Կրթական համակարգերից. ինչով են Հայաստանի ու Դանիայի ուսանողները տարբերվում իրարից

8izneabatԴանիական կրթական համակարգին ավելի լավ ծանոթանալու համար ընդամենը պետք էր մի կիսամյակ ամբողջական առարկա դասավանդել մագիստրատուրայի ուսանողներին: Երեկ ստուգեցի բոլոր գրավորները, նստեցի ու խորը շունչ քաշեցի. նույն առարկան Նիդեռլանդներում, Հայաստանում ու Դանիայում ու այսքան տարբե՞ր: Իհարկե, Նիդեռլանդներից կարող եմ միայն ուսանողի տեսանկյունից խոսել, ու չգիտեմ՝ դասախոսն ինչ էր մտածում մեր տեքստերը կարդալիս: Բայց մյուս կողմից, ես հո հիշում եմ իմ ու դասընկերներիս աշխատանքների որակը: Ու հո տեսնում եմ, որ այն, ինչ կարդացի վերջին օրերին, շատ հեռու էր մեր այն ժամանակվա աշխատանքից:

Ուրեմն երեք համալսարան, մագիստրատուրայի ուսանողներ, նույն առարկան, նույն պահանջը, բայց արդյունքի մեջ սարուձոր տարբերություն:

Նիդեռլանդներում մենք տարբեր երկրներից ժամանած ու մեծ մրցույթ հաղթահարած ուսանողներ էինք: Աֆազիոլոգիայի միջլեզվաբանական հիմունքներ առարկայի պահանջն էր թեստ մշակել ու դրա մասին էսսե գրել: Ինչքա՜ն ենք գլուխ ջարդել, օրերով գրադարաններում նստել, ինչքան ծանոթ-անծանոթ ունենք, Սկայփով հետազոտել: Վերջնական արդյունքը գուցե կատարյալ չէր, ու աշխատելու տեղ շատ կար: Համենայնդեպս, անում էինք մեր կարողացածը: Ու դասախոսն էլ շատ գոհ էր մեզնից:

Երևանում լոգոպեդ ուսանողներին դասավանդում էի խոսքի խանգարումների նյարդահոգեբանական ու նյարդալեզվաբանական հիմունքներ: Էլի կար նույն պահանջը. կատարել փոքրիկ հետազոտական աշխատանք ու արդյունքները ներկայացնել պրեզենտացիայում: Կային ուսանողներ, որոնք լավագույնն էին անում, բայց գրականության հետ աշխատել չէին կարող, որովհետև նախ լեզու չգիտեին, երկրորդ գոնե այն ժամանակ համալսարանը միջազգային գիտական ամսագրերի մուտք չէր ապահովում: Էլ չասեմ, որ ընդհանրապես էդ տեսակի աշխատանքի ուղղակի սովոր չէին, ու շատ բարդ է մագիստրատուրայի ուսանողի հոգեբանությունը փոխելը:

Շատ բարդ է հատկապես սովորեցնելը, որ արտագրել չի կարելի: Բազմաթիվ ուսանողներ ինձ էշի տեղ դրած ոչ էլ էդ պուճուր հետազոտությունն արել էին: Ինտերնետից նկարներ էին քաշել, հետազոտված անձանց մասին թվեր նկարել ու իրենցից գոհ պրեզենտացիա սարքել: Ու երբ տեսնում էի էդ բոլոր պրեզենտացիաները, չգիտեի՝ ղալմաղալ անեի՞, թե՞ աչքերս փակեի: Քանի որ արդեն գիտեի, որ շատ շուտով Դանիա եմ գնալու, ու ղալմաղալը ժամանակատար էր լինելու, ընտրեցի երկրորդը:

Բացի էս համատարած արտագրոցիից ու կեղծիքից, հաճախ պատահում էր, որ ուսանողներն ինձ մոտենում էին ու խնդրում «մարդկային լինել», որովհետև հղի են, որովհետև երեխա ունեն, որովհետև հիվանդ սկեսուր են պահում: Ես էլ մարդկային էի լինում, ու մինչև չէին պատասխանում, չէի դնում, որովհետև գիտելիքն ու դասերի հետ չկապված խնդիրներն իրար չեն փոխարինում:

Հետո արդեն եկավ նմանատիպ՝ աֆազիոլոգիա առարկան Դանիայում դասավանդելու ժամանակը: Պիտի սպասեի, որ մոտավորապես էնպես է լինելու, ինչպես Նիդեռլանդներում, որովհետև էստեղի ուսանողներին խորթ է արտագրելը, թվեր կեղծելն ու դասախոսներին խաբելը: Բայց պարզվեց՝ ուսանողները դասախոսին ջղայնացնելու ուրիշ միջոցներ էլ ունեն:

Էլի մագիստրատուրայի ուսանողներին էի դասավանդում (մի մասը՝ լոգոպեդ, մի մասը՝ լեզվաբան): Լսարանի երկու երրորդը դանիացիներ էին, մեկ երրորդը՝ զանազան երկրներից եկած ուսանողներ: Ի տարբերություն Հայաստանի ուսանողների, այստեղ գրականությունը հասանելի է, անգլերեն էլ բոլորը գիտեն (առարկան անգլերեն էի դասավանդում), իսկ դասավանդման էսպիսի մեթոդին ու պահանջներին սովոր են դեռ ցածր կուրսերից: Բայց արի ու տես, որ էստեղ էլ դանիացի ուսանողներն անտանելի ալարկոտ են: Եթե բոլորն էդպիսին լինեին, գուցե ինքս ինձ մեղադրեի, թե բավականաչափ խիստ չեմ եղել կամ պահանջները հստակ չեմ ձևակերպել: Բայց արի ու տես, որ հինգ լավագույն աշխատանքներից միայն մեկի հեղինակն էր դանիացի (իսկ լավագույն ասելով նկատի ունեմ այն որակի, ինչ մենք Նիդեռլանդներում էինք անում):

Էստեղ ուսանողներն ինձ չէին խաբում: Որևէ մեկի ծնողն էլ չհայտնվեց գնահատական խնդրելու: Ոչ ոք չասաց՝ դե լավ, մարդկային էղի, թեև կուրսում կային մարդիկ, որոնք մեն-մենակ երեխա էին մեծացնում կամ առողջական խնդիրներ ունեին: Բայց սարսափելի ծույլ էին: Տասը գիտական հոդված կարդալու փոխարեն մեկն էին կարդում, պրեզենտացիան պատրաստելու վրա հինգ ժամ ծախսելու փոխարեն կես ժամ էին ծախսում, թեստերի նախադասություններ կազմելու փոխարեն արդեն գոյություն ունեցողներն էին վերցնում, հարմարացնում դանիերենին: Ինձ կողքից ասում են՝ առարկադ ստուգարքային է, դրա համար էլ էդպիսի վերաբերմունք է, բայց երբ խոսում եմ այլ ֆակուլտետներում դասավանդող ընկերներիս հետ, բոլորը նույն կարծիքին են. դանիացիները շատ ավելի ծույլ են:

Դանիական կրթական համակարգի լրջագույն թերություններից է նաև այն, որ դասախոսները շատ են ուսանողների հետևից վազում: Էստեղ շատ դասախոսների ճակատագիրը կախված է ուսանողների տված գնահատականներից, հետևաբար անում են ամեն ինչ, որ ուսանողները լավ զգան: Ասենք, կարող ես լսել դժգոհություններ, թե կարդալու նյութերը շատ են: Կամ՝ էսինչ հոդվածը չենք գտնում, խնդրում եմ՝ գտի, ուղարկի: Երևի դա էլ է հանգեցնում ծուլության ամրապնդման:

Մեկ-մեկ մտածում եմ՝ ի՜նչ հրաշալի կլիներ, որ Հայաստանի լավ ուսանողներն էլ կարողանային էն ռեսուրսներից օգտվել, որոնք հասանելի են դանիացի ուսանողներին, բայց արի ու տես կարգին չեն գործածում: Մյուս կողմից էլ, փորձում եմ հասկանալ, թե ինչու են հատկապես արտասահմանցի ուսանողներն իրենց ավելի լավ դրսևորում (հիշենք, որ Նիդեռլանդներում բոլորս էլ արտասահմանցի ուսանող էինք): Չգիտեմ, երևի կրթություն ստանալու համար հեռու երկիր մեկնած մարդիկ ավելի լուրջ են վերաբերվում դասերին: Արդյոք սա նշանակու՞մ է, որ կրթության արդյունավետությունը բարձրացնելու համար պետք է բոլորին արտասահման ուղարկել: Չէ, կարծում եմ ուղղակի պետք է պահանջները խստացնել ընդհանրապես ու մոռանալ «մարդկային լինելու» մասին, որովհետև միշտ էլ կգտնվեն ուսանողներ, որոնք միայն նվազագույն պահանջները բավարարելով կավարտեն համալսարանը, բայց այդ նվազագույն պահանջը նրանց մասնագետ չի դարձնի:

Կրթական խնդիրներ. դասախոս-ուսանող հարաբերություններ

Կլինիկական օրդինատուրայում էր, որ առաջին անգամ լսարան մտա: Ամբիոնի վարիչը հետս եկավ, որ ինձ ներկայացնի: Ճանապարհին հարցրեց հայրանունս: Ասացի, որ չեմ սիրում անուն-հայրանունով դիմելաձևը: Լսարանում ազգանունով ներկայացրեց ինձ: Ու ես դարձա «ընկեր Իշխանյան», մի դիմելաձև, որ այդ ժամանակվա ուսանողներս այդպես էլ չօգտագործեցին այն պարզ պատճառով, որ մենք չափից դուրս նույն սերնդից էինք նման պաշտոնական հարաբերությունների անցնելու համար: Ես նրանց համար մնացի «Բյուր», իսկ Վարդավառին ուսանողուհիներիցս մեկին փողոցում պատահաբար տեսնելով դույլով լի ջուրը դատարկեցի գլխին:

Հաջորդ դասախոսական փորձս արդեն Եվրոպայում սովորելուց հետո էր: Առաջին շոկն այն էր, որ երբ մտա լսարան, ուսանողները ոտքի կանգնեցին: Երկրորդ շոկը նրանց համար «ընկեր Իշխանյան» լինելն էր, երրորդը՝ որ հետս Դուքով էին խոսում, չորրորդը՝ որ հարցերիս պատասխանելիս ոտքի էին կանգնում: Երևում էր՝ լավ հետ էի սովորել հայկական գերպաշտոնական դասախոս-ուսանող հարաբերություններից:

Իմ սովորած երկրներում դասախոս-ուսանող հարաբերությունների պաշտոնականությունը տարբեր աստիճանի էր, բայց երբեք չէր հասնի Հայաստանյանին: Նիդեռլանդներում դասախոսներին դիմում էինք անուններով, ոմանց հետ գնում էինք սուրճ կամ գարեջուր խմելու, անգամ իրենց տներ էին հրավիրում: Ֆինլանդիայում նորից անուններով էինք, անգամ տարեց պրոֆեսորին ուղղակի Յուսի էինք ասում, բայց մեր հարաբերություններն ավարտվում էին լսարանում: Գերմանիան շատ ավելի պաշտոնական էր. ճիշտ է՝ կային դասախոսներ, որոնց անուններով էինք դիմում, բայց մի մասին էլ «պրոֆեսոր այսինչ-այնինչ» էինք ասում (չնայած արդարության համար պիտի ասեմ, որ լսարան մտնելիս սկի չէին էլ ներկայանում, մենք էլ ապահովության համար էինք «պրոֆեսորով» դիմում. միշտ էլ ավելորդ պաշտոնականությունը չի խանգարում):

Բայց դասախոս-ուսանող հարաբերությունների ոչ պաշտոնականությամբ Դանիան բոլորին ծալած ունի: Էստեղ ոչ միայն անունով են դիմում դասախոսներին, այլև «դուով» են խոսում (դե «դուք» ամբողջ երկրում մենակ թագուհին է): Ավելին՝ մի առարկայի դասախոսը կարող է մյուս առարկայի համար ուսանող դառնալ: Բոլորն իրարից սովորում են, հետո բոլորն իրար հետ գնում խմելու: Իսկ երբ մտնում են քննության, անձնական հարաբերությունները քննության գնահատականների վրա չի ազդում:

Ինչը չես ասի Հայաստանի մասին: Եթե որևէ դասախոսի հետ անձնապես մտերիմ ես, ուրեմն դա ենթադրում է, որ պիտի բարձր գնահատական դնես՝ անկախ գիտելիքներից: Այդպես կարող է ենթադրել թե՛ ուսանողը, թե՛ նրա դասընկերները, թե՛ դասախոսն ինքը: Այդպիսի պատկերացումներից վերանալու համար հաճախ դասախոսը մի բան էլ ավելի ցածր է նշանակում ուսանողին, որ ցույց տա, թե՝ տեսեք-տեսեք, մեր անձական հարաբերությունները կապ չունեն:

Բայց ես կարծում եմ, որ հայկական դասախոս-ուսանողական խիստ պաշտոնական հարաբերություններն ուղղակի խանգարում են կրթական պրոցեսին: Այսպես պատրանք է ստեղծվում, թե դասախոսն ուսանողի թշնամին է, ու նրա կյանքի իմաստը հնարավորինս ցածր նշանակելն է, իսկ ուսանողի համար գերնպատակ է դառնում հնարավորինս քիչ գիտելիքներով բարձր գնահատական ստանալը: Կարծես պատերազմ լինի, դասախոսը՝ մի կողմում, ուսանողը՝ մյուս:

Մինչդեռ արևմտյան կրթական համակարգում դասախոսն ու ուսանողը նույն ճամփով են գնում: Դասախոսի նպատակն ուսանողին գիտելիք տալն ու ուսանողից սովորելն է, ուսանողի նպատակը՝ հնարավորինս շատ գիտելիք քաղելն ու որոշակի երևույթների մասին կարծիք ձևավորելը: Դասախոսն ամեն ինչ անում է, որ ուսանողն իր լավագույն որակը ցույց տա: Օրինակ, Նիդեռլանդներում էսսե գրելիս մաս-մաս ուղարկում էինք դասախոսին, մեկնաբանություններ էր անում, խմբագրում էինք, որ վերջնական տարբերակը հնարավորինս անթերի ու լավը լինի, որ հնարավորինս բարձր գնահատական դնի դասախոսը:

Հայաստանում, երբ ուսանողներիս առաջարկեցի իրենց պրեզենտացիաները նախապես ուղարկել, որ նայեմ և ուղղումներ անեմ, ահագին զարմացել էին, թե ինչպես է դա հնարավոր: Իսկ ես ընդամենն ուզում էի, որ պրեզենտացիաները հնարավորինս անթերի լինեն, որպեսզի բարձր գնահատականներ դնեմ: Երևի այս դեպքում կասեիք՝ «բարձր ես ուզում դնել, դիր, ո՞վ է խանգարում»: Բայց այստեղ կարևոր է հասկանալը գնահատական-գիտելիք համապատասխանությունը: Հայաստանում շատ քիչ է պատահում, որ գնահատականը գիտելիքի անմիջական արտացոլումը լինի, այլ գործոններ էլ են ազդում, մինչդեռ իմ սովորած բոլոր երկրներում դասախոսն ամեն ինչ անում էր, որ գնահատականը համապատասխանի գիտելիքին: Եթե դասախոսն ինքն իր վրա վստահ չէր լինում, լրացուցիչ միջոցների էր դիմում: Օրինակ, Նիդեռլանդներում մեր հոլանդերենի դասախոսը, որի հետ եքա ճամփա էինք անցել. է՛լ սուրճ խմելու գնացել, է՛լ քանի անգամ հավաքվել նրա տանը, է՛լ ճամփորդել միասին, հասկանալով, որ ուղղակի չի կարող քննությանն օբյեկտիվ լինել, իր ընկերուհուն էր բերել մեզ քննելու համար: Իսկ Գերմանիայում որոշ դասախոսներ նախընտրում էին անոնիմ գնահատել ու հատուկ զգուշացնում էին, որ թղթիկի վրա միայն ուսանողականի համարը գրենք:

Բայց մեկ-մեկ մտածում եմ՝ ի՞նչ կլիներ, եթե Հայաստանում էլ Նիդեռլանդների կամ անգամ Դանիայի ոչ-պաշտոնականությանն անցնեինք: Արդյոք ուսանողները չէի՞ն նստի դասախոսների գլխին, քննությանը չէի՞ն ներկայանա անպատրաստ՝ հուսալով, որ բարձր կստանան: Եթե նման փորձ չունենայի, գուցե իսկապես կասկած հայտնեի: Բայց բարեբախտաբար ունեմ փորձ, ու պիտի ասեմ, որ դա միայն ավելացնում է ստացած գիտելիքի քանակը, մեծացնում սովորելու մոտիվացիան: Էնպես որ, սկզբի համար գուցե դադարեցնե՞նք անուն-հայրանունով ու «ընկերով էսինչյան» դիմելաձևերը: Կարծում եմ՝ դա ահագին բան կփոխի:

Հեծանվային մշակույթը Հայաստանում և Եվրոպայում

Սեպտեմբերին, երբ նոր էի վերադարձել Հայաստան, ինձ հաճախ հարցնում էին. «Ի՞նչն ա փոխվել Հայաստանում»: Ես միանգամից պատասխանում էի. «Հեծանվորդներն են շատացել»: Շատերը կարծում էին, թե կատակում եմ, թե նկատի ունեմ՝ ոչինչ էլ չի փոխվել: Բայց էդպես չէ. հեծանիվ քշելն ամբողջ մտածելակերպ է փոխում:

Եթե դու հեծանվորդ ես, անկախ ես բոլորից. քեզ պետք չէ կանգառում ժամերով երթուղայինի կամ ավտոբուսի սպասել, գիշերը շուտ տուն գնալ, որ տրանսպորտ լինի, փող ծախսել տաքսիների վրա, ժամերով լռվել խցանումներում: Հեծանվորդը բոլորի համեմատ ամենաազատ տեղաշարժվողն է, ամենաշատն իր ժամանակի տերը՝ շատ լավ իմանալով, թե մի կետից մյուսը որքան ժամանակում կհասնի: Դրա համար ինչ-որ իմաստով հեծանվորդների շատանալը նշանակում է, որ շատացել են անկախ մարդիկ, իսկ դա արդեն շատ լավ է (էլ չեմ խոսում հեծանիվի բնապահպանական, ֆինանսական ու առողջական օգուտների մասին):

Հեծանիվների կայանատեղին իմ աշխատավայրի դիմաց. իրար կողք կանգնած են ուսանողների ու պրոֆեսորների հեծանիվները
Հեծանիվների կայանատեղին իմ աշխատավայրի դիմաց. իրար կողք կանգնած են ուսանողների ու պրոֆեսորների հեծանիվները

Այնուամենայնիվ, չնայած Երևանում հեծանվորդների թվի մեծացմանը, հայկական հեծանվային մշակույթը դեռ շատ է տարբերվում եվրոպականից, ինչն իր և՛ դրական, և՛ բացասական կողմերն ունի: Փորձենք տեսնել, թե որտեղ են այդ տարբերությունները:

Երևանում հեծանիվը փոխադրամիջոց չէ
Ինչ խոսք, չեմ ժխտում, որ Երևանում կան մարդիկ, որոնք բացառապես կամ առավելապես հեծանիվով են տեղաշարժվում քաղաքում (շատերին ճանաչում եմ, ես էլ էի էդպիսին), բայց ընդհանուր առմամբ նրանք դեռ փոքրամասնություն են կազմում: Գերակշռում են արշավների գնացողները կամ մարդիկ, որոնք դուրս են գալիս հատուկ հեծանիվ քշելու: Իհարկե, սա ունի իր բացատրությունը. ի վերջո, Երևանը բնավ հարմար քաղաք չէ հեծանիվով տեղաշարժվելու համար. մի կողմից դիքերը, մյուս կողմից հեծանվային ճանապարհների բացակայությունը: Բայց որ ինձ հարցնեք, կասեմ, որ Երևանը շատ ավելի անհարմար է չորս անիվով տեղաշարժվելու համար. ու՞մ են հաճելի խցկված երթուղայինները կամ անվերջ թվացող խցանումները:

Իսկ հիմա նայենք եվրոպական քաղաքների մեծ մասին: Շատերը վաղուց հասկացել են, որ մեքենայով կամ հասարակական տրանսպորտով մի կետից մյուս հասնելու համար նույնքան ժամանակ է պետք, որքան հեծանիվով (իսկ որոշ տեղերում հատուկ էնպես է արած, որ ավելի երկար տևի, օրինակ՝ հոլանդական Խրոնինգեն քաղաքում): Էլ ինչու՞ նյարդ ու գումար քայքայես սպասելու ու խցանումների վրա: Դու ես ու քո հեծանիվը, քո ժամանակի տերը: Անգամ երեխաներին տեղափոխելու համար հատուկ նստատեղեր և վագոններ կան: Հետևաբար, մեքենայից օգտվելու անհրաժեշտություն լինում է, երբ շատ հեռու տեղ պիտի գնաս (այլ քաղաք), երբ մեծ գնումներ ես անում կամ մեծ բեռ ես տեղափոխում: Իսկ հասարակական տրանսպորտում հիմնականում ծերերն են, օտարերկրացիներն ու շատ փոքր երեխաներով կանայք:

Երևանում ամեն հագուստով հեծանիվ չես քշի
Սա նորից պայմանավորված է որպես փոխադրամիջոց օգտագործել-չօգտագործելու հետ: Ինչ խոսք, եթե աշխատանքի կամ դասի ես գնում հեծանիվով, ուրեմն կրում ես քո ամենօրյա հագուստը: Բայց հաճախ քաղաքում տեսնում ես հեծանվային համազգեստով տղաների և սպորտային հագուստով աղջիկների: Այն, ինչ երբեք Երևանում չեմ տեսել, փողկապով ու կոստյումով հեծանվորդն է (Վահագնի ակցիաները չհաշված): Ես էլ երբ յուբկայով էի քշում, քյառթուները հաճախ հետևիցս շվացնում էին:

Խրոնինգենի համալսարանի ակադեմիական մասնաշենքի դիմացի կայանատեղին
Խրոնինգենի համալսարանի ակադեմիական մասնաշենքի դիմացի կայանատեղին

Իսկ եվրոպական քաղաքներում հեծանիվներին կտեսնես ամենատարբեր հագուստով մարդկանց. աղջիկներն իրենց երեկոյան զգեստով ու բարձրակրունկ կոշիկներով կամ կարճ յուբկաներով, տղամարդիկ՝ փողկապով ու կոստյումով (հետն էլ ուսապարկ), ջինսերով, սպորտային շորերով. մի խոսքով, այն, ինչ մարդ արարածը կարող է հագնել: Իսկ համազգեստավորները հիմնականում կա՛մ պրոֆեսիոնալներ են, կա՛մ հսկայական տարածություններ են քշում: Օրինակ, Կոպենհագենում կան մարդիկ, որոնք կողքի քաղաքներից են աշխատանքի գալիս: Նրանք հեծանվային համազգեստ են կրում, մեծ արագությամբ սլանում են աշխատանքի, այնտեղ ցնցուղ ընդունում, հագուստը փոխում, նոր անցնում գործի:

Երևանում ամեն հեծանիվ չես քշի
Ինչպես ցանկացած իրի, այնպես էլ հեծանիվի նկատմամբ պաշտամունք կա Հայաստանում: Ինչ խոսք, քանի որ դեռ նոր մշակույթ է, հեծանիվների գները սարսափելի են, ընտրությունը՝ փոքր: Բայց բազմիցս նկատել եմ, որ շատերը գնում են լավ ու ավելի լավ հեծանիվի հետևից, հաճախ վաճառում են նախորդը նորը գնելու համար, տեսնելով որևէ ծանոթի հեծանիվ, անպայման մի լավ չափչփում են, որ հասկանան՝ իրե՞նցն է ավելի լավը, թե՞ այդ մեկը:

Եվրոպայում մարդիկ նույն հեծանիվը քշում են այնքան, մինչև այն վերածվում է մետաղի ջարդոնի: Քշում են տարիներով: Ուսանողներն էլ սովորաբար օգտագործած հեծանիվ են գնում ու ոչ թե հաշվի են, որ առնում այս կամ այն պարամետրը լավը լինի, այլ որ համապատասխանի իրենց մինիմալ պահանջներին: Հեծանիվն էստեղ ոնց որ մարմնի մաս լինի, ու մի տեսակ անպատկերացնելի է, թե ոնց կարող ես դիմացինին ասել, թե գիտես, հեծանիվիդ էսինչ-էնինչ պարամետրը լավը չէ:

Երևանում հեծանիվների մասին ավելի շատ բան գիտեն (տղաները)
Եվրոպայում երկու տարի քշելուց հետո այնքան բան չիմացա հեծանիվների մասին, ինչքան Երևանում անցկացրածս կես տարվա ընթացքում: Իհարկե, մի կողմից կարող եմ ասել, որ Եվրոպայում երբեք հեծանիվներս այդքան խնդիրներ չունեցան, ինչքան այդ մեկը Երևանում, ու ստիպված անընդհատ տանում էի տարբեր մարդկանց մոտ կամ դիմում էի ընկերներիս, որ սարքեն: Բայց զարմանալի էր տեսնելը, թե տղա հեծանվորդներն ինչքան բան գիտեն հեծանիվների մասին: Ամեն դեպքում, երևի դա պրոֆեսիոնալ հետաքրքրության արդյունք է. ի վերջո, Երևանում հեծանիվ քշում են ոչ թե բոլորը, այլ կոնկրետ հետաքրքրություն ունեցողները:

Եվրոպայում հեծանիվներից էդպես գլուխ հանող միայն մի հոգու եմ հանդիպել, այն էլ կիսապրոֆեսիոնալոտ տիպ էր. մրցումների էր մասնակցում, Գերմանիայից Հոլանդիա քշում, իսկ Բեռլինից Պոտսդամ ամեն օր հեծանիվով էր դասի գալիս (մի ուղությունը 40կմ): Մնացածները միայն տարրական բաներ գիտեն: Եթե խնդիրը գերազանցում է իրենց տարրական գիտելիքները, միանգամից վազում են արհեստանոց: Բայց մյուս կողմից, աղջիկներն ավելի պատրաստված են: Երևանում ինձ նույնիսկ թույլ չէին տալիս անիվներս փչել, իսկ այստեղ մի անգամ մտա արհեստանոց ու խնդրեցի, որ նստատեղն իջեցնեն: Ինձ ասացին՝ գործիքները անկյունում են, վերցրու, ինքդ արա:

Լույսեր
Լույս օգտագործող հեծանվորդները բավական քիչ են Երևանում. միևնույն է, դրա վերաբերյալ օրենք չկա, տուգանող չկա, մինչդեռ հենց Երևանում լույսերն ավելի լուրջ անհրաժեշտություն են, քան Եվրոպայում. մեր փողոցները դարուփոս են, իսկ մեքենաներն էլ սովոր չեն հեծանիվներին: Եվրոպական քաղաքներում մութն ընկնելուն պես բոլորը (որոշ բացառություններով) լույսերը միացնում են: Մի կողմից, տուգանքից են վախենում: Մյուս կողմից, մտածում են սեփական անվտանգության մասին:

Կայանատեղիներ
Երևանում կայանատեղիների բացակայության կամ քչության պատճառով միշտ հեծանիվը կայանելու խնդիր է առաջանում: Իսկ տուն գնալիս էլ պիտի շալակես ու հետդ բարձրացնես. դրսում դնելու տեղ չկա:

Բայց մյուս կողմից, պայմանավորված մշակույթի ձևավորված չլինելու հետ, հեծանվային գողությունը դեռ այնքան պրոֆեսիոնալ չէ, ու կարելի է յոլա գնալ հասարակ բարակ փականներով: Ինքս էլ էի այդ հասարակներից գործածում, ուրիշների մոտ էլ եմ տեսել: Բայց փորձիր եվրոպական մեծ քաղաքում դրանցով կապել հեծանիվդ: Կես ժամ հետո դու դրա տերը չես լինի: Կոպենհագենում հեծանիվս կապելու համար երկու շատ լուրջ փական եմ օգտագործում:

Խրոնինգենի մի սովորական փողոց ձմռանը
Խրոնինգենի մի սովորական փողոց ձմռանը

Հեծանվորդների նկատմամբ վերաբերմունք
Եվրոպայում հիմնականում մեքենաները պարտավոր են հեծանվորդներին զիջել: Հետիոտնի մասով տարբեր է. որոշ տեղերում հեծանվորդն է պարտավոր զիջել, որոշ տեղերում՝ հետիոտնը: Հեծանվային ճանապարհների հարցն էլ է տարբեր. Կոպենհագենում կամ հոլանդական տարբեր քաղաքներում եթե հեծանվային ճանապարհ չկա տվյալ հատվածում, պետք է փողոցով գնաս, մինչդեռ, օրինակ, ֆիննական Յոենսու քաղաքում եթե փողոցու հայտնվեիր, հնարավոր է՝ մեքենան վրայովդ անցներ, որովհետև հեծանվային ճանապարհի բացակայության դեպքում պետք էր մայթերով քշել:

Բայց բոլոր դեպքերում, որտեղ էլ եղել եմ, հեծանվորդները միշտ կարևոր են եղել ու հատուկ վերաբերմունքի արժանացել: Իսկ Երևանում նրանց բոլորն ատում են. ատում են մեքենայի վարորդները, ատում է հետիոտնը: Կարծում եմ՝ պատճառն այն է, որ Եվրոպայում նույն հետիոտնը կամ մեքենայի վարորդը նաև հեծանվորդ է, իսկ Երևանում՝ ոչ:

Երևանում հեծանվորդն ամենախոցելի, ամենաարհամարհված տեղաշարժվողն է: Փողոցում մեքենաների վարորդներն են գոռում, թե՝ մայթով քշի: Չես կարողանում բացատրել, որ նախ մայթերը դրա համար նախատեսված չեն, երկրորդ ուղղակի սարսափելի անհարմար են թեքհարթակներ չունենալու պատճառով: Մայթերով քշելիս էլ (երբեմն մայթով քշելու ծայրահեղ անհրաժեշտություն է առաջանում) հետիոտն է մուննաթ գալիս, թե՝ իջիր փողոց, ազդանշաններիդ ռեակցիա չի տալիս, քայլում է ծուռտիկ-մուռտիկ, ու հատուկ ակրոբատիկ շարժումներ են պետք լինում նույնիսկ քեզ ընդառաջ եկող ու քեզ տեսած հետիոտնին չհարվածելու համար:

Դեռ շատ ժամանակ պիտի անցնի, որ Հայաստանում էլ հեծանվային մշակույթն այնքան զարգանա, որ հասնի եվրոպականին: Բայց դրա համար նախևառաջ պետք է, որ «վերևներից» էլ աջակցեն՝ հեծանվային ճանապարհներ կառուցելով, հեծանվային երթևեկությունը կանոնակարգեն ու հեծանվորդներին արտոնություններ տան: Ու շատ ապրեն Հայաստանում հեծանվային մշակույթ տարածողները:

Նախավերջին օրը Խրոնինգենում

Սովորական ճանապարհս շեղվել էր բնական հունից, և ուղիղ կենտրոն գնալու փոխարեն մի քիչ շեղվեցի, որ փոստ մտնեմ: Ճանապարհին լիքը դեղին տերևներ էին թափված: Հաջորդ օրը, երբ արդեն ոտքով քայլելու էի նույն տեղում, տերևների արանքից ինձ էր նայելու նույնքան դեղին մի կատու:

Աշնանային օդին միանում էին մոտակա դպրոցի բակի երեխաների ուրախ-զվարթ ճվճվոցները, որոնք լռել էին արձակուրդի ընթացքում: Իսկ քաղաքն ընդհանրապես մարդաշատ էր, եռուզեռ կար, աշխուժություն կար: Բնակիչները վերադարձել էին ամառային հանգստից:

Իսկ գրադարանում նույն դատարկությունն էր, մագիստրոսական թեզը վերջացնող նույն ուսանողները: Նստեցի համակարգչի մոտ ու վերջապես ավարտեցի պոստերս ու պրեզենտացիաս: Հետո պիտի «իմ երկրի մասին կարճ պրեզենտացիան» սարքեի: Ինչպես միշտ, Հայաստանից մենակ էի լինելու: Ու դա րոպեներ տևեց, կայծակնային արագությամբ ստեղծվեց պրեզենտացիան: Դա արեցի հաճույքով, արեցի ինքնավստահ կերպով, որովհետև ոչ ոք չի կարող ասել՝ այսինչը սխալ է, ոչ ոք չի կարող էնպիսի հարց տալ, որի պատասխանը չգիտեմ:

Երբ բոլոր գործերս վերջացրի գրադարանում, մտածեցի՝ մի վերջին անգամ կտուրում սուրճ խմեմ: Արևոտ էր: Վաղուց պատշգամբում չէի նստել: Հարմար տեղավորվեցի սեղաններից մեկի մոտ, դեմքս արևին դեմ տվեցի, աչքերս փակեցի: Երբեմն-երբեմն բացում էի աչքերս ու նայում Խրոնինգենի կարմիր կտուրներին: Կկարոտեմ այս տեսարանը:

Գրադարանից դուրս եկա: Մինչև Ջանեթին տեսնելը հազարումի գործ ունեի: Սկսեցի բանկային հաշիվը փակելուց: Քայլեցի դեպի բանկ: Մեկ էլ տեսնեմ՝ սխալ փողոց եմ դուրս եկել: Ծիծաղեցի: Էսքան ապրել եմ Խրոնինգենում, էդպես էլ չսովորեցի, թե ինչը որ փողոցում է: Հետ գնացի: Մտա բանկ: Պայմանավորվածություն չունեի. մեյլիս պատասխանել էին, որ հաշիվ փակելու համար կարիք չկա պայմանավորվածության: Ժպտադեմ աշխատակցուհին առաջարկեց նստել ու սպասել: Դեժա վյու: Սկզբում էլ էր էդպես: Խրոնինգեն ժամանելու առաջին օրերին նստել էի այդ աթոռներից մեկին: Որքա՜ն նման են սկիզբն ու վերջը: Էն ժամանակ հետս Սանան ու Սրջանն էլ կային: Որքա՜ն տարբեր կարող են լինել մանրամասները:

Բանկի աշխատակիցը մինչ կգտներ իմ տվյալները, հարցրեց, թե արդյոք ինձ դուր եկավ Հոլանդիան: «Շա՜տ»,- ժպտացի: Հպարտ կեցվածք ընդունեց ու շարունակեց գործը: Վերջում քարտս ոչնչացրեց: Նիդեռլանդներից հեռանալիս քարտերը գնալով պակասում են:

Հետո գնումներ… Հերեստրատով վերուվար էի անում: Կրկին մարդաշատ էր: Մեկ էլ տեսնեմ՝ մի փողոցային երաժիշտ կիթառը ձեռքին երգում է: Անծանոթ էր: Նրան առաջին անգամ էի տեսնում: Կանգ առա, որ լսեմ: Մի կին գլխարկի մեջ փողի փոխարեն բանան դրեց: Երաժիշտը խոնարհվեց: փորձեց երգացնել ներկաներին: Հերեստրատը մարդաշատ էր, բայց ներկաները միայն ես ու այդ կինն էինք:

Հիշեցի Խրոնինգեն գալուս առաջին օրերը, երբ նույն Հերեստրատում կանգնած մի ուրիշ փողոցային երաժշտի համերգ էի լսում: Էնքա՜ն մենակ էի էն ժամանակ: Երաժշտի ընկերակցությունն էի փնտրում: Իսկ հիմա կողքովս անընդհատ ծանոթ մարդիկ են անցնում, անընդհատ ինչ-որ մեկի հրաժեշտ եմ տալիս:

Պուրի հետնաբակում Ջանեթի հետ սուրճ խմեցի: Մի քանի ամիս է, ինչ գիտեմ նրան, բայց մինչև հիմա կարգին չէինք շփվել: Ահագին ճանաչեցի նրան: Սիրում եմ մարդկանց պատմություններ լսել, սիրում եմ դրանք մտապահել ու գնահատել:

Հետո միասին քշեցինք սպորտ կենտրոն: Ինչ Սոֆյան գնացել է, առաջին անգամ էր, որ մենակ չէի գնում էնտեղ: Առաջին ու վերջին:

Սովորականի պես Ջանեթն իմ գորգիկը դրեց հատակին: Մարտինան եկավ՝ ձեռքին թուղթ ու գրիչ: Լուռ պարզեց, ու ես գիտեի, որ պիտի մեյլիս հասցեն գրեմ: Թուղթը կիսեց, մյուս կեսի վրա իրենը գրեց: Հաջորդ օրը պայուսակս դասավորելիս պիտի գտնեի այն ու խնամքով դնեի փաստաթղթերիս հետ, որ չկորցնեմ:

Դասը սկսվեց: Սկզբում body balance, հետո՝ յոգա: Էս էն օրն է, երբ երկու ժամն էլ Խեռին է դասավանդում: Վերջին անգամ էի նրա դասին:

Յոգայից հետո քշեցի դեպի Սրջանի տուն՝ իմ տնից ոչ հեռու: Երկնքին էի նայում ու չորեքշաբթի օրվա արևը ոորոնում, բայց արդեն գրեթե մութ էր: Օրերը կարճացել են արդեն:

Սրջանի տանը հավաքվեցինք ընթրիքի: Մեր ծրագրով սովորողներից ով Խրոնինգենում էր, ներկա էր: Եկել էր նաև իտալուհի Արիաննան ու Վարնարը՝ Սոֆիի ընկերը, որն իր հոլանդական արյունով ազգային փոքրամասնություն էր էնտեղ: Սկսվեց հոլանդացիների մասին նեղ շրջանի կատակների շարքը. dat kan niet-ն ու գելած մազերով տղամարդիկ, հեծանիվներն ու դրանց փչացած լույսերը, ֆ-երն ու խ-երը: Իսկ երբ հասանք lekker-ին, միայն վերջերս Խրոնինգեն ժամանած Արիաննան զարմացած հարցրեց. «Իսկ դա ի՞նչ է նշանակում»: Ծիծաղից թուլացանք:

Կեսգիշերից հետո ցրվեցինք տներով: Սոֆիին պինդ գրկեցի ու հրաժեշտ տվեցի: Նա էլ Չինաստան է գնալու սեպտեմբերից: «Կտեսնվենք»,- ասացի:

Տուն հասա լիալուսնի լույսի տակ ու շնչեցի սառը աշնանային օդը: Պառկեցի քնելու, որ դիմավորեմ  վերջին օրը Խրոնինգենում, որի մասին չեմ գրի: Ուզում եմ նախավերջինով ավարտել, որ միշտ հավատամ, որ դեռ այդ մի օրը կա, ու ես հավերժ Խրոնինգենում եմ:

Վերջին երկուշաբթին (Խրոնինգենում)

Գուցե շաբաթվա մնացած օրերին քնած մնամ, մինչև տասնմեկն ալարկոտ շուռումուռ գամ անկողնում, բայց դա երբեք տեղի չի ունենում երկուշաբթի օրերին. հենց զարթուցիչը ժամը ութն ազդարարում է, ես անմիջապես ոտքի եմ կանգնում: Երկուշաբթի առավոտյան յոգայի սիրածս դասն է:

Այսօր էլ, մնացած երկուշաբթիների նման սպորտային շորերով տնից դուրս եկա: Խեռին (յոգայի դասատուն, կներեք արտահայտությանս համար, բայց նրա անունն էդպես է) անսովոր բարձր տրամադրություն ուներ: Սկզբում սխալ (էլեկտրոնային երաժշտություն միացրեց): «Պատկերացնու՞մ եք սրա տակ դիսկո յոգա անենք,- ասաց,- դիրքերն արագ-արագ փոխելով»:

Ահավոր սիրում եմ երկուշաբթի առավոտյան յոգայի դասից հետոյի զգացողությունը, երբ նյարդերս ինչքան ուժ ունեն անջատված են, երբ լիքը խնդիրներ ունեմ, բայց թքած ունեմ դրանց վրա, երբ թուլացած եմ, բայց քնել չեմ ուզում: Էդ զգացողությունը մի քանի ժամ շարունակվում է, հաճախ նույնիսկ ամբողջ օրը:

Յոգայից հետո գնացի գրադարան: Սկզբում բարձրացա կաֆետերիա սուրճ խմելու ոչ էնքան կարիքից, որքան սովորության համաձայն: Երկուշաբթի առավոտները սուրճը չի օգնում, ու շարունակում եմ անջատված մնալ ողջ օրվա ընթացքում:

Հետո կոմպի մոտ բզբզացի ու էդպես էլ չկարողացա պոստերը սարքել: Չեմ հասկանում՝ թեմա ընտրելու դժվարությունի՞ց է, թե՞ անինքնավստահությունից, որ ոչ մի քայլ առաջ չի գնում: Իրականում պոստեր սարքելն ընդամենը մի ժամվա գործ է: Միայն թե կենտրոնանալ է պետք:

Ժամը երկուսին Հարմոնիա մասնաշենքի մոտ հանդիպեցինք Սրջանը, Սոֆին ու ես, գնացինք Սայմոն սուրճ խմելու: Էնքան լավ էր, որ Սոֆին էստեղ էր: Լրիվ դրական մարդ, հումորով ու կատակներով պատմում էր, թե Պոտսդամում թեզի հետ կապված ինչ դժվարություններ է ունեցել: Մի քիչ էլ հոլանդացիների ու հոլանդերենի թեմայով զվարճացանք: Խոստովանեցի, որ ախենդա պահելն ինձ համար ծիծաղելի չէ, որովհետև ես նույն օրի եմ, անգամ երբ Հայաստանում էի: Կարծում եմ՝ Սոֆիի համար էլ ծիծաղելի չէր, որովհետև գերմանացիներին էլ խորթ չէ ամեն ինչ նախապես պլանավորելու երևույթը:

Սայմոնում վերջին անգամ էի սուրճ խմում: Քանի որ քարտս լրացել էր, էսօր անվճար սուրճ ստացա: Ուզեցի վերադառնալ գրադարան, բայց զգացի, որ էսօր բանի պետք չեմ, Սրջանի ու Սոֆիի հետ մի քիչ թափառեցի խանութներով:

Անձրևի սպառնալիքի տակ Սոֆին որոշեց վերադառնալ Հարեն, ես էլ գնացի Խրոնինգենի քաղաքային գրադարան՝ մինչև պիլատեսի ժամը կգար: Հենց էդ ժամանակ էր, որ մամաս հղում ուղարկեց, թե՝ Ալ-Քաիդան պատրաստվում է Եվրոպայում արագընթաց գնացքներ գմփացնել ու որ զգույշ լինեմ: Աչքս լույս: Ինչի՞ համար զգույշ լինեմ, ո՞նց զգույշ լինեմ: Եթե տեռորիստը որոշել է պայթացնել իմ գնացքը, ի՞նչ կարող եմ անել: Ու ընդհանրապես, էս շուխուռն անողն ԱՄՆ-ն է, մի պետություն, որին մեղմ ասած չեմ վստահում:

Տոմսերս էսօր տպել էի, փորփրեցի, տեսա, որ ICE գնացք (հոդվածներում հիմնականում հենց այս գնացքների մասին էին խոսում) ամեն դեպքում նստելու եմ: Կիրակի օրը Լյուբեկից Բեռլին ճանապարհի վերջին կտորը Համբուրգից սկսած դրանով եմ անցնելու: Ըհը, ուրեմն տեռորիստների զոհը դառնալու շանսեր ունեմ: Փաստորեն, այս երկուշաբթին կարող է ոչ միայն վերջինը լինել Խրոնինգենում, այլև ընդհանրապես վերջինը: Միայն թե վախենում եմ՝ հսկայական ճամպրուկով ինձ տեսնելիս տեռորիստի տեղ չդնեն:

Հետո մի վերջին անգամ պիլատեսի գնացի, որին հաջորդեց մի վերջին անգամ body balance-ը Ջինայի հետ ու նախավերջին անգամ ընդհանրապես (չորեքշաբթի Խեռին է դասը վարում): Էս անգամ հավասարակշռության վարժությունները բավական լավ արեցի: Մոռացել էի աշխարհում գոյություն ունեցող բոլոր մարդկանց, դահլիճում կանգնած տասներկու կանանց ու դասը վարող Ջինային, ուղղակի կանգնել էի մի ոտքի վրա, մյուսը պարզել դեպի վեր՝  ձգվելով դեպի առաստաղ:

Դասից հետո Ջանեթն առաջարկեց չորեքշաբթի միասին սուրճ խմել որպես հրաժեշտ: Մարտինան հարցրեց, թե արդյոք նորից ինձ տեսնելու է: «Կգրանցեմ ախենդայումս»,- եզրափակեց Ջանեթը:

 

Վերջին կիրակին Խրոնինգենում

Եկեղեցու զանգերը հաջորդում են զարթուցչի ռոբոտանման արտահայտությանը. «Վերկենալու ժամանակն է: Ժամը ինն է»: Երբեք չես իմանում՝ զանգերը երբ են ձայնները գլուխը գցում: Քանի՜-քանի՜առավոտներ եմ էսպես վեր թռել՝ նկատելով, որ պատուհանի հետևում դեռ մութ է, հետևաբար դեռ առավոտյան 4:30 չկա: Իսկ էս առավոտ առաջին անգամ իննին լսեցի:

Քնաթաթախ մոտեցա պատուհանին: Մանր, հանդարտ, ինքնավստահ անձրև, որ գիտես՝ կարող է ժամերով, անգամ օրերով գալ: Մի առիթով ընկերներիցս մեկը բնորոշել էր. «Խրոնինգենում անձրևը չի դադարում: Ուղղակի մերթ մի քիչ շատ է գալիս, մերթ՝ մի քիչ քիչ»: Երևի բախտավոր էինք, որ էս ամառ ունեցանք մի ամբողջ շաբաթ, երբ ոչ մի անգամ անձրև չեկավ:

10:30 զանգեցի Պոլին: Գնացք արդեն նստել էր: 12:44 կհասնի, պլատֆորմ 2b: Անկեղծ ասած, գնալուցս առաջ նրան տեսնելու մեծ ծրագրեր չունեի: Պատանեկությունս անցած էտապ եմ համարում, ու էդ ժամանակների ընկերներիցս շատերը մնացել են անցյալում, որոնց հետ բերել չեմ ուզում: Բայց երբ Խրոնինգեն գալու պատրաստակամություն հայտնեց, սիրտս փափկեց, որոշեցի կիրակիս ազատել նրան տեսնելու համար:

Տասը րոպե անց տնից դուրս եկա: Անձրևը մեղմացել էր, համարյա կտրվել էր: Կարող էի առանց մինչև ոսկորներս թրջվելու սպորտ դահլիճ հասնել, որտեղ Ջանեթն արդեն գորգիկը փռել, ինձ էր սպասում: Պատմեց Նորդերզոնից, որ երեկ գնացել էր: Ասացի՝ չկարողացա միանալ, բայց տնից լսում էի երաժշտությունը: Իսկ իրականում քնելուց առաջ ականջփակիչ էի հագել, որ համերգը չխանգարի:

Body balance-ի դասն ահագին լավ անցավ: Մեկ-մեկ լինում է, որ շատ ծանր է նստում վրաս: Էսօր լավ էր: Վերջին կիրակնօրյա body balance-ը: Դասից հետո պայծառ արև էր դուրս եկել, ու անձրևի հետքերը կամաց-կամաց վերանում էին:

Սպորտ դահլիճից ուղիղ կայարան գնացի: Քսան րոպե կար մինչև Պոլի գնացքի ժամանելը: Պլատֆորմով հետ ու առաջ էի անում: Մեկ էլ աղմուկ լսեցի: Ինչ-որ մեկը բղավում էր: Տեսնեմ՝ դիմացի պլատֆորմին մի սևամորթ երիտասարդ է երկաթուղու աշխատակիցների հետ կռիվ անում: Անգլերեն ինչ-որ բաներ էր գոռգոռում, որ տեղ չէր հասնում: Մենակ էն հասկացա, որ ասում էր՝ փողս գողացել եք: Ենթադրեցի, որ անտոմս ուղևոր է եղել, բռնացրել են: Ենթադրեցի նաև, որ շուտով ոստիկանություն կգա:

Գոռգոռոցը շարունակվեց: Ընթացքում աշխատողներից մեկը ոլորեց երիտասարդի մի թևը, մինչև ոստիկանները եկան ու ձեռնաշղթաներ հագցրին: Հետո պառկացրին գետնին, խուզարկեցին: Սևամորթը գոռում էր՝ you fuckin’ racists, ոտքերը խփում գետնին: Ոստիկաններից մեկը ձեռքը դրեց նրա պարանոցին: Գոռոցները գնալով ավելի թուլացան ու անհետացան: Տեղ հասավ. ոստիկանը, փաստորեն, ձեռքը դրել էր քնային զարկերակին: Սարսափեցի: Ինձ համար ավելի ահավոր բան չկա, քան հասկանալը, որ դու քո սեփական գիտակցության տերը չես: Հենց դրա համար նարկոզով վիրահատությունների մասին լսելիս սիրտս վատանում է: Հենց դրա համար ինձ համար կապ չուներ՝ ինչ էր արել սևամորթը, ահավոր էր, որ ուրիշի կամքով գիտակցությունն անջատվել էր:

Պոլի գնացքը եկավ, ուշադրությունս շեղվեց:

Զբոսնեցինք քաղաքում: Նորից որերորդ անգամ նույն պատմությունները լսեցի: Լսեցի նաև նորերը: Պոլը՝ դեպրեսված, աղքատ, բազմաթիվ առողջական խնդիրներով ու բողոքներով, քայլելուց հոգնելով: Իմ պատանեկության հերոսն աշխատանք, ընկերներ, ընտանիք, առողջություն կորցրած ձյաձյան էր, ավելի դեպրեսված, քան ես էի տասնհինգ տարեկանում: Ու մտածում էի՝ ո՞նց էր կարողանում բոլորիս էդքան ժամանակ տրամադրել: Մտածում էի՝ ո՞նց ռիսկ արեցի կյանքում տեսած չլինելով վեց տարի առաջ նրա տանը գիշերել: Մտածում էի ու պատանեկությունս հրում մի կողմ, հրաժարվում դրանից, փորձում մոռանալ:

Պոլը հոլանդացիներից էր բողոքում, իրենց ապուշ օրենքներից ու այդ օրենքներից կպած լինելու մարդկանց պատրաստակամությունից: Ընթացքում անձրևը գալիս-գնում էր, արևը կորում էր սև ամպերի հետևում, հետո նորից հայտնվում:

Վերջին շաբաթ օրը Խրոնինգենում

Քանի որ երբ վերջը մոտենում է, բոլոր զգացողություններդ ավելի են սրվում, առօրյադ ուրիշ անկյուններից ես սկսում նկատել, որոշեցի հերթով պատմել Խրոնինգենում անցկացրած վերջին օրերի մասին:

DSCF4681

Զարթուցիչ չեմ միացնի: Եթե շուտ արթնանամ, պիլատեսի կգնամ, եթե չէ, ինձ չեմ ստիպի:

Հաշվի առնելով, որ անցյալ գիշեր ժամը հազարին էի գնացել քնելու, որ շաբաթ առավոտյան էնքան էլ մեծ խանդավառությամբ չեմ արթնանում, որովհետև Օստերկադե հասնել չեմ սիրում, որ պատուհանից այն կողմ ամպերը ծանրացրել ու գորշացրել էին առավոտը, պիտի որ քնած մնայի: Բայց չէ… Ձգվեցի դեպի ժամացույցս. 09:15, իսկ դասն ուղիղ մի ժամից է:

Հարևանի շեկ աչքերով կատուն ճանապարհի մեջտեղին նստել էր, մի ոտքը ձգել ու սեռական օրգաններն էր լվանում: Բարևեցի: Բանի տեղ չդրեց. լուրջ գործի վրա էր:

Օստերկադե հասա դասից երկու-երեք րոպե առաջ: Քունս տանում էր, մկաններս ինձ չէին ենթարկվում: «Պիտի քնեի»,- մտածեցի: Ու դասից հետո միայն հասկացա, թե ինչու Օստերկադեն չեմ սիրում: Փորձում էի գորգիկը կախել, բոյս չէր հասնում: Թռնում էի, տանջվում, միևնույն է, չէր հասնում: Ինձնից մի քիչ բոյով Սոֆյան չկար, որ կանգներ մատների ծայրերի վրա ու իմ գորգիկն էլ կախեր: Ստիպված օգնություն խնդրեցի:

Պիլատեսից հետո քշեցի թելի խանութ Սոֆյայի թելերը գնելու: Խրոնինգենում բազմաթիվ խանութներ արձակուրդ էին գնացել, ու Սոֆյան չէր հասցրել մեկնելուց առաջ նվեր քարտն օգտագործել: Դրա համար խնդրել էր, որ ես էդ հարցով զբաղվեմ ու թելերը Նոր Զելանդիա ուղարկեմ:

Հեծանիվիս շղթան էի արձակում, երբ ինչ-որ մեկը կողքովս անցավ ու բարևեց: Գլուխս բարձրացրի: Ղեկավարս էր հեծանիվով հավանաբար տուն գնում, որովհետև դեպի Նորդերպլանտսուն էր շարժվում: Ես էլ նույն ճամփան բռնեցի. ուզում էի Նորդերզոնը ցերեկով էլ տեսնել:

Նորդերպլանտսունն անցյալ գիշերվա պես մարդաշատ չէր, բայց էլի աշխուժություն էր տիրում: Նորդերպլանտսունը, որտեղ հեծանվամարզանքներ էի անում երկու տարի առաջ…

Այգուց դուրս գալիս դիմացովս Հերմանն անցավ ու բարևեց: Քաղաքը հարազատանում է էն ժամանակ, երբ սկսում ես փողոցում պատահաբար ծանոթ մարդկանց տեսնել ու հատկապես երբ դա չի սահմանափակվում համալսարանի սահմանափակ տարածքով:

Տանը մի գլուխ գործ: Տասը կիլոյանոց արկղը շալակեցի, փոստ տարա: Սկզբում ուզում էի Սրջանին զանգել, որ գա օգնի, բայց հետո միտքս փոխեցի: Ամբողջ ճանապարհին ինձնից գոհ գլուխս բարձր քայլում էի, հիանում իմ ուժով, ուրախանում, որ կարողանում եմ գրեթե իմ բոյաչափ արկղն էդքան հեշտ տեղափոխել:

– Ութսունհինգ եվրո,- ասաց փոստի աշխատակցուհին:

– Ութսուհի՞նգ,- զարմացա:

– Ամենաէժան տարբերակն է:

Քթիս տակ ծիծաղեցի: Դե անգլերեն թվերը ճիշտ սովորեք էլի այ հոլանդացիներ:

Ձեռքերս թափ տալով տուն վերադարձա: Ճամփին այգին էր, որն առաջին անգամ տեսնելիս մտածեցի՝ երբ օրերը տաքանան, էստեղ կփռվեմ: Օրերն այդպես էլ չտաքացան կամ տաքացան, բայց ես այլևս չկայի: Այգում արդեն աշնան հոտ էր փչում, ճիշտ էնպիսին, ինչպիսին մի քանի օր առաջ Ջանեթը նկարագրեց: Բայց ծառերի հետևում երկինքը կապույտ էր:

Հետո լվացք, հետո թղթերը տեսակավորելու սուրբ արարողությունը, ճամպրուկ դասավորելը, պատիցս հերթով բացիկները հանելը… Ու նորից չեմ տեղավորվում: Կլինի՞ մի օր առանց ավելորդ քաշից վախենալու ճամփա ընկնեմ:

Պատերս դատարկ են, անդեմ ու տխուր: Մնացել են միայն դռանս փակցված թղթիկները, որոնք երեկ զարմացրին Քրինային: Դրանք գնալուցս առաջ անելիքներն են: Թվով տասնյոթը: Էսօր չորս-հինգ հատ ջնջվեց:

Շաբաթս թեթև անցավ. որևէ մեկի հրաժեշտ չէի տալիս:

Վերջին ուրբաթը Խրոնինգենում

Եղանակի տեսություն. քսանվեց աստիճան, անձրև: Նայում եմ պատուհանից դուրս: Երկինքը կապույտ է, արևոտ է, թեև մի քիչ ցուրտ է: ՍՄՍ Մարայեին. «10:30-ից 15:00-ը գրադարանում եմ լինելու: Հանդիպե՞նք ճաշին կամ սուրճի համար»: Պատասխան. «13:00 գրադարանի կաֆետերիա ճաշի»:

Դուրս եմ գալիս տնից: Հարևանների կատուները բակում չեն: Սլանում եմ կենտրոն: Էսօր վերջին ուրբաթն է Խրոնինգենում: Մյուս ուրբաթ էս ժամերին Լյուբեկի ճանապարհին կլինեմ:

Գրադարանում բզբզում եմ կոմպի մոտ, փորձում պոստերս սարքել: «Երկլեզվության մասին բազմաթիվ սխալ պատկերացումներ կան…»: Ֆեյսբուքի նոր հաշիվ եմ բացում, բոլոր ընկերներիս տեսակավորում: Սրանից հետո ոչ մի ավելորդ մարդ, ոչ մի ավելորդ ինֆորմացիա իմ ֆիդում:

Ես ու Մարայեն լուռ քայլում ենք դեպի կաֆետերիա: Ինքն իր սենդվիչն է ուտում, ես՝ մանանեխով սուպը, Խրոնինգենի իսկական մանանեխով սուպ:

– Ֆեյսբուքի նոր հաշիվ եմ բացել,- ասում եմ: Էս ամիսների ընթացքում Մարայեն ինձ անընդհատ մեյլով տեղեկացնում էր Ֆեյսբուքի անցուդարձից, ու եթե ինքը չլիներ, դժվար Սխիրմոնիկոուխի վիքենդի մասին իմանայի,- սրանից հետո ոչ մի անծանոթ մարդ:

– Գիտես, իմ ընկերների մեջ չկա մեկը, որին իրականում չեմ տեսել: Չկա մեկը, որի հետ սուրճ չէի խմի:

«…որի հետ սուրճ չէի խմի»:

– Նորդերզոնի մասին գիտե՞ս:

– Երեկ ինձ նման մի բան ասացին: Երևի գնամ էս քանի օրը:

– Մենք էսօր գնում ենք: Կգա՞ս:

– Չէ, երեկոյան Քրինան է գալիս ընթրիքի: Գուցե վաղը:

Մարայեին գրկեցի ու հաջող ասեցի էնպես, կարծես ոչինչ չէր եղել, կարծես վաղը նորից տեսնելու էինք իրար:

***

Շարունակեցի պոստերիս վրա բզբզալ: Սրջանը զանգեց:

– Գնա՞նք սուրճ խմելու: Գալիս եմ գրադարան:

Հավաքեցի իրերս, կորչի պոստերս: Քայլեցինք դեպի Լա պլաս, որի տերասը Յակոլինը երեկ էր ցույց տվել: Խրոնինգենի ամենագեղեցիկ վայրն է:

– Կկարոտեմ Մարտինի աշտարակը,- մի կում եմ անում սուրճիցս,- նայիր ինչ սիրուն է:

Լա պլասի տերասից աշտարակն առանձնահատուկ գեղեցկություն ունի, իսկ այսօր հայացքս կտրել չէի կարողանում. շուրջը կապույտ երկինք ու սպիտակ ամպիկներ էին: Գժվելու բան:

– Մյուս շաբաթ գնու՞մ ես:

– Ուրբաթ օրը: Երևի մի օր էլի կգամ: Մի օր PhD կանեմ:

***

Քրինան մեյլ է գրել. «Կլինի՞ 18:30 գամ»: Ավելի լավ, շուտ եմ տուն եկել: Բացում եմ պատուհանը: Ուժեղ քամի է, օդափոխիչ համակարգը սկսում է աղմկել: Թեթևակի փակում եմ: Գիրմային սմս եմ գրում. «Վաղն ընթրիքի չեմ կարող գալ: Քիչ ժամանակ է մնացել ու շատ անելիքներ»: Քիչ ժամանակ է մնացել ու շատ մարդիկ, նորերի հետ մտերմանալ չեմ ուզում:

– Հոլանդերե՞ն ես կարդում,- հարցնում է Քրինան՝ գրքերիս մեջ տեսնելով Քոնի Պալմենի «Ընկերությունը»:

– Փորձում եմ: Առաջին էջն արդեն հաղթահարել եմ:

– Եվ հասկացե՞լ ես:

– Բառարանով:

Երեկոն դանդաղ առաջ է սահում: Քրինայի հետ խոսում ենք աշխարհի ամեն տեսակի թեմաներից՝ սկսած քաղաքականությունից, պատերազմից, վերջացրած մեր կրտսեր եղբայրներով:

– Նորդերզոնի մասին գիտե՞ս: Կուզե՞ս՝ գնանք:

Քրինան օգնում է, որ ափսեները լվանամ, դուրս ենք գալիս միասին:

– Եղանակը ո՞նցն է, ժակետ վերցնեմ:

– Լավն էր: Չէի մրսում:

– Չեմ վստահում հոլանդական եղանակին:

Ժակետը հագս եմ քաշում:

– Անձրև է եկել,- հոտոտում է խոնավ օդը,- դեռ գալիս է,- հարցական նայում է դեմքիս:

– Ոչինչ, դրա դեմ ոչինչ անել չենք կարող:

Նստում ենք հեծանիվները ու գնում Նորդերպլանտսուն: Քրինան փորձում է Նիրաջին զանգել, ես՝ Մարայեին: Երկուսն էլ անհասանելի են: Քայլում ենք բազմաթիվ վրանների կողքերով, համերգ փնտրում: Երաժշտություն չկա: Միայն աղմուկ է, մարդկային անկանոն աղմուկ:

Մարայեն զանգում է: Հանդիպում ենք: Մի մեծ ընկերախմբով է: Հերթով ներկայանում են. «Թերեզիտա», «Յանիտա» և այլ -իտաներ: Հետագայում միայն Ռինեկեին պիտի հիշեի, որովհետև ինձ նման կարճահասակ լինելու պատճառով հովանոցը մտնելու էր մազերիս մեջ, ու ես ձևացնելու էի, թե ջղայնացել եմ:

Տեղավորվում ենք գլխավոր բեմի մոտ, որտեղ Bosnian Rainbows կոչվող խումբը համերգ է տալու:

– Աշխարհի ամենալավ կիթառահներից է,- ասում է Նիրաջը:

Համերգի ժամանակ ինչ-որ բան էն չէ: Բոլորը բոլորի հետ զրուցում են, իսկ ես փորձում եմ հասկանալ, թե ինչն է սխալ: Հասկացա. ոչ ոք չի պարում: Սոֆյան: Ուզեցի սմս գրել ու պատմել չպարող հոլանդացիների մասին: Բայց Սոֆյան արդեն Նոր Զելանդիայում է ու երևի առավոտյան նոր-նոր արթնանում է:

Անձրև սկսվեց: Մանրակաթիլ:

– Չե՞ս մրսում,- հարցնում է Ռինեկեն՝ տեսնելով, որ ժակետը ձեռքիս է, թևերս՝ բաց:

– Չէ, սիրում եմ անձրև, համենայնդեպս, երբ ցուրտ չէ:

Անձրևը մերթ ուժեղանում է, մերթ՝ թուլանում: Տեսնես ինչի՞ց է, որ ամեն անգամ մեկնելուց կարճ ժամանակ առաջ եմ մարդկանց հետ ավելի մտերմանում:

Խմբում մի հոլանդուհի կա, որը չի ուզում անգլերեն խոսել:

– It’s difficult,- ասում է:

– Dat is niet moeilijk,- պատասխանում եմ:

Անձրևը նորից ուժեղանում է, հոսում մեր մազերի միջով:

– Ի՞նչ կխմեք,- հարցնում է Մարայեն:

– Something zonder alcohol,- երկրորդ բաժակ գարեջրից հետո արդեն մոռանում եմ, որ անգլերեն-հոլանդերեն կոդանցումը նախատեսված է միայն համակուրսեցիներիս հետ օգտագործելու համար:

Մարայեն վերադառնում է ութ բաժակ խմիչքով, երկուսն առանց ալկոհոլի: Անձրևի կաթիլները մեկումեջ բաժակների մեջ են լցվում:

– Լավ է,- ասում եմ,- գնում եմ Հայաստան, էնտեղ հանգիստ կարող եմ հոլանդերեն սովորել:

Մարայեն ծիծաղում է:

– Այսուհետ միայն հոլանդերեն:

Անձրևը թուլանում է:

Քայլում ենք դեպի հեծանիվները: Ամբողջ խումբը Վինկհաուզեն թաղամասում է ապրում, բացի ինձնից:

– Չեմ սիրում հրաժեշտ տալ,- ասում է Մարայեն,- հույս ունեմ՝ կհանդիպենք: Դու ամեն անգամ գնում ես, հետո նորից հայտնվում ես:

– Հա,- էս անգամ չեմ ուզում շեշտել, որ սա ուրիշ գնալ է,- երբ վեց տարի առաջ Ամստերդամից հեռանում էի, ինքս ինձ խոստացա, որ վերադառնալու եմ այս երկիրը: Եվ վերադարձա:

Պինդ գրկում եմ Մարայեին:

Իմ ու Քրինայի հեծանիվներն իրար կողք են կանգնած:

– Երևի էլ չենք տեսնվի,- գրկում է:

– Առայժմ: Մի օր կգամ երևի:

– Հույս ունեմ՝ մի օր գրածներդ անգլերեն կարդալ:

– Մի օր…

Պինդ գրկում եմ Քրինային: Կկարոտեմ:

Նստում եմ հեծանիվս ու շարժվում Վինկհաուզենի հակառակ ուղղությամբ: Փորձում եմ լացել: Չի ստացվում: Անձրևն ուժեղանում է:

Իմ ստացված հանգիստը Սխիրմոնիկոուխում

DSCF4652Այն ժամանակ փետրվար էր՝ գորշ ու ցուրտ, իսկ անձրևի բացակայությունն արդեն լավ եղանակ էր համարվում: Հիմա օգոստոս է, արևի ու անգամ ջուրը մտնելու հույս կա: Հիմա բոլորովին ուրիշ կազմով եմ Սխիրմոնիկոուխ գնացել:

Մի վիքենդ պիտի մոռանայի թեզիս մասին (որը, ի դեպ, վերջացրել եմ արդեն, մնում է ֆորմատավորում ու խմբագրում), պիտի որոշեի վերջապես մարդկանց հետ շփվել կամ ոչ թե վերջապես, այլ վերջին անգամ կամ որպես հրաժեշտ կամ որպես արձակուրդ: Մի խոսքով, որոշեցի մոռանալ, որ ընդամենը երկու շաբաթ ունեմ Խրոնինգենում, ամեն ինչ մի կողմ թողեցի ու հոսթեցիների հետ գնացի Սխիրմոնիկոուխ՝ կղզի Նիդեռլանդների հյուսիսում:

Չկար այն փետրվարյան գորշությունը: Կղզին գույներ էր առել: Արևածաղիկներ, կապույտ երկինք, երկնքում հանդարտ ճախրող ճայեր, քամուց խոնարհվող ու խշշացող բարձր խոտեր, անտարբեր արածող գառներ, չալպտուրիկ հոլանդական կովեր ու խաղաղություն, լի՜քը խաղաղություն:

Տունը, որտեղ պիտի անցկացնեինք շաբաթ-կիրակին, անգամ կղզու գյուղակում էլ չէր: Բայց էնքա՜ն ձուլված էր բնությանը, էնքա՜ն իսկական էր: Կտուրի տակ ծիծեռնակը բույն էր դրել, ու ժամանակ առ ժամանակ ուտելիք էր բերում ճտերին: Կանգնեիր բակում ու ժամերով նայեիր, թե ոնց են դեղին կտուցները բացվում ու ճվճվում մայր ծիծեռնակին նկատելիս:

Հոսթեցիներից կային մարդիկ, որոնց առաջին անգամ էի տեսնում: Կային այնպիսիք, որոնց էլի տեսել էի, բայց մտերիմ չեմ եղել: Կար նաև Դանիկան, որին մի հինգ անգամ արդեն հրաժեշտ եմ տվել՝ «մի օր» նորից հանդիպելու ակնկալիքով: Կար Լինդան, որին վերջին անգամ մեկուկես տարի առաջ էի տեսել: Կար Գրետան, որին չէի տեսել, բայց որի հարսանիքի ամեն մանրամասնություն գիտեի, անգամ շորն էի տեսել, որովհետև ճանաչում էի նրա մտերիմ ընկերուհուն: Վերջապես, կար նաև Քրինան, որն այն քիչ ոչ հայերից է, որի հետ շփվելիս չեմ զգում, որ օտար լեզվով եմ խոսում:

Ծովափ գնացինք: Ոմանք լողացան, ոմանք էլ ուղղակի կոշիկները հանեցին ու ափով զբոսնեցին: Ավազաբլուրների մեջ բռնոցի խաղացինք: Շաբաթ օրվա մնացած մասն անցկացրեցինք տան պարտեզում գիրք կարդալով: Մաֆիա խաղացինք շատ անկապ ու հեշտ կանոններով: Խաղացինք նաև այլ խաղեր, որոնցից՝ murder game-ը: Սիրեցի էդ խաղը:

Առավոտյան նախաճաշին Դանիկան նկատեց, որ շատերս երկար ժամանակ իրար չենք տեսնելու:

– Գուցե երբեք,- արտաբերեցի՝ շատ լավ հասկանալով, թե ինչ է նշանակում Հայաստան վերադառնալ: Դանիկան չհամաձայնեց, չհամոզվեց: Հիշեցրեց, թե ինչպես ենք իրար հազար անգամ հրաժեշտ տվել ու նորից հանդիպել: Չէ, ուրիշ էր դա, էդ ժամանակ դեռ Եվրոպայում էի մնում:

Նայեցի շուրջս, նայեցի բոլոր դեմքերին: Գրողը տանի, սիրում եմ էս մարդկանց: Հասցրել եմ սիրել: Ու ատեցի ինքս ինձ, որ ամեն անգամ գլխիս էսպիսի բան եմ բերում՝ կապվելով մարդկանց հետ, բաժանվելով, իսկ հետո կարոտելով, անդուր կերպով կարոտելով՝ չիմանալով, թե արդյոք երբևէ նորից կտեսնե՞մ նրանց:

Կտեսնեմ, ուզում եմ հավատալ, որ կտեսնեմ, ինչքան էլ նախկին փորձս հակառակը ցույց տա: