«Մեկ ա բան չի փոխվելու»

Էսօր ինձ թուքումուր տվեցին բլոգս ոչ այնքան հաճախ թարմացնելու համար: Խոստացա մի բան գրել: Դրա համար ինչ էլ ստացվի վերջում, միևնույն է, չեմ ջնջելու, ինչպես վերջերս շատ հաճախ եմ անում գրառումներիս հետ:

trutsikՔայլում էի Աբովյանով ու թռուցիկ բաժանում: Անցնում էին ցրտից իրար կպած սիրահար զույգեր, ինչ-որ տեղ շտապող լուրջ արտաքինով պարոններ, թատրոնից հենց նոր դուրս եկած ռուսախոս կանայք, պստիկների ձեռքերն իրենց գրպաններում տաքացնող մայրիկներ, տոնական գնումներ կատարած թիթիզ աղջիկներ… Մատներս էնքան էին սառել, որ դժվարությամբ էի մեկ թռուցիկ առանձնացնում մյուսներին ու մեկնում անցորդներին, երբեմն թվում էր` երկուսն եմ տվել:

Մարդիկ շտապում էին իրենց գործերին, ուզում էին հնարավորինս շատ հայտնվել մի տաքուկ անկյունում, պատրաստվում էին տոներին` առանց իմանալու, թե ինչ է կատարվում իրենց երկրում: Իսկ թռուցիկից հրաժարվելու դեպքում մի երկու բառ ասելու անհաջող փորձերիս պատասխանում էին. «Մեկ ա բան չի փոխվելու»:

Եթե ոչինչ չանենք, փոխվելու է, շատ բան է փոխվելու դեպի վատը: Ես դա չէի ասում անցորդներին, որովհետև, միևնույն է, նրանք շտապում էին մոտակա խանութը, որ Նոր տարվա նվերներ նայեն ու համ էլ ցրտից խուսափեն: Բայց մտածում էի, թե ինչու է բոլորի ուղեղում տպված այս կաղապարացած արտահայտությունը. «Մեկ ա բան չի փոխվելու»:

Բայց էսօր, երբ ձեռքերս այնքան էին սառել, որ արդեն ոչինչ չէի զգում, երբ մոտիս թռուցիկներն էլ վերջացել էին, ու ձեռնոցներս հագնելու անհաջող փորձեր էի անում, սկսեցի մտածել «մեկ ա բան չի փոխվելու» արտահայտության մասին: Պիտի էդպես ասեին նրանք, ովքեր ամեն անգամ փողոց են դուրս գալիս, առողջություն ու նյարդեր քայքայում, բայց արդյունք չեն տեսնում: Պիտի նրանք հուսահատվեին ու ասեին` վերջ, տանն եմ մնում: Բայց տարօրինակ կերպով «մեկ ա բան չի փոխվելու» փնթփնթում են էն մարդիկ, որոնք երբևէ որևէ կերպ իրենց բողոքը չեն արտահայտել:

Զզվում եմ էդ կրավորական «չփոխվել» բայից: «Մեկ ա բան չի փոխվելու» արտահայտությունն էնպես է հնչում, կարծես այնտեղ, ինչ-որ մի երևակայական գահին նստած ինչ-որ երևակայական անձ պիտի կոճակը սեղմի, ու ինչ-որ բան փոխվի, բայց համառորեն չի սեղմում: Ու խանութներ շտապողներից ոչ մեկը չի էլ պատկերացնում, որ հենց ինքն է մեղավոր, որ բան չի փոխվում, իրենցից յուրաքանչյուրն այդ երևակայական կոճակը չի սեղմում, «փոխվել» կրավորականը «փոխել» չի սարքում:

Ու զարմանում եմ: Ախր ես ինձ ինչ գիտեմ, երբ մի բան եմ ուզում, նույնիսկ, երբ գրեթե համոզված եմ, որ չի ստացվելու, ամեն դեպքում քայլեր ձեռնարկում եմ, որ հետո չփոշմանեմ չարածիս համար: Ես հո գիտեի, որ Հայաստանում մեղր չեն բաժանում, բայց ամեն դեպքում եկա, փորձեցի էստեղ ապրել, որ հետո հանկարծ օտար երկրում կյանքս կառուցելիս անընդհատ ինձ չմեղադրեի, թե ամեն ինչ չարեցի Հայաստան վերադառնալու համար: Եթե մի օր հանկարծ Հայաստանը պետականությունը կորցնի, ես գիտեմ, որ մեղավորներից մեկը ես կլինեմ, որ ամեն ինչ չարեցի, որ այդպես չլինի: Դրա համար երկուշաբթի օրը թողնելու եմ ամեն ինչ ու վազեմ Ազգային Ժողովի մոտ, որ վստահ լինեմ` ամեն ինչ արել եմ, որ Հայաստանն ինքնիշխանությունը չկորցնի:

Ու հետաքրքիր է` նրանք, ովքեր այդպես համառորեն պնդում են, որ «մեկ ա բան չի փոխվելու», ո՞նց են նայելու իրենց երեխաների աչքերի մեջ, երբ իրենց ոչինչ չանելու պատճառով ինչ-որ բան իսկապես փոխվի: Դեպի վատը: Ու դա հեռու չէ, դա կարող է տեղի ունենալ Ազգային ժողովում դեկտեմբերի 23-ին տեղի ունենալիք քվեարկության արդյունքում:

Եվ դու դեռ համոզված ես, որ «մեկ ա բան չի՞ փոխվելու»: Ոչինչ, դեկտեմբերի 23-ին` ժամը 11:30 արի Ազգային ժողովի մոտ: Եթե նույնիսկ պայմանագրերը վավերացվեն, գոնե կիմանաս, որ դու ամեն ինչ արել ես, ինչ քեզնից գնում էր:

Իսկ ես, այնուամենայնիվ, պնդում եմ, որ փոխելու ենք, շատ բան ենք փոխելու:

Արտագաղթողները, անկախության երթն ու համակարգը

Չգիտեմ՝ այս երկու թեմաներն իրար հետ ինչ կապ ունեն, բայց առանց մեկի մյուսի մասին գրել չեմ կարողանում: Շաբաթ օրվա Անկախության երթը լիքը հակասական մտքեր ու զգացողություններ առաջացրեց, որոնց մասին գրելը բավական բարդ է, որովհետև մարդկանց նույն խմբի մասին բևեռային կարծիք ունեմ ու չգիտեմ՝ ելքը որն է:

Սկսենք արտագաղթից: Եթե գաք ամերիկյան համալսարանի գրադարան, տեղի ուսանողներից բացի կտեսնեք երիտասարդների մի մեծ խմբի, որոնք կպած պարապում են, որը TOEFL, որը USMLE, որն էլ ընդհանրապես գերմաներեն: Ու բոլորի նպատակը մեկն է. գնալը: Եթե ծանոթանաք նրանց հետ, կհայտնաբերեք, որ բնավ հացի խնդիր չունեն ու չեն հեռանում իրենց գոյությունը պահպանելու նպատակով: Էդ դեպքում ինչու՞ գնալ, եթե կարող են Հայաստանում էլ նորմալ կյանք ունենալ:

Այս հարցի պատասխանը ստանալու համար նախ նայում եմ ինքս ինձ, թե ինչու չորս տարի առաջ որոշեցի գնալ, հետո ուսումնասիրում եմ ամերիկյանի գրադարանում «բնակություն հաստատած» դասընկերներիս, նորից վերադառնում ինձ, որ այս երեք շաբաթների ընթացքում անընդհատ մտածում եմ գնալու նոր տարբերակների մասին: Ու ստանում եմ մի տխուր պատասխան. համակարգը: Իմ լավ համակուրսեցին կասեր. «Պետք չի ցույց տալ, որ մի երկու բան ավելի գիտես, կխփեն գլխիդ, կասեն՝ էդքան քեզ պետք չի»: Դեռ այն ժամանակ հոգեբուժության ամբիոնի վարիչը նորանոր գրքեր խորհուրդ տալու փոխարեն կստիպեր տասնյոթ անգամ կարդալ արդեն հնացած կապույտ դասագիրքը, իսկ Դիլիջանի հիվանդանոցի գլխավոր բժիշկն ինձ ուրախությամբ ընդունելու փոխարեն կուղարկեր մարզպետարան, որ խնդրեմ՝ թոշակի տարիքի տատիկին աշխատանքից ազատեն:

Էս բոլորը միավորվում են այդ մեկ բառի տակ. համակարգ, որի մասն են կազմում սխալ մարդիկ սխալ տեղերում: Իսկ դրա դեմ կանգնած է առողջ երիտասարդների մի մեծ բանակ, որոնք ուզում են լավ մասնագետ դառնալ, գնահատվել իրենց աշխատանքի դիմաց, բարձունքներ նվաճել ու որոնք նաև զգում են, որ անզոր են Սովետից ժառանգություն ստացած համակարգի դեմ: Դրա համար թողնում-գնում են:

Շաբաթ օրվա երթն էլ նույն բանն էր: Հավաքված էինք եռանդուն ջահելներով ու շուխուռ էինք անում հանուն վեհ գաղափարների, բայց մենք անզոր ոչնչություն էինք համակարգի դիմաց, որը մեզ շրջապատում էր բոլոր կողմերից՝ լիներ ոստիկանական համազգեստով, թե քաղաքացիական հագուստով, մեր կողքով անցնելիս ռեպլիկներ բաց թողնելով, թե երեկոյան Նունե Եսայանի համերգին գնալով:

Երթից հետո համակուրսեցուս հանդիպեցի, որն ամսվա տասներեք օրն ու գիշերն աշխատում է, իսկ մնացած օրերին՝ քնում: Ինքը ոչինչ չգիտեր մաքսային միության մասին, երևի նույնիսկ մոռացել էր, որ էդ օրն Անկախության օրն էր: Բայց գիտեր մի բան. ուզում էր գերմաներեն սովորել, որ գնա: «Աշխատավարձիցս դժգոհ չեմ,- ասում էր,- բայց Հայաստանում ինչ-որ բան էն չի»: Ինքն առանձնապես ամբիցիոզներից չէր, որ ուզենար բարձունքներ նվաճել, չգիտեր, որ էդ «էն չին» համակարգն է: Գուցե անգիր էր արել մեկ ուրիշի խոսքերը, վարակվել գնալու ցավով, ուզում էր ինքն էլ փորձեր:

Երթի մասնակիցներից ոմանք դասընկերուհուս անուններ կկպցնեն: Կասեն՝ ստրուկ է կամ ոչխար, իսկ մի քիչ ավելի քաղաքակիրթներն ընդամենը «անտարբեր» կանվանեն: Իսկ ես հարց եմ տալիս՝ ինչու՞ չեկավ երթին, ինչու՞ տեղյակ չէ, թե ինչ է կատարվում Հայաստանում:

Պատասխանը ստանալու համար նայում եմ երթի մասնակիցներին: Նրանք ստիպված չեն ամիսը տասներեք օր ու գիշեր մեռնող հիվանդների կողքին անցկացնել, հետևաբար վեհ գաղափարների համար լիքը ժամանակ է մնում, ու կարող են հանգիստ երթի դուրս գալ, հպարտորեն հայտարարել, թե իրենց մտահոգում է Հայաստանի ապագան, թե ամոթ անտարբերներներին ու ստրուկներին, ամոթ Սերժին ծախվածներին:

Բայց ժամանակն անցնում է, ու համակարգը կուլ է տալիս դասընկերուհուս և նրա նման շատ-շատերին: Համակարգից դուրս կանգնածները զզված հեռանում են: Արդյունքում մնում են վեհ գաղափարների համար պայքարող ջահելներ ու մյուս կողմում ամուր կանգնած համակարգ, որի բաղադրիչները երեկոյան Նունե Եսայանի համերգին են գնալու:

Համակարգն անխոցելի, անհաղթահարելի է թվում: Բայց ինչ-որ կերպ պետք է դրա դեմն առնել, իսկ առանձին մարդիկ ուղղակի անզոր են: Մնում է պարզապես հուսալ, որ մի օր նրանք հերթով հետ կգան և ուժերի գերլարումով կտապալեն այն: