էինք բարձրանում: Ու մի օր երևի տեղ հասնենք:

Վիքենդը Լոնդոնում

Լոնդոնն ինձ համար էմոցիաների քաղաք է: Նույնիսկ առաջին անգամվա գրառումներս կարդալիս ես ոչինչ չտեսա բուն քաղաքի կամ այնտեղ տեսածներիս մասին: Ամբողջն էմոցիա էր: Ու հիմա էլ նույնն է լինելու:

Շաբաթ առավոտ: Լոնդոն հասնելուց կարճ ժամանակ անց Թեյթի վերևում սուրճ ենք խմում ու նայում քաղաքին: Լռություն
Շաբաթ առավոտ: Լոնդոն հասնելուց կարճ ժամանակ անց Թեյթի վերևում սուրճ ենք խմում ու նայում քաղաքին: Լռություն

Լոնդոնում անցկացրածս վիքենդն իմ կյանքի ամենատարօրինակ ճամփորդությունն էր: Տարօրինակ էր սկսած այնտեղ գնալու առաջարկից, վերջացրած նրանով, թե ում հետ գնացի և ինչ արեցինք ողջ երկու օրերի ընթացքում: Այդ ամենի հետ մեկտեղ թանկ են էնտեղ ունեցածս զգացողությունները, խոսակցությունները, որոնց բովանդակությունը ցանկացած մեկի համար բոլորովին աննորմալ կթվային ու տուրիստական ախմախությունների գրեթե բացակայությունը: 

Հայդ պարկ: Սիրուն են Լոնդոնի մայրամուտները: Ու լռություն
Հայդ պարկ: Սիրուն են Լոնդոնի մայրամուտները:

Շուրջս նայելիս քիչ էր մնում մշակութային շոկ ապրեի, որովհետև Լոնդոնում դասակարգային տարբերությունները շատ ավելի ընդգծված ու հստակ են: Նիդեռլանդներում ու Դանիայում նման արտաքին տարբերություններ երբևէ չեմ տեսել: Ինձ զարմացրել էր նաև, թե ինչքան անմիջական էին այնտեղ սպասարկման ոլորտում աշխատողները: Ու որքան որակյալ էր սպասարկումը: Լոնդոնում ամեն-ամեն ինչ էր սարսափելի որակյալ: Ոնց որ աշխարհի որակներն այնտեղ հավաքված լինեին:

Այնտեղ հավաքվել էին նաև բոլոր էմոցիաներս: Աչքիս առաջով նախորդ այցելությանս օրերն ու պահերն էին սահում, հետո դանդա՜ղ տեղափոխվում էի դրան հաջորդած կյանքիս: Լոնդոնը կարճլիկ դադար էր մղձավանջից, որ հետո պիտի լիներ իմ կյանքում: 

Կիրակի երեկո: Գնում ենք Թեյթ Մատիսի ցուցահանդեսին: Կարծեմ Լոնդոն մեկնելու գլխավոր նպատակը հենց դա էր
Կիրակի երեկո: Գնում ենք Թեյթ Մատիսի ցուցահանդեսին: Կարծեմ Լոնդոն մեկնելու գլխավոր նպատակը հենց դա էր

Այս անգամ Լոնդոնը վերադարձ էր իրականություն: Հանդիպում էր իմ, մյուսների, աշխարհի տարօրինակությունների հետ, հայտնագործություն էր, ինքնաճանաչում էր, խելագարություն էր ու պարզապես հանգիստ իմ սովորական դանիական առօրյայից, որին վերադառնալ այլևս չի հաջողվում: