Ջինա Ռիփոնի «Գենդերացված ուղեղը» կոտրում է կանացի ուղեղի մասին միֆերը

Ընդհանրապես, ոչ գիտահանրամատչելի գրքեր խիստ հազվադեպ եմ կարդում. իմ մասնագիտական գիտական հոդվածներն ինձ լրիվ հերիք են։ Բայց նեյրոգիտնական Ջինա Ռիփոնի «Գենդերացված ուղեղ. թարմ նեյրոգիտությունը, որ մաս֊մաս է անում կնոջ ուղեղի մասին միֆերը» պատվիրեցի մի գեղեցիկ օր, երբ լսեցի, թե ինչպես է տղամարդ զեկուցողը հայտարարում, որ մտավոր ռոտացիան ինտելեկտի ամենալավ ցուցանիշն է, ու թե ինչպես են տղամարդիկ մտավոր ռոտացիայից ավելի լավ։

Image result for mental rotation task
Մտավոր ռոտացիայի առաջադրանք. արդյոք ձախ կողմի պատկերը նու՞յնն է, ինչ աջ կողմինը

Հիշեցի շաբաթներ առաջ Քրիստիանիայի գիտություն և կոկտելյների հյուրը Ջինա Ռիփոնն էր, որ մոտ մեկ ժամանոց հանրամատչելի դասախոսություն կարդաց կանացի ուղեղի, դրա մասին հետազոտությունների ու էն մասին, որ կանանց ու տղամարդկանց ուղեղներն առանձնապես չեն տարբերվում։ Ու պատվիրեցի Ռիփոնի գիրքը, որ ավելի մանրամասն ու խորությամբ ծանոթանամ թեմային ու որ անհրաժեշտ գրականությունն ամբողջությամբ ձեռքիս տակ լինի. հաստատ էլի է պետք գալու։

Image result for gendered brain

«Գենդերացված ուղեղը» Ռիփոնը սկսում է պատմական ակնարկով՝ անդրադառնալով, թե ինչպես դարեր շարունակ անընդհատ առիթներ են փնտրվել կանանց ստորադասությունն ընդգծելու համար։ Դրանցից մեկը, օրինակ, ֆրանսիացի գիտնական Լը Բոնի այն պնդումն է, թե բարձր ինտելեկտով կանայք այնքան հազվադեպ են հանդիպում, ինչքան երկգլխանի գորիլան։

Երկգլխանի գորիլայից իհարկե երկար ճանապարհ ենք անցել, ու հիմա մեծ մասամբ նման հարցադրումների չենք հանդիպի։ Բայց դա չի խանգարում, որ անգամ քսաներորդ դարի վերջին ու քսանմեկերորդ դարում գիտնականները կանանց ու տղամարդկանց ուղեղների տարբերությունների որսի դուրս գան ու ամեն ինչ անեն այդ տարբերությունները ցույց տալու համար։

Ջինա Ռիփոնը հերթով վերլուծում է այդ հետազոտությունները, ցույց տալիս թերացումները կամ էֆեկտի շատ փոքր լինելը, ինչը նշանակում է, որ շատ դեպքերում կանանց ու տղամարդկանց ուղեղներն ու վարքը շատ ավելի նման են իրար, քան տարբեր։ Անդրադառնում է նաև այդ չարաբաստիկ մտավոր ռոտացիային, որ այն տղամարդ գիտնականն այդքան հպարտությամբ նշել էր։ Այո, մտավոր ռոտացիայի հանձնարարություններում տղամարդիկ ավելի բարձր միավորներ են հավաքում, քան կանայք։ Բայց պարզվում է՝ այդ տարբերությունը վերանում է, երբ կանայք մի քանի ժամ տետրիս են խաղում, վերանում է նաև, երբ հաշվի է առնվում համակարգչային խաղերի հետ ունեցած փորձը։

Գրքում Ջինա Ռիփոնը պնդում է, որ գենդերացված աշխարհն է ստեղծում գենդերացված ուղեղ։ Նույն մտավոր ռոտացիայի օրինակով ցույց է տալիս, որ կանայք շատ ավելի լավ են կատարում առաջադրանքը, երբ իրենց ասվում է, որ այդ առաջադրանքից կանայք լավ են, ու ավելի վատ, երբ ասվում է, որ կանայք մտավոր ռոտացիայից վատ են։

Ավելին՝ գենդերացված աշխարհը սկսվում է շատ վաղ՝ երեխային կապույտ կամ վարդագույն հագցնելուց, գենդերացված խաղալիքներ երեխաների դիմաց դնելուց ու «աղջիկը չպիտի, տղան չպիտի» արտահայտություններից սկսած։ Բայց պարզվում է՝ նույնիսկ այսպիսի գենդերացված աշխարհում կանանց ու տղամարդկանց նմանությունները շատ ավելին են, քան տարբերությունները (էստեղ չենք խոսում որոշակի անատոմիական ու ֆիզիոլոգիական, այլ զուտ մտավոր վարքային տարբերությունների մասին)։

Գրքում քննարկվում է նաև, թե ինչու են կին գիտնականներն այդքան քիչ։ Նախ, փոքրուց եկած ազդակներն են իրենց դերը խաղում. աղջիկները մաթեմատիկայից վատ են, գիտությունը կնոջ համար չէ և այլն։ Հետո, հենց գիտական միջավայրերն են, որտեղ կանանց ներկայությունն այնքան էլ չի ողջունվում. ի վերջո, կանանց ու տղամարդկանց ուղեղների միջև տարբերություններ գտնելու հուսահատ փորձերը հենց գիտական միջավայրերից են դուրս գալիս։

Հետո, անդարդարձ է կատարվում հասարակական նորմերի պատճառով առաջացած վարքային տարբերություններին։ Մասնավորապես, հաճաճ տղամարդիկ շատ ավելի ինքնավստահ են ու ոչ միշտ համապատասխանաբար կոմպետենտ, մինչդեռ կանայք հաճախ անինքնավստահ են ու ցածր ինքնագնահատականով, ինչի արդյունքում էլ հաճախ սխալ պատկերացում է ստեղծվում տղամարդկանց ու կանանց ունակությունների տարբերությունների մասին։ Թե ինչպես է այս վարքագիծը ձևավորվում, լրացուցիչ հարցեր տալու ու հետազոտելու միջոցով կարելի է պարզել։

Վերջում Ջինա Ռիփոնն անդրադառնում է գենդերին՝ որպես հասարակության ստեղծած երևույթ։ Առաջարկում է գենդերային ինքնության խնդիրները նույնպես տեսնել հենց այդ լույսի ներքո. եթե հասարակությունը որոշել է, որ կոնկրետ անատոմիայով մարմինը կոնկրետ տեսակի վարք պիտի ունենա, կոնկրետ մասնագիտություն ընտրի, ուրեմն իհարկե այդ ամենին հակասող վարք ունեցողը պիտի անհաշտ լինի իր անատոմիայի հետ ու վիրաբուժական լուծում փնտրի։

Ջինա Ռիփոնը գիրքը եզրափակում է նրանով, որ կանանց ու տղամարդկանց տարբերությունների մասին հարցադրումները պետք է ճիշտ կատրավեն. ինչու՞ է դեպրեսիան կանանց մոտ ավելի հաճախ, աուտիզմը՝ տղամարդկանց։ Սա ֆիզիոլոգիական տարբերություններո՞վ է պայմանավորված, թե՞ այլ գործոններով։

Եթե երբևէ ֆեյսբուքում տեսել եք կամ անգամ կիսվել եք կանանց ու տղամարդկանց տարբերությունների մասին պսևդոգիտական նյութերով, եթե հավատում եք այդ տարբերություններին կամ ուզում եք հարցին խորապես ծանոթանալ հենց գիտական տեսանկյունից, խորհուրդ եմ տալիս կարդալ Ռիփոնի «Գենդերացված ուղեղը»։ Ինձ համար այս գիրքը մասնագիտականի ու հավեսի համար կարդալու մի հրաշալի համադրություն էր. մի կողմից, կոգնիտիվ նեյրոգիտություն՝ իմ հիմնական զբաղմունքը, մյուս կողմից՝ կոգնիտիվ նեյրոգիտության այն հատվածներից, որոնք իմ ուսումնասիրման թեման չեն, բայց որոնք կարևոր է իմանալը։ Կարևոր է յուրաքանչյուր կին գիտնականի, յուրաքանչյուր կնոջ, յուրաքանչյուր տղամարդու համար, որովհետև պակաս գենդերացված աշխարհը ավելի շատ պայծառ մտքեր կծնի։

Ինչու են մարզվում կանայք

Երևան մեկնող չվերթի ելքը կարող ես չստուգել: Հենց տեսնում ես պրտված ու մեղմ ասած ոչ նիհար կանանց ու փորավոր տղամարդկանց, գիտես, որ ճիշտ տեղում ես հայտնվել:

Ընդհանրապես, Հայաստանում առողջ ապրելակեպի մասին պատկերացումները նոր-նոր են սկսում տեղ հասնել: Իսկ մինչ այդ մարդիկ ուտում են ինչ ուզում են, ինչքան ուզում են ու գրեթե չեն շարժվում: Հետո կանայք իրենց կոտորելով դիետա են պահում, որ այս կամ այն տղային դուր գան, բայց կարճ ժամանակ անց նորից վերադառնում են հին քաշին:

Առողջ սնվելն ու մարզվելը լավ բան են: Լավ են, որովհետև արդյունքում ինքդ քո մարմնից դժգոհ չես, ինքնազգացողությունդ լավ է, տրամադրությունդ՝ բարձր: Դե էլ չեմ ասում, թե քանի-քանի հիվանդությունների ռիսկ է նվազում:

Բայց Հայաստանում կամաց-կամաց տարածվող մարզասրահներն այլ բան են քարոզում: Այսօր ֆեյսբուքում աչքովս ընկավ ինչ-որ Լեդի զոն մարզասրահի գովազդային պաստառ, որի վրա գրված էր. «Սիրելիս, նիհարի՛ր, և ես կվերադառնամ»: Պարզվում է՝ մարզասրահը միայն կանանց համար է, տղամարդկանց մուտքն արգելված է:

niharir

Չգիտեմ՝ ինչ սեքսիզմ է, ինչու տղամարդիկ չեն կարող մարզվել նույն մարզասրահում: Եթե ասեմ՝ հին մահմեդական ավանդույթներ, դեմքիս կթռնեն, թե՝ մենք քրիստոնյա, բլաբլաբլա: Էդ դեպքում ի՞նչն է պատճառը, որ տղամարդիկ չեն կարող մտնել այնտեղ, եթե ոչ սեփական կանանց տուտուզներն օտար տղամարդու աչքերից պաշտպանելու ցանկությունը:

Գուցե ինչ-որ մեկը կփաստարկի, թե՝ վարժությունները թեթև են, հատուկ կանանց համար նախատեսված: Ես կասեմ՝ չկա էդպիսի բան: Դուք հայտարարեք, թե ինչ եք առաջարկում, թող յուրաքանչյուր անձ՝ կին, թե տղամարդ, ինքը որոշի էդ վարժություններն իրեն հարմար են, թե ոչ:

Ու այստեղ հայտնվում է երրորդ պատճառը. տղամարդկանց մարմինն ամենևին կարևոր չէ, որովհետև նրանք ընտրություն կատարողն են, ոչ թե ընտրվողը, նրանք իրենց սիրելիին մի երկու ավելորդ կիլոգրամի համար հաջող անողն են: Իսկ այդ սիրելին մանկուց տղամարդու համար մեծացված աղջիկն է, որ հանուն ընկերոջ վերադարձի իրեն չի խնայի ժեշտի վրա, կհաճախի մի մարզասրահ, որտեղ իրեն խոստանում են նիհարելը: Ու խնդիրը հենց էստեղ է:

Հայ կանայք մոռանում են, որ իրենց մարմինն առաջին հերթին իրենց սեփականությունն է ու կարող է լինել էնպիսին, ինչպիսին իրենք են ուզում: Բայց ավելի տհաճ է այն, որ կարող են սպասել մի տղամարդու վերադարձի, որն իրենց թողել է մի քանի ավելորդ կիլոգրամի պատճառով: Այդ կանայք մեծանում են տղամարդկանց դուր գալու մղումով, կորցնում իրենց Եսը, դեմքը, իրական կերպարը միայն ու միայն նրա համար, որ ինչ-որ տղամարդու դուր գան: Ու նրանց համար մեկ է, թե ով է այդ տղամարդը՝ փոր ունի, թե չէ, հարգանքով է վերաբերվում նրան, թե չէ, ի վերջո իր դուրը գալիս է, թե չէ: Այդ կանայք ապրում են սկզբում հայրերին ու եղբայրներին, հետո՝ ընկերներին ու ամուսիններին, իսկ ավելի ուշ՝ որդիներին ծառայելով: Ու այդ կանայք անդեմ են, չկան, լուռ են:

Եվ հենց այդ նույն Հայաստանում երբ կինը մարզվում է ինքն իր համար, ոչ թե ինչ-որ մեկի վերադարձի, երբ կրթություն է ստանում իր համար, ոչ թե օժիտի պակասող մասը լրացնելու, երբ վաստակում է այնքան, որ իր կարիքները հոգա, ոչ թե  ուրիշի հույսին է մնում, միանգամից տղամարդկանց մի մեծ բանակ սկսում է պիտակներ կպցնել, իսկ կանայք կողքից փնթփնթում են, թե՝ սրան ով կուզի, խելքը տվել է գիտությանը և այլն: Մի հարցնող լինի. իսկ նա կուզի՞ իրենց տղամարդկանց:

Հայաստանում կգա՞ մի օր, երբ կանայք կդադարեն ընտրվող ապրանք լինելուց ու կապրեն իրենք իրենց համար, ոչ թե ուզողների: Այդ ժամանակ միայն գովազդային պաստառների վրա գրված կլինի. «Մարզվիր, որովհետև կարող ես»: Իսկ կանայք ու տղամարդիկ կմարզվեն կողք կողքի՝ նույն մարզասրահում:

Ֆեմինիստական ուտոպիան Գիլմանի «Հերլանդում»

«Այդ «կանացի հմայքը», որով այդքան հիացած ենք, ընդհանրապես կանացի չէ, այլ պարզապես արականի արտացոլանք է»,- եզրակացնում է գրքի հերոսներից մեկը՝ նկատելով, որ Հերլանդի կանայք չեն փայլում կանացիությամբ, զարդեր չեն կրում, չեն սեթևեթում և, ինչպես հետո ենք իմանում, անգամ սեքս անել չեն ուզում:

Շառլոթ Փերքինս Գիլմանը «Հերլանդ» վեպում երեք ճամփորդ տղամարդ մոլորվում են, հայտնվում մի հասարակությունում, որի բոլոր անդամները կանայք են: Նախապես լսած լինելով նման հասարակության գոյության մասին՝ նրանք թերահավատորեն են վերաբերվում դրան ու պատկերացնում հիստերիկների ու նախանձների մի կույտ: Սակայն, հանդիպելով երկրի բնակիչներին, սովորելով նրանց լեզուն, ծանոթանալով միջավայրին և պատմությանը, պարզում են, որ նրանք իրենց քաղաքակրթությամբ ոչ միայն ավելի առաջ են, այլ էնպիսի «կանացի» բնավորության գծեր, ինչպիսին է դյուրագրգռությունը, ի սպառ վերացած է:

Հերլանդում երկու հազար տարի է, ինչ տղամարդ չի եղել: Կանայք բազմանում են կուսածնությամբ: Հասարակության գլխավոր գաղափարը մայրությունն է, ամեն ինչ կենտրոնացած է դրա շուրջ, սակայն յուրաքանչյուրը մեկ երեխայից շատ չպետք է ունենա, որպեսզի տարածքի բնական ռեսուրսները հերիքեն: Բոլորն էստեղ աշխատում են, կատարում նաև «տղամարդու» գործեր: Նրանք տղամարդկանց պաշտպանության կարիքը չունեն, որովհետև չկան տղամարդիկ, որոնցից պետք է պաշտպանվեն:

Հերլանդի կանայք ֆիզիկապես շատ ուժեղ են, խելացի, հանգիստ: Էստեղ կրթությունը շատ կարևոր է. երեխային ծնված օրվանից կրթում են, բայց ամենազարմանալին այն է, որ դա չի արվում ֆորմալ կրթությամբ: Փոքրիկ աղջիկներն ուսման ողջ պրոցեսից հաճույք են ստանում, որովհետև չկա պարտադրանք:

Գրքում առնականության ու կանացիության լիքը հետաքրքիր հարցեր են բարձրացվում, որոնց մասին երբեք չես մտածել, մտքովդ չի անցել, որ մեր կյանքում առկա այս կամ այն բանը տղամարդկանց թելադրանքի հետևանքն է: Ու էս ամենը վեր հանելուն օգնում են Հերլանդի միամիտ բնակիչները, որոնք արու հերոսներին մեր աշխարհի մասին բազմաթիվ հարցեր են տալիս:

Երբ նոր սկսեցի գիրքը կարդալ, մտածեցի՝ Հերլանդն էս ի՜նչ լավ տեղ է: Կուզեի էնտեղ ապրել: Ստիպված չես զուգվել-զարդարվել, սիրուն շորեր հագնել, որովհետև «կնոջն այդպես է վայել», ֆիզիկապես ուժեղ լինելը բոլորովին զարմանալի չէ, խելքն էլ տղամարդու հատկանիշ չի համարվում: Էլ չեմ ասում կրթական համակարգի մասին. իմ սիրտն արդեն խառնում է ֆորմալ կրթությունից:

Բայց հետո համը սկսեց դուրս գալ: Մի տեսակ չափից դուրս կատարյալ էր ներկայացված ամեն ինչ, իսկ մայրությունը կյանքի գերնպատակ սարքելով համը հանում էր: Մի տեսակ տափակ, անհետաքրքիր էին կերպարները (ի դեպ, ոչ միայն կանայք, այլև երեք տղամարդ հերոսները), մի տեսակ ոչինչ չէր կատարվում այնտեղ: Ու էդպես ոչինչ չկատարվելով էլ ավարտվեց պատմությունը՝ ընթերցողին թողնելով «հետո ինչ եղավը»: