Ինչպես է Հայաստանը զարգացնում Վրաստանի տուրիզմը

Հրանուշ Հակոբյանը երկու տարի առաջ սփյուռքահայերին կոչ էր արել չորս տարին մեկ Հայաստանում հանգստանալ։ Ես երևի սփյուռքահայերի մեջ չեմ մտնում, որովհետև հայկական անձնագիր ունեմ, Հայաստանում՝ ընկերներ ու հարազատներ, հետևաբար Հրանուշ Հակոբյանի կոչը չէ, որ պիտի ինձ Հայաստան բերի, այն էլ չորս տարին մեկ։ Հայաստանից նոր գնացած ինձ նման շատերը կան, որ տարին երկու-երեք անգամ գալիս են Հայաստան։ Ես էլ, երբ երեքուկես տարի առաջ գնացի, որոշել էի, որ անպայման տարին երկու արձակուրդ՝ ամառայինն ու ձմեռայինը, Հայաստանում եմ անցկացնելու. ազգականներիս ու ընկերներիս կտեսնեմ, էն փողն էլ, որ ուրիշ երկրում պիտի ծախսեի, Հայաստանի փոքր բիզնեսների վրա կգնա։

Բայց որոշելը քիչ էր։ Երբ Հրանուշ Հակոբյանը նման կոչեր է անում, իրեն չի հետաքրքրում, որ Հայաստան հասնելու ավիատոմսերն անխնա թանկ են, ճանապարհը՝ անտանելի հոգնեցուցիչ։ Առավելևս չի հետաքրքրում, որ կան տարին մի քանի անգամ Հայաստան գալ ցանկացողներ, որոնք կպակասեցնեն իրենց այցելությունները հենց ճամփորդության անհարմարության պատճառով։

Անցյալ տարի միայն մի անգամ Հայաստան եկա։ Նոր տարուց առաջ, երբ փորձում էի ավիատոմս գնել, գներն աստղաբաշխական թվերի էին հասնում։ Ավելի էժան էր Նյու Յորք հասնելը։ Ի վերջո, չորս օրով մեկնեցինք Փարիզ։ Կոպենհագեն-Փարիզ հետդարձով երկու ավիատոմսը, հյուրանոցն ու միջին թանկության ռեստորաններում ընթրելը միասին Կոպենհագեն-Վիեննա-Երևան հետդարձով երկու ավիատոմսի գին կազմեցին։

Այս ամառ որոշեցի ամեն դեպքում գալ Հայաստան, չնայած էլի Նյու Յորք հասնելը կամ Եվրոպայի որևէ այլ մասում արձակուրդ անցկացնելն անհամեմատ էժան էր։ Խելքին մոտ գնով՝ 470 եվրո արժողությամբ տոմսն այնքան էլ լավ պայմաններ չէր առաջարկում. Կոպենհագեն-Ֆրանկֆուրտ-Վիեննա-Երևան-Վիեննա-Կոպենհագեն։ Ընդ որում, հետդարձին Վիեննայում մոտ տասնչորս ժամ պիտի անցկացնեինք։ Այլընտրանքը մի քիչ ավելի էժան տոմսերն էին Մոսկվայով, բայց էնտեղ էլ օդանավակայանում մոտ տասնչորս-տասնհինգ ժամ պիտի անցկացնեինք, իսկ ընկերս Դանիայի քաղաքացի է, քաղաք դուրս գալու համար վիզա էր պետք։

Նույն գնային սահմաններում մեկ այլ այլընտրանք էր Վարշավայով գալը, բայց էս դեպքում էլ Կոպենհագենից դուրս եկող չվերթն առավոտյան անտանելի շուտ էր, իսկ Վարշավայից Երևան մեկնողը՝ ուշ երեկոյան։ Ընտրելով Ֆրանկֆուրտ-Վիեննա տարբերակը՝ գոնե երկու անքուն գիշերվա փոխարեն մեկն էինք անցկացնում։

KBH-EVN

Ու էսքանով ավարտվում են օդային ճանապարհով Կոպենհագենից Երևան հասնելու խելքին մոտ տարբերակները։ Պատկերացնու՞մ եք. Սկանդինավիայի ամենամեծ օդանավակայանը Հայաստանի մայրաքաղաքին կապվում է ընդամենը երեք ճանապարհով, այն էլ բոլոր տարբերակները չլոցի են։ Իսկ թռիչքային գումարային ժամանակը Կոպենհագենից Երևան ընդամենը հինգ ժամ է։ Եթե ուղիղ չվերթ լինի, երևի ավելի քիչ էլ լինի։ Բայց մարդ քսանհինգ ժամ է ծախսում դռնից դուռ հասնելու համար։ Հասկանու՞մ եք. մայրաքաղաքից մայրաքաղաք հասնելու վրա քսանհինգ ժամ է ծախսվում։

Մի քանի տարի առաջ ոնց որ Հայաստանում ավիացիայի խնդիրներ բարձրացվեցին։ Իբր չեխական ավիաուղիների հետ բանակցեցին, որ հետ գա: Հետ եկավ, մի քանի ամիս աշխատեց, գնաց։ Հիմա էլ իբր Բրյուսելի ավիաուղիներն են մտել։ Բայց արդյոք խնդրին անդրադառնու՞մ են ըստ պատշաճի։

Հիմա շատերը Թիֆլիսով են ճամփորդում, ինձ էլ են խորհուրդ տալիս անել։ Չեմ անում զուտ էն պատճառով, որ ճամփեքին չլվելուն ավելանում է նաև Թիֆլիսից Երևան հասնելու հարցը։ Բայց հարց է առաջանում. ինչու՞ են Թիֆլիսի տոմսերը երկու-երեք անգամ ավելի էժան։ Արդյոք պատճառը Զվարթնոց օդանավակայանի դրած շատ ավելի բարձր հարկե՞րն են։ Այդ դեպքում ինչու՞ է ՀՀ կառավարությունը Զվարթնոցի ղեկավարության հետ բանակցելու փոխարեն ավիաուղիների հետ բանակցում։ Չեմ կարծում, թե ավիաուղիները հաճույք են ստանում տոմսերի գինը թանկ դնելուց, որ ոչ ոք տոմս չառնի, հետո էլ թողնել-գնալուց։

Այստեղ ոչ միայն աշխարհով մեկ ապրող հայերի հարցն է, այլ նաև պոտենցիալ տուրիստների, որոնք Հայաստան ոտք չեն դնում՝ սարսափելով տոմսերի գներից ու ճամփորդության տևողությունից։ Իբր Հայաստանում ուզում են տուրիզմ զարգացնել։ Ո՞նց եք զարգացնելու, երբ առաջին բանը, որ տուրիստը տեսնում է, Հայաստան հասնելու դժվարությունն է։

Ես չգիտեմ՝ քանի հոգի Հրանուշ Հակոբյանին կլսի ու չորս տարին մեկ Հայաստան կգա։ Չգիտեմ՝ քանի հոգի է ջղայնանում ու զարմանում, թե ինչու է Վրաստանում տուրիզմն ավելի զարգացած, քան Հայաստանում։ Միայն մի բան գիտեմ. հաջորդ անգամ Թիֆլիսում ենք իջնելու ու մի քանի օր էլ էնտեղ անցկացնենք։ Փաստորեն, Հայաստանը զարգացնում է Վրաստանի տուրիզմը։

 

«Ջինսերի սերունդը» (Դաթո Թուրաշվիլի)

Չգիտեմ՝ ինչու է բոլոր լեզուներով գիրքը կոչվում «Ջինսերի սերունդը», իսկ անգլերեն՝ «Թռիչք ԽՍՀՄ-ից»: Ամեն դեպքում, ինձ առաջին վերնագիրն ավելի է դուր գալիս, դրա համար սենց դա եմ տեղադրում այստեղ:

Իմանալով, որ գիրքը բազմաթիվ լեզուներով թարգմանվել է, անկեղծ ասած, բավական մեծ սպասելիքներ ունեի: Երևի դրանց չարդարացման պատճառն է, որ այս գրառման մեջ բավական խիստ եմ լինելու, ու եթե գրքին նայեի պարզապես որպես վրացական ժամանակակից գրականության, գուցե ավելի մեղմ դատեի:

Հենց սկսեցի կարդալ, առաջին էջերից արդեն մի էսպիսի հարց ծագեց. գի՞րքն է վատը, թե՞ թարգմանությունը: Պետք էր կեսերին հասնել համոզվելու համար, որ երկուսն էլ: Գուցե լավ թարգմանությունը փրկեր այն, ինչ կար օրիգինալում կամ վատ թարգմանությունը չազդեր հանճարեղ գրքի որակի վրա:

Ինչևէ, պիտի ասեմ, որ թեմայի ընտրությունը շատ լավն էր. 80-ականներին Սովետից զզված մի խումբ ջահելներ որոշում են ինքնաթիռ գրավել, ստիպել օդաչուին իջնել Թուրքիայում և փախչել Ամերիկա: Երևի ավագ սերունդը կհիշի, որ նման բան իսկապես տեղի է ունեցել: Իսկ «Ջինսերի սերունդի» վավերագրական տոնը ու վերջում տեղադրված լուսանկարները հաստատում են, որ հեղինակն իրական դեպքերի շուրջ է ծավալում պատմությունը:

Ու հենց այստեղ գալիս է վիպակի ամենամեծ թերությունը. սա գեղարվեստակա՞ն գործ է, թե՞ ստեղծագործական վավերագրություն: Կարծես հեղինակն ինքն էլ այդ երկուսի արանքում անընդհատ լող է տալիս՝ ստեղծելով խիստ անբնական մի պատկեր: Մի կողմից, բոլոր հերոսներն իրական են, անունները պահպանված են, իրադարձությունները փաստերի հիման վրա են: Մյուս կողմից, գեղարվեստականությանը տուրք է տալիս այնպիսի տեղերում, որ ծիծաղդ գալիս է: Օրինակ, Գեգան ինչպիսին կհիշեր Թինային մահապատժից առաջ կամ ինչ է մտածել այս կամ այն անձը մահվանից առաջ:

Բայց ամենաարհեստական մասը մինչև ինքնաթիռի գրավումն էր: Հեղինակը փորձել էր կոնտեքստ ստեղծել, նախապես ծանոթացնել կերպարներին: Բայց այդ առաջին մասերում երկխոսությունները խիստ արհեստական են, իսկ Թինայի ու Գեգայի սերը՝ շատ ծաղկավոր ու անիրական: Իրականության հետքեր տեսնում ես, օրինակ, այնպիսի պահերին, երբ Թինան գլուխը դնում է Գեգայի ուսին, ոստիկանը մոտենում, ասում է, որ հասարակական վայրում անբարոյական պահվածք չցուցաբերեն:

Հետո, հեղինակը շատ է բացատրություններից կառչում: Իհարկե, պարզ է, որ գրքի անգլերեն թարգմանությունը վրացիների համար նախատեսված չէ: Դրա համար տեղ-տեղ կանգ է առնում ու բացատրում, թե ինչը ոնց էր Սովետում: Իսկ դա գրական տեխնիկայի թուլություն է: Ճիշտ է՝ համաձայն եմ, որ շատ ավելի դժվար է առանց բացատրելու, միայն ցույց տալով ընթերցողին հասցնել մի միջավայր, որին ինքը բոլորովին ծանոթ չի եղել: Բայց մյուս կողմից էլ գրքի գեղարվեստականությունն ընկնում է, երբ փակագծերի մեջ նման բացատրություն ես տեսնում:

Ու քանի որ այստեղ իրական փաստեր էին շոշափվում, մի բացթողում էլ Թինայի հետագայի մասին ոչինչ չասելն էր: Կենդանի մնացած հերոսներից նորից թեթևակի հանդիպում ենք Էկային ու Նաթելային, բայց Թինայի մասին ոչ մի խոսք. արդյոք ամբողջ տասնչորս տարին էլ նստե՞ց, դու՞րս եկավ: Հետո ի՞նչ եղավ նրա հետ: Ի վերջո, այնպիսի տարիքի է, որ հիմա էլ պիտի որ կենդանի լինի: Բայց մյուս կողմից էլ երևում է, որ հեղինակը հենց Թինայի հետ է զրուցել գիրքը գրելիս. այնտեղ կան մանրամասներ, որոնք միայն Թինան կարող էր հայտնած լինել:

Ինչևէ, որպես ամփոփում նորից կուզեի շեշտել, որ ընտրված թեման շատ լավն էր, ու հեղինակը հավանաբար մեծ գործ է արել արխիվներ փորելով ու կենդանի մնացած հերոսների հետ զրուցելով: Ինչ խոսք, կային բավական ազդեցիկ տեսարաններ (օրինակ, գրքի սկզբում որ Նաթելան որդու՝ Գեգայի գերեզմանն էր փնտրում): Բայց ընդհանուր առմամբ բավական թույլ էր հատկապես այն պատճառով, որ հեղինակը չէր կողմնորոշվել գեղարվեստականության ու վավերագրականության միջև:

Զեմֆիրայի համերգը Դյուսելդորֆում

…իսկ հիմա ավելի մանրամասն:

Համերգային վերջին մի երկու փորձից հետո մտածեցի՝ չարժե շատ շուտ հայտնվել ակումբի մուտքի մոտ: Միևնույն է, դժվար առաջին շարքերում կանգնողների թիվն ու ցանկությունն այնքան մեծ լինի, որ երկու-երեք ժամ առաջ գնալով բեմի դիմաց տեղ չճարեմ:

DSCF4449Ահագին զարմացա, երբ հասա Դյուսելդորֆի խուլ թաղամասերից մեկում գտնվող ակումբին ու հսկայական բազմություն տեսա, որն անկանոն խմբվել էր մուտքի մոտ: Դես նայեցի, դեն նայեցի, փորձեցի ենթադրել, թե հերթը որտեղ է վերջանում, էնտեղ էլ կանգնեցի: Քիչ անց մի ռուս աղջիկ մոտեցավ ինձ և ասաց, որ մարդկանց համարակալում են, որպեսզի ներս մտնելիս խնդիր չլինի: Թուղթ հանեց, անունս գրեց, ձեռքիս էլ իմ համարը՝ 27: Ավելացրեց, որ այսպես արվում է, որպեսզի կարողանանք ընթացքում զուգարան գնալ, ուտելիք առնել և այլն:

Ծիծաղս հազիվ զսպելով գլխով արեցի, բայց ներքուստ համոզված էի, որ այս համակարգը շատ անարդար է: Ես գիտեմ, որ առաջին շարքում կանգնելը զոհեր է պահանջում: Պիտի ժամերով ոտքի վրա դիմանաս, սոված ու ծարավ մնաս, միզապարկդ լցվի, զուգարան գնալ չկարողանաս: Իհարկե, էս բոլոր տանջանքները մոռացվում են համերգի սկսվելուն պես: Արի ու տես, խորամանկ ռուսները գալիս են առավոտյան շուտ, իրենց համարը ստանում, գնում ֆռֆռում, հետո էլ վերադառնում ու իրենց համար հանգիստ կանգնում:

Շուրջս նայեցի: Ամեն տեղից ռուսերեն էլ լսվում: Դե ռուսներ էին եկողները: Պատի տակ լիքը ծաղիկներ էին շարված: Փաստորեն, Զեմֆիրային ծաղիկ էլ էին տալու: Էստեղ էլի ծիծաղս եկավ: Պատկերացնում եմ՝ ժամերով կանգնելուց հետո, համերգի առաջին շարքերում եքա ծանրությունը ձեռքներին, ինչ ա թե ռոք երգչուհին ծաղիկ տան:

Հերթի մեջ մի երկու անգլերեն խոսողների նկատեցի: Ոչ ավել, ոչ պակաս հոլանդացիներ էին, ընդ որում՝ ինձնից առաջ էին ու հետո պիտի առաջին շարքում հայտնվեին: Երբ բազմությունն ավելի մեծացավ, հայտնվեցին նաև ղազախ-ղըրղըզական ու նաև կովկասյան արտաքինով մարդիկ: Ինձ հետաքրքիր էր՝ հայեր կայի՞ն մեջները: Երբ ուշադիր զննում էի, ոչ մեկին հայի չէի նմանացնում:

Այդ բազմության մեջ կար նաև մի աղջիկ, որն արտաքնապես ինձ շատ նման էր՝ ցածրահասակ, շագանակագույն խուճուճ մազերով, ուսապարկով: Մենակ մաշկն էր մի քիչ թուխ: Նայում էի նրան ու մտածում՝ հաստատ վրացի է, հայ չի լինի, նա հայերեն չգիտի: Ականջի պոչով լսում էի, որ շատ վարժ, անակցենտ ռուսերեն էր խոսում, էն մեկից, որ գիտես՝ խոսողը հաստատ ռուս չէ, առոգանությունից չես կարող որոշել՝ ինչ ազգ է: Վրացին էդպես ռուսերեն չէր խոսի: Հետո լսեցի, որ 2001-ին Թբիլիսիում Զեմֆիրայի համերգին է եղել: Էստեղ ամեն ինչ տեղն ընկավ. նա կարող է հաստատ ռուսական կրթություն ստացած Վրաստանի հայ է ու երևի հայերեն էլ չգիտի:

Երևի չգիտեր կամ վատ գիտեր, որովհետև համերգի ընթացքում կողքս էր կանգնել, երբ Հայաստանի դրոշը ծածանում էի ու ահագին ոգևորվել դրանից: Չգիտեմ ինչու, ռուսերեն հարցրի՝ հա՞յ ես, ինքն էլ ռուսերեն պատասխանեց, որ հա: Էդպես էլ չկարողացա հետը հայերեն մի երկու բառ փոխանակել:

Երբ դեռ հերթի մեջ էինք, Զեմֆիրայի անձակազմից ինչ-որ տղաներ եկան ու հերթի միջից մի քանի աղջկա հետները ներս տարան: Բա ո՜նց, էստեղ հաստատ չարժե առաջին շարքերում կանգնելու համար կտտանքների ենթարկվել: Ծանոթով ներս մտնելն էլ է աշխատում:

Այնուամենայնիվ, կարողացա երկրորդ շարքում տեղավորվել: Բախտի բերմամբ, թե պատահմամբ կողքս հայտնվել էր մի գերմանուհի, որը նախորդ համերգներից դաս առնելով հետը մի փունջ ծաղիկ էր բերել և որը Զեմֆիրայի ելույթի ընթացքում բնավ չդավաճանեց իր ազգային պատկանելությունը՝ էդպես էլ երբեք չձայնակցելով, չգոռալով, չթռվռալով, բավարարվելով միայն համեստ ծափերով:

Երբ համերգի ժամը եկավ, բեմին հայտնվեց մի փռչոտ դիջեյ ու սկսեց երաժշտական խաղեր տալ: Մի երկու երգ դեռ ոչինչ, բայց հետո արդեն բազմությունը գժվեց: Բոլորը գոռում էին՝ Զեմֆիրա (մի բան, որ երբեք գերմանական կամ հոլանդական բազմությունը չի անի բացող կատարողի նկատմամբ, ինչքան էլ անհամբեր լինի): Խեղճ տղան ձեռքով-ոտքով հասկացնում էր, որ մի քիչ հետո Զեմֆիրան կգա: Վերջում էլ շնորհակալություն հայտնեց ու հեռացավ բեմից:

Ու եկավ Զեմֆիրան: Փոքրամարմին, նիհար, սև շրջազգեստով, աշխույժ, թռվռալով: Սկսեց նոր ալբոմի երգերից` Без шансов և Деньги: Հանդիսատեսը ձայնակցում էր: Հանդիսատեսը միշտ էր ձայնակցում:

Առաջին կեսի ընթացքում Զեմֆիրան ինքն իր մեջ էր, իր աշխարհում, իր հույզերով, իր տառապանքով: Ասես չէր նկատում բեմից քիչ այն կողմ գտնվող հսկայական բազմությանը: Հետո սկսեց հանդիսատեսի հետ երկխոսության մեջ մտնել: Հավաքեց ծաղիկները, թռվռացրեց ու երգացրեց հանդիսատեսին: Ու մեծ ջանքերի կարիք չուներ, որովհետև բարեբախտաբար տարածքում գերմանացիները տխուր փոքրամասնություն էին կազմում:

Հենց էդ թռվռոցների ժամանակ էր, երբ պայուսակիցս հանեցի Հայաստանի դրոշը ու սկսեցի թափահարել: Զեմֆիրան նկատեց, ինչ-որ նշան արեց կիթառահարին: Հետո առաջ եկավ, պպզեց, նայեց դրոշին, հարցրեց, թե որ երկրինն է: Չորս կողմից գոռացինք՝ Հայաստան: Երևի առաջին անգամ չլսեց, հետ գնաց, շարունակեց երգել, երգի ավարտից հետո նորից եկավ: Էս անգամ լսեց, որ Հայաստանինն է: Խոստովանեց, որ Գերմանիայինի հետ էր շփոթել, գույները նման են: Վերցրեց դրոշս, չնայած հեչ չէի նախատեսել նրան տալ, հատկապես այն դեպքում, երբ չի ճանաչում: Դրեց միկրոֆոնի հենակին ու ասաց՝ եկեք պատկերացնենք Գերմանիայինն է:

Ավելի ուշ Վրաստանի դրոշը նկատեց ու ասաց, որ դա ոչնչի հետ չի շփոթի: Մոտեցավ, դա էլ վերցրեց, չնայած տերը չէր ուզում տալ: Փաթաթվեց դրոշով ու ասաց՝ մնաց մնացած տասներեքը: Դրեց ծաղիկների կողքին, Հայաստանի դրոշն էլ մոտը բերեց:

Երգեր կատարեց բոլոր ալբոմներից: Էդ կողմից լավ է. նրա ցանկացած ժամանակաշրջանի երկրպագուն իր հասանելիքը ստացավ:

Առաջին encore-ի ժամանակ Мумий Тролль-ի երգերից վերակատարեց: Ես էլ հա լսում էի, մտածում՝ ախր ծանոթ է, բայց սա Զեմֆիրայի երգերից չէ: Ահագին ուշ տեղը բերեցի: Хочешь-ը լրիվ ակուստիկի տակ երգեց, ավելի ճիշտ՝ ինքը համարյա չէր երգում, հանդիսատեսի ձայնն ավելի բարձր էր: Ариведерчи-ն առաջին encore-ի վերջին երգն էր ու լրիվ ռոքի մեջ էր, իսկական գժանոց: Էստեղ հանդիսատեսի ոգևորությունը գագաթնակետին հասավ:

Համերգից դուրս եկա լիքը դրական էմոցիաներով: Լիարժեք համերգն էսպես պիտի լինի, որ համ բեմի վրա աշխուժություն լինի, համ էլ հանդիաստեսի շրջանում: Թքած, թե շարժվելու ու շնչելու տեղ չկար:

Ու պիտի ասեմ, որ Զեմֆիրան հրաշալի կատարող է, նրան անպայման արժե գոնե կյանքում մի անգամ կենդանի տեսնել: Հուսանք՝ մի օր կգա Հայաստան ու դրանից հետո երբեք, ոչ մի տեղ մեր դրոշն ուրիշի հետ չի շփոթի:

Հ.Գ. Նկարել չէր թույլատրվում, դրա համար ոչինչ չեմ կարող ցույց տալ: Դնում եմ անցյալ գիշերվա անլուրջ տեքստիս նկարը:

Երգչուհի Զեմֆիրան Հայաստանի դրոշը շփոթեց Գերմանիայինի հետ

DSCF4449Հունիսի 24-ին Գերմանիայի Դյուսելդորֆ քաղաքում տեղի ունեցավ երգչուհի Զեմֆիրայի՝ եվրոպական շրջագայության վերջին համերգը: Նկատելով առաջին շարքերում ծածանվող Հայաստանի դրոշը, մոտեցավ, որ վերցնի, սակայն տատանվեց՝ նկատելով, որ դա Գերմանիայինը չէ: Հարցին, թե որ երկրինն է, բոլոր կողմերից բղավեցին Հայաստան: Երգչուհին, այնուամենայնիվ, վերցրեց դրոշը և խոստովանեց, որ Գերմանիայինի հետ է շփոթել: Տեղադրեց բեմի վրա և ասաց. «Եկեք պատկերացնենք՝ Գերմանիայինն է»:

Ավելի ուշ նկատեց մեկ այլ դրոշ: «Սա արդեն Վրաստանինն է: Հաստատ չեմ շփոթի»,- հայտարարեց երգչուհին՝ վերցնելով դրոշը: «Մնաց մնացած տասներեքը»,- եզրափակեց:

Ժող, սաղ հեչ, Զեմֆիրան դրոշս տարավ, մյուս շաբաթ էլ Զազի համերգն ա: Մինչև չորեքշաբթի Հոլանդիա կամ Բոնն էկող կա՞, ինձ Հայաստանի դրոշ բերի: