«Փաստեր Ֆինլանդիայի մասին»․ Էռլենդ Լո

Հունվարին երբ մտա Բերգենի իմ սիրելի գրախանութն ու ուզեցի նորվեգերեն գիրք գնել, վաճառողն Էռլենդ Լոյի «Նաիվ։ Սուպերն» առաջարկեց։ Ռիսկ չարեցի․ նորվեգերեն էդքան կձգե՞մ որ, անգլերեն թարգմանությունը գնեցի։ Գիրքն ահագին դուրս եկավ։ Իսկ կորոնայի օրերին էնքան շատ էի նորվեգերենի մեջ, որ երբ հաջորդ անգամ հայտնվեցի Բերգենում, առանց երկար-բարակ մտածելու նույն գրախանութից ձեռք բերեցի Լոյի՝ արդեն նորվեգերեն «Փաստեր Ֆինլանդիայի մասին» գիրքը։ Հետո, երբ պիտի սկսեի տարբեր մարդկանց խորհուրդ տալ գիրքը կարդալ, պիտի հայտնաբերեի, որ այն երբևէ անգլերեն չի թարգմանվել։

Ժամանակակից նորվեգերեն կարդալն էնքան էլ հեշտ գործ չէր։ Ուղղագրությունը մտքիդ մեջ վերածում ես դանիերենի, որ հասկանաս, որոշ բառեր անծանոթ են, պիտի բառարանում նայես, չգիտես անգամ կարդացածդ ոնց է արտասանվում (երբեմն Մորթենի համար բարձրաձայն կարդում էի դանիերեն հնչողությամբ)։ Բայց արժեր հանուն էսպիսի հրաշալի գրքի մի քիչ տառապել նորվեգերենի ձեռքը։

«Փաստեր Ֆինլանդիայի մասին» գրքի հերոսը Նորվեգիայում Ֆինլանդիայի դեսպանատան պատվերով Ֆինլանդիան նորվեգացի զբոսաշրջիկների համար գովազդող բրոշյուր պետք է պատրաստի։ Եթե երբևէ Սկանդինավիայում ապրել եք, կիմանաք, որ էս փաստն ինքնին ծիծաղելի է․ Սկանդինավիայի բնակիչների համար Ֆինլանդիան վերջին պետությունն է, որտեղ մտքներով կանցնի հանգստանալ։ Այն հայտնի է իր տափակ մակերեսով ու միապաղաղ անտառներով ու լճերով։

Ամբողջ գիրքը կառուցված է հենց էդ բրոշյուրը ստեղծելու շուրջ։ Գրքի հերոսը հերթով փորձում է տարբեր փաստեր հիշել Ֆինլանդիայի մասին, որոնք արժե ներառել։ Հիշում է նրանց սերն ալկոհոլի նկատմամբ, հիշում է, որ էնտեղ լիքը ջուր կա (ինքը հիդրոֆոբ է, ջրի հետ կապված ամեն ինչից սարսափում է), հիշում է Նոկիան, ֆիննական դիզայնը և այլն, և այլն։ Ու էս ամեն ինչն էն սկանդինավյան հատուկ հումորով է պատմում, որով սկանդինավցիները սիրում են խոսել իրենց հարևանների մասին։ Կարդալու ողջ ընթացքում հռհռոցս դրել էի։

Ու էս ամենի հետ մեկտեղ քննարկում է նաև այլ հարցեր։ Գլխավոր հերոսը սկզբում հարցնում է, թե ինչու են մարդիկ տեղից տեղ տեղափոխվում, թե ինչու են իմիգրանտները թողնում իրենց տները, գալիս, լցվում Նորվեգիա։ Իսկ գրքի վերջում քննադատում է ֆիններին, որ իրենցից մի քիչ տարբերվող մարդկանց հանդեպ անհանդուրժող են։ Ծաղրելով Ֆինլանդիան՝ ծաղրում է նաև Նորվեգիան․ Ֆինլանդիայի փոխարեն պատվիրում է Նորվեգիայի նկարներ։ Եթե ֆյորդներ մեջը չլինեն, Նորվեգիան Ֆինլանդիայի տեղ կանցնի։

Քննվում է նաև հերոսի միայնությունը։ Ինքը քննարկում է ընկերուհի ունենա, թե չէ։ Բայց հաճելի կնոջը նորից հանդիպելու համար երկրորդ անգամ մեքենան ապօրինի կայանում է, որ գնա, տուգանային հրապարակից վերցնելու, նորից հանդիպի սպասարկող կնոջը։ Հետո, երբ այդ նույն կնոջ տանը գիշերը կնոջ փոքր եղբորը՝ մտավոր խնդիրներ ունեցող Բիմին է հետևում, զանազան մտքեր են այցելում տան ու միայնության մասին ու թե ինչպես ինքը տուն չունի․ «Բայց ես տուն եմ ուզում, ամեն գնով տուն եմ ուզում, բայց այլևս տուն չունեմ, ոչ մի բան տուն չէ, ու հենց դա է ցավը, դա է բոլորը մեկում, ջուրն այստեղից է գալիս, դա հենց ինքն աղբյուրն է, որ ամեն ինչ տունն է և ոչինչ տունը չէ, որ երբեք հնարավոր չի լինի տուն վերադառնալ, որովհետև տուն գալ նշանակում է սովորել հեռվում ապրել»։

Այս նույն հերոսը, որ գրքի սկզբում իմիգրանտների գալուց նեղվում է, Բիմին փրկում է ֆաշիստների ձեռքից ու փորձում ֆաշիստական մտքերը Բիմի ուղեղից հանել։ Դե Բիմն էլ, որ սկզբում իսլանադական սագաներով էր տարված, հետո սկսում է ֆաշիստական ու Հոլոքոսթը հերքող մտքեր է արտահայտել, հայտարարում, որ մեծ հաճույքով Լենի Ռիֆենշտալի գիրքն է կարդում, որովհետև ուզում է ռեժիսոր դառնալ։

Գիրքն ամբողջությամբ անանուն գլխավոր հերոսն է պատմում, ու մտնում ես նրա աշխարհը։ Ինքն էն տիպիկ «փոքր քաղաքի», «մեծ աշխարհ չտեսած», «քառակուսի մտածող» սկանդինավցիներից է, բայց հեղինակը հերոսին սիրել է տալիս, ընթերցողին ցույց է տալիս նրա հաճախ միամիտ, բարի ու հակասական, բայց նաև կարծրատիպերով առաջնորդվող արժեհամակարգը։ Ու ի վերջո, հերոսը, ինչպես մնացած բոլորս, ընդամենը մի բան է ուզում․ միայնակ չլինել։

«Փաստեր Ֆինլանդիայի մասին» գրքի հերոսը «Նաիվ։ Սուպերի» հերոսին շատ նման է․ նույն միամիտ, նեղմիտ ու բարի աշխարհայացքն է։ Բայց եթե «Նաիվ։ Սուպերում» հումորն ուղղակի էստեղ-էնտեղ էր շպրտվում, ապա «Ֆինլանդիայում» այն ավելի կատարելագործվել ու իմաստավորվել էր, ավելի նպատակաուղղված էր ծաղրելու Ֆինլանդիան, Նորվեգիան ու ընդհանրապես Սկանդինավիան։

Մտածում եմ՝ գիրքը հայերեն թարգմանեմ։ Լավ հեշտ կթարգմանվի։

Նոյեմբեր

Տարին տասնվեց ամիս ունի. նոյեմբեր

դեկտեմբեր, հունվար, փետրվար, մարտ, ապրիլ,

մայիս, հունիս, հուլիս, օգոստոս, սեպտեմբեր

հոկտեմբեր, նոյեմբեր, նոյեմբեր, նոյեմբեր, նոյեմբեր:

Հենրիկ Նորբրանտ

Սկանդինավիայում, մասնավորապես՝ Դանիայում, նոյեմբերը շատ լուրջ ու հետաքրքիր թեմա է: Սա այն ժամանակն է, երբ ցերեկը ժամը չորսին ոնց որ կեսգիշեր լինի, իսկ առավոտյան ժամը իննին լույսը դեռ չի բացվել, երբ ցերեկային լույսն այնքան էլ ցերեկային չէ, ու շաբաթներով երկնքի կապույտը չես տեսնում, երբ տնից դուրս գալու համար չես սպասում անձրևի կտրվելուն, որովհետև, միևնույն է, չի կտրվելու, երբ սուրճի անմարդկային դոզաները նույնիսկ չեն օգնում, որ առույգ զգաս, երբ Ծննդյան տոների զարդարանքները դեռ չեն տեղադրվել, որ մթությունը գոնե մի քիչ կոմպենասցվի, երբ անկողինդ դառնում է քո սիրած վայրը, բայց երբ տեղը տեղին ցուրտ չէ, որ նորմալ փաթաթվես բրդե շորերի մեջ:

Դեռ Ֆինլանդիայում ապրելիս տեղացիներն ասում էին, որ նոյեմբերին ինքնասպանությունների թիվն աճում է, բայց դեկտեմբերի կեսերից, երբ ձյունը գալիս ու նստում է, մարդկանց տրամադրությունները մի քիչ բացվում են: Կոպենհագենում ձյուն չկա, հետևաբար պիտի որ ամբողջ ձմեռը միատեսակ անցնի, բայց դա չի խանգարում, որ նոյեմբերն այդ յուրահատուկ ամիսը լինի: Դրա մասին անգամ երգեր ու բանաստեղծություններ են գրվում: Մարդիկ սկսում են վիտամին D-ի հաբեր ընդունել կամ ցերեկային լույս արձակող լամպերի մոտ նստել:

Բայց ամենատխուրն էքսպատների վիճակն է: Անցնելով մշակութային շոկի փուլերով ու սովոր չլինելով Դանիայի նոյեմբերին՝ շատ ուժեղ դեպրեսվում են ու փորձում լուծումներ գտնել: Meetup-ի էքսպատների խմբի տղաները սկսում են աղջիկներին խոսացնել՝ հուսալով, որ կկարողանան ժամադրել, կամ էլ ուս են գտնում լացելու համար: Ուսանողները դասերը հարամ են անում: Ոմանք էլ ուղղակի տնից դուրս չեն գալիս՝ ավելի ծանրացնելով դեպրեսիան:

Վերջերս մեզ դանիերեն սովորեցնող կենտրոնը միջոցառում էր կազմակերպել: Ներկա էին բազմաթիվ հին ու նոր էքսպատներ, որոնք վաղուց կամ վերջերս էին սկսել դանիերեն սովորել: Առաջադրանք տվեցին. յուրաքանչյուր խումբ պիտի Regnevejrsdag i november («Նոյեմբերյան անձրևոտ օր») կոչվող երգի համար մի տուն գրեր:

Երգն ինքը բավական դրական երանգ ունի, նոյեմբերի անձրևոտ օրն ավելի ուրախ դարձնելու մասին է: Յուրաքանչյուր տուն սկսվում է այսպիսի տողով. «Օրը կներկեմ կապույտ» (հետո ամեն տան մեջ գույնը փոխվում է. դեղին, կարմիր, կանաչ, սպիտակ, լուսավոր): Մասնակից յոթ խմբերից վեցն առաջին տողը նույնն էր պահել, իսկ գույնը… այ գույնը շատ հետաքրքիր էր: Երեք խումբ (այդ թվում՝ մերը) օրը սև էր ներկել, մեկը՝ գորշ, մեկը՝ մռայլ, մեկը՝ արծաթագույն: Եթե մեկը հոգեբանական հետազոտություն անելիս լիներ, շատ հետաքրքիր տվյալներ կհավաքեր:

Չնայած հոգով-սրտով պատրաստ էի նոյեմբերին, այնուամենայնիվ, ինձ վրա էլ սկսեց ազդել. մի օր նույնիսկ չկարողացա անկողնուցս դուրս գալ ու գործի գնալ: Իսկ մնացած օրերին ահագին չմոտիվացված ու դժվարությամբ էի գործի գնում: Ընկերներիցս մեկի խորհրդով ես էլ ցերեկային լամպ պատվիրեցի: Ահագին թանկ էր: «Բայց երջանկության ներդրում է»,- ասաց: Հիմա անհամբեր սպասում եմ, թե երբ կհասնի:

Երկու օր մնաց նոյեմբերին: Դեկտեմբերը Ծննդյան տոներով կգլորենք, իսկ հետո օրերը կսկսեն երկարել:

«Թռչունները» (Տարյայ Վեսոս)

Մի անգամ ուշ երեկոյան գործից տուն գնալիս վերելակում մի պատկառելի տղամարդ հանդիպեց: Առանց նախաբանի, առանց դեսուդեն ընկնելու հարցրեց.

– Դու ո՞վ ես:

Հարցը խիստ անսպասելի էր, բայց պիտի որ տեղին լիներ, որովհետև ի վերջո ես էլ էի նույն հարկից նստել, հետևաբար աշխատում էի այնտեղ, իսկ Դանիայում ընդունված երևույթ է, որ նոր աշխատակիցն է մյուսներին ներկայանում, ոչ թե հակառակը (մի բան, որ էդպես էլ չարեցի): Մի երկու բառով բացատրեցի, ու վախվխելով նույն հարցը նրան տվեցի:

– Սկանդինավյան գրականության պրոֆեսոր եմ,- պատասխանեց,- որին հաստատ բացարձակապես ծանոթ չես:

– Ահա,- ասացի, բայց վերելակը տեղ հասավ, ու չհասցրի ավելացնել, որ ամեն դեպքում ինձ հետաքրքրում է տարածքի գրականությունը ու որ պատրաստվում եմ լիքը գրքեր կարդալ, որ կխնդրեի որևէ բան խորհուրդ տալ:

Ու էդպես նորվեգացի Տարյայ Վեսոսի «Թռչունները» խիստ պատահաբար դարձավ իմ սկանդինավյան անգրագիտությունը կոտրող առաջին գիրքը. Կոպենհագենի անգլալեզու ընթերցողների ակումբի նոյեմբերի գիրքն էր, իսկ ես որոշել էի այս ամիս անպայման միանալ քննարկմանը:

«Թռչունները» մտավոր հետամնաց Մատիսի մասին է, որը քրոջ հետ բնակվում է մի գյուղում: Քույրը հագուստ գործելով ու վաճառելով երկուսի համար ապրուստ է վաստակում, իսկ Մատիսը ոչ մի բանի համար պիտանի չէ. նրան աշխատանքի չեն ընդունում, որովհետև «հիմար» է:

Բայց հեղինակը մտնում է Մատիսի ուղեղի մեջ ու փորձում փորփրել, հասկանալ, թե ինչպես է այդ գլուխը մտածում, ցույց տալ, որ այն, այնուամենայնիվ, մտածում է: Թեև Մատիսը մտավոր խնդիր ունի, նա այնքան անհասկացող չէ, որքան նրան ընկալում են շրջապատում: Ինքը սիրում է բնությունը, ուշադիր հետևում է այնտեղ կատարվածին, հաղորդակցվում թռչունների հետ: Մատիսի համար կարևոր է, որ անտառակտցարը հանկարծ հայտնվել է իրենց տան գլխավերևում: Այդ մասին պատմում է բոլորին, բայց դա ոչ մեկի չի հետաքրքրում, ձանձրալի թեմա է:

Մատիսը մնացած մարդկանց նման պահանջներ ունի. ուզում է աշխատել, քրոջ հույսին չմնալ, աղջիկներ է ուզում, հարգանք է ուզում և ի վերջո ուզում է խելոք լինել: Նրա բոլոր ցանկություններն ամփոփվում են երեք բառի մեջ. խելք, ուժ, սեր: Մի օր արթնանում է, որոշում, որ ունի դրանցից:

Ու կարևոր է, թե հերոսն ինքը ներքուստ իրեն ինչպես է զգում, թե իրեն դրսում ոնց են ճանաչում: Անծանոթ աղջիկների վրա կարողանում է տպավորություն թողնել: Անծանոթ աղջիկները, քանի որ չգիտեն, որ Մատիսին «դուրաչոկ» են անվանում, նրա արած արտահայտությունները խելացի են համարում: Ուրեմն երևի Մատիսն ավելի հաջողակ լիներ, եթե  խելապակասի պիտակը վրան չմեծանար:

Հայտնվում է Յորգենը, ու Մատիսի կյանքը կտրուկ փոխվում է: Քույրը՝ Հեգեն, դառնում է ավելի երջանիկ, բայց վերաբերմունքը Մատիսի նկատմամբ փոխվում է: Յորգենն ու Հեգեն ուզում են միասին լինել, բայց մի կերպ պիտի Մատիսի հարցերը լուծեն. հո չեն կարող նրան հետները պահել: Ամենաբարի մղումներով փորձում են նրան սովորեցնել ինքնուրույն ապրել: Բայց Մատիսն էնքան էլ հիմար չէ, հասկանում է, որ ինքը, որ ինքը բեռ է: Ու մինչ Հեգեն ու Յորգենը գլուխ են կոտրում, թե ինչպես խնդիրը լուծեն, Մատիսը եզրակացնում է, որ «խելոք մարդկանց համար պիտի որ շատ դժվար լինի», մտածում ու գտնում լուծումը. մի օր, երբ քամի չլինի, փտած հատակով նավակով դուրս կգա լիճ, նավակը կծակվի, իսկ մնացածն արդեն ինքը չի որոշի: